Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thu hút nhân dân tham gia vào hoạt động lập pháp của Quốc hội Chương 2: Phương hướng hoàn thiện cơ chế thu hút nhân dân tham gia vào hoạt động lập pháp của Quốc hội ở nước ta hiện nay 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ch¬ng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THU HÚT NHÂN DÂN THAM GIA VÀO HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP CỦA QUỐC HỘI 1. Thu hút nhân dân tham gia vào hoạt động lập pháp của Quốc hội: Những cách tiếp cận khác nhau 1. Thu hút nhân dân tham gia vào hoạt động lập pháp của Quốc hội - tiếp cận dưới góc độ quyền lực nhà nước 1. Quyền lực nhà nước và sự hạn chế quyền lực nhà nước Quyền lực nhà nước như một phạm trù chính trị – pháp lý Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về quyền lực, nhưng nhìn chung quyền lực được hiểu là khả năng của cá nhân hay tổ chức có thể buộc cá nhân hay tổ chức khác phải phục tùng ý chí của mình.
Quyền lực được sinh ra từ nhu cầu tổ chức hoạt động chung, nhu cầu phân công lao động xã hội và quản lý xã hội. Quyền lực là điều kiện và phương tiện cần thiết khách quan bảo đảm sự hoạt động bình thường của bất kỳ cộng đồng xã hội nào. Quyền lực thể hiện mối quan hệ chỉ huy- lệ thuộc, mệnh lệnh- phục tùng; thể hiện sự áp đặt ý chí của chủ thể có quyền đối với chủ thể dưới quyền; yếu tố cưỡng chế vừa là nội dung quyền lực vừa là phương pháp mang tính quyết định để thực hiện quyền lực. Có thể nói quyền lực tồn tại ở khắp mọi nơi, ở bất kỳ nơi nào diễn ra hoạt động chung của con người nhằm đảm bảo sự thống nhất ý chí của nhiều cá nhân để thực hiện các công việc chung.
Quyền lực có mặt ở xã hội có giai cấp cũng như xã hội chưa có giai cấp, đã có nhà nước cũng như chưa có nhà nước. Cũng như quyền lực nói chung, quyền lực nhà nước đã từng được đề cập từ rất sớm và là một vấn đề phức tạp trong lịch sử tư tưởng nhân loại, nhưng các nhà nghiên cứu đều thống nhất với nhau ở định nghĩa quyền lực 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhà nước là quyền lực của một nhóm chủ thể nhất định đối với toàn bộ xã hội, với đặc thù sử dụng phương tiện cưỡng chế trong trường hợp không có sự tuân thủ từ phía đối tượng bị áp đặt quyền lực. Quyền lực nhà nước có những dấu hiệu nổi bật như tính hợp pháp của việc sử dụng sức mạnh trong khuôn khổ nhà nước; tính chất công của quyền lực nhà nước được áp đặt tới mọi công dân, trên danh nghĩa xã hội, với sự trợ giúp của pháp luật; sự có mặt của một trung tâm đầu mối duy nhất đưa ra quyết định; sự đa dạng của các phương tiện được sử dụng để bảo đảm ảnh hưởng, tác động của chủ thể quyền lực đối với khách thể của quyền lực. Nguồn gốc của nhà nước Quyền lực nhà nước với tính cách là một phạm trù chính trị - pháp lý không thể tách rời sự hình thành nhà nước.
Khi nghiên cứu về nguồn gốc của nhà nước, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ ra rằng, nhà nước ra đời là tất yếu khách quan, nhà nước rất cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Kết luận này được rút ra trên cơ sở nghiên cứu xã hội cộng sản nguyên thuỷ - chế độ xã hội không có giai cấp và chưa có nhà nước, nhưng những nguyên nhân đưa đến sự ra đời của nhà nước lại nảy sinh chính trong lòng xã hội đó. Có thể hình dung về chế độ cộng sản nguyên thuỷ một cách dễ hiểu theo công thức “ba không” và “ba cùng” thế này: Trong xã hội không ai có tài sản riêng, không có kẻ giàu, người nghèo, không có tình trạng người này chiếm đoạt tài sản của người kia; mọi người cùng chung sống, cùng lao động và cùng hưởng thụ thành quả trong lao động. Cơ sở kinh tế đặc trưng bằng chế độ sở hữu chung về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động đã quyết định mối quan hệ giữa người với người trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ.
Mọi người đều tự do và bình đẳng, không ai có 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đặc quyền, đặc lợi đối với người khác. Xã hội lúc đó chưa phân chia thành giai cấp và vì vậy, không có đấu tranh giai cấp. Trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ đã tồn tại quyền lực nhưng là quyền lực xã hội – thứ quyền lực chưa tách khỏi xã hội mà gắn liền với xã hội, hoà nhập với xã hội. Quyền lực đó do toàn xã hội tổ chức ra và để phục vụ lợi ích của toàn cộng đồng.
