Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CON NGƢỜI VÀ VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO 1.Cơ sở lý luận về QCN 1. Khái niệm QCN Con ngƣời là vấn đề cơ bản nhất của mọi thời đại, cho nên QCN luôn trở thành nội dung thu hút đƣợc sự quan tâm cả về phƣơng diện lý luận cũng nhƣ trong hoạt động thực tiễn của mỗi quốc gia, của từng khu vực và mang tính toàn cầu. Có rất nhiều khái niệm khác nhau về QCN. Tuy nhiên, QCN có thể đƣợc hiểu là đặc quyền vốn có của từng cá nhân nhằm bảo vệ nhân phẩm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và nâng cao giá trị của họ với tƣ cách là con ngƣời.
Không có nó, các cá nhân không thực sự là con ngƣời. Đó là các giá trị cơ bản mà thông qua đó, chúng ta khẳng định rằng chúng ta là một cộng đồng nhân loại duy nhất. Đó là các nhu cầu và quyền lợi của con ngƣời đƣợc thừa nhận và bảo đảm bởi pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế. QCN có những đặc điểm cơ bản là: Thứ nhất, QCN vừa phản ánh các nhu cầu tự nhiên, khách quan, vừa thể hiện các quan hệ xã hội, ý chí chủ quan của từng con ngƣời và của xã hội.
Nó là những đặc quyền của con ngƣời đã đƣợc pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia ghi nhận, điều chỉnh, do chính cá nhân con ngƣời nắm giữ trong mối quan hệ với tự nhiên, với xã hội, với nhà nƣớc và với những cá nhân con ngƣời khác. Thứ hai, QCN là khái niệm thể hiện xu hƣớng, yêu cầu, quan niệm đƣợc xác định với những nội dung cụ thể. Thứ ba, QCN vừa là giá trị chung, phổ biến, vừa mang tính riêng biệt, đặc thù, vừa có tính nhân loại, vừa có tính giai cấp. Tuy nhiên, quan niệm QCN trên thực tế đƣợc lý giải bởi những quan điểm khác nhau, tuỳ thuộc vào lợi ích và ý chí giai cấp.
Thứ tư, QCN vừa bao hàm quyền của từng cá nhân con ngƣời, thể hiện lợi ích cá thể, tự do cá nhân, vừa thể hiện lợi ích của nhóm, của cộng đồng, của quốc gia dân tộc. Thứ năm, QCN phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội, truyền thống văn hoá, đạo đức của các quốc gia. Thứ sáu, QCN và pháp luật là hai yếu tố không thể tách rời, Với chức năng là công cụ, phƣơng tiện pháp luật ghi nhận và bảo đảm việc thực hiện các QCN. QCN là giá trị thắng lợi chung của nhân loại, nhƣng do điều kiện kinh tế chính trị - xã hội ở các châu