Theo thời gian, cùng với sự phát triển không ngừng của lực lượng sản xuất, xã hội loài người đã lần lượt trải qua ba cuộc phân công lao động xã hội lớn. Và sau mỗi cuộc, xã hội lại có những bước tiến mới làm sâu sắc thêm quá trình tan rã của chế độ cộng sản nguyên thuỷ: Cuộc thứ nhất: Chăn nuôi tách khỏi trồng trọt và trở thành một ngành kinh tế độc lập. Từ đó đã làm xuất hiện của cải dư thừa- mầm mống của chế độ tư hữu, tạo điều kiện làm phân hoá xã hội thành kẻ giàu, người nghèo. Hệ quả kéo theo đó là xã hội bắt đầu phân chia thành giai cấp chủ nô và nô lệ; Cuộc thứ hai: Thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp và cũng trở thành ngành kinh tế độc lập, càng tạo ra nhiều của cải hơn nữa cho xã hội, càng tạo nên sự khác biệt giữa kẻ giàu, người nghèo, càng làm gia tăng mâu thuẫn giữa chủ nô và nô lệ; Cuộc thứ ba: Ngành thương nghiệp ra đời làm xuất hiện một lớp người “tuy không tham gia sản xuất một tí nào, nhưng lại chiếm toàn bộ quyền lãnh đạo sản xuất và bắt những người khác phụ thuộc vào mình về kinh tế… và bóc lột cả hai” [15, tr.
Từ phân công lao động dẫn đến việc hình thành chế độ tư hữu, phân chia xã hội thành các giai cấp có quyền lợi đối lập nhau đã làm mất đi cơ sở kinh tế và xã hội vốn là lý do tồn tại của chế độ cộng sản nguyên thuỷ. Chế độ cộng sản nguyên thuỷ không còn phù hợp với bước tiến của xã hội loài người, vì vậy phải được thay thế bởi một chế độ xã hội khác, và nhà nước đã xuất 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện như một tổ chức có sứ mệnh lịch sử quyền năng dẫn dắt định hướng cho toàn xã hội. Để duy trì sự tồn tại của xã hội loài người, nhà nước ra đời “không phải là một quyền lực áp đặt vào xã hội” mà là “một lực lượng nảy sinh từ xã hội”, một lực lượng “tựa hồ như đứng trên xã hội”, có nhiệm vụ làm dịu bớt xung đột và giữ cho xung đột đó nằm trong vòng “trật tự” [15, tr. Các nhà kinh điển của Chủ nghĩa Mác cũng chỉ ra rằng, bên cạnh nguyên nhân làm xuất hiện nhà nước nói trên mang tính phổ quát chủ yếu diễn ra ở các quốc gia phương Tây, thì ở các quốc gia phương Đông con đường hình thành nhà nước lại mang đặc điểm khác.
Đó là do nhu cầu chế ngự thiên nhiên (nhu cầu trị thuỷ - thuỷ lợi) có vai trò thúc đẩy quá trình hình thành nhà nước khi mà sự phân chia giai cấp chưa đến mức mâu thuẫn đối kháng, trong đó có Việt Nam. Nhà nước xuất hiện để làm chức năng chính là tập trung nguồn lực của xã hội vào công cuộc trị thuỷ và thuỷ lợi. Xuất phát từ việc nghiên cứu nguồn gốc nhà nước, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã đi đến kết luận “nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được”. Nghĩa là nhà nước chỉ sinh ra và tồn tại trong lòng xã hội có giai cấp và thể hiện bản chất giai cấp sâu sắc.
Nhà nước là bộ máy cưỡng chế đặc biệt nằm trong tay giai cấp cầm quyền, là công cụ sắc bén nhất để thực hiện sự thống trị giai cấp, thiết lập và duy trì trật tự xã hội. Tính giai cấp là mặt cơ bản thể hiện bản chất của nhà nước. Tuy nhiên bên cạnh đó nhà nước còn thể hiện rõ nét tính xã hội. Một nhà nước bất kỳ nào cũng cần phải thực hiện và luôn luôn thực hiện những chức năng chung có tính chất xã hội, hành động vì lợi ích chung của toàn xã hội.
Và bất kỳ nhà nước nào không chỉ là công cụ đàn áp, bộ máy thống trị của giai cấp này đối với giai cấp kia mà còn đại diện cho toàn xã hội, là phương tiện thống nhất xã 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong một nhà nước luôn có sự kết hợp quyền lợi giai cấp của tầng lớp thống trị và quyền lợi của toàn bộ xã hội. Đó là tính chất hai mặt của quyền lực nhà nước. Tương quan giữa hai mặt đó không giống nhau ở các giai đoạn lịch sử khác nhau, trong đó sự tăng cường về mặt này sẽ dẫn đến sự suy yếu về mặt kia trong quyền lực nhà nước.
Trong thế giới ngày nay, nhà nước không chỉ là “bộ máy trấn áp của giai cấp này đối với giai cấp khác”, không chỉ là “nhà nước cai trị” mà quan trọng hơn, nhà nước còn đóng vai trò là “người cầm lái”, hoạch định chính sách và hướng dẫn, theo dõi thực thi chính sách. Như vậy, nhà nước là một phạm trù lịch sử; nhà nước xuất hiện một cách khách quan, là sản phẩm của xã hội đã phát triển đến một giai đoạn nhất định. Đó là xã hội cộng sản nguyên thuỷ - một chế độ xã hội không có giai cấp, chưa có nhà nước nhưng những nguyên nhân dẫn đến sự ra đời của nhà nước lại nảy sinh trong lòng xã hội đó. Đó là phân công lao động xã hội, mâu thuẫn giai cấp đối kháng đến mức không thể điều hoà được, có nguy cơ đe doạ sự tồn tại của một chế độ xã hội và cũng là đe doạ sự tồn vong của xã hội loài người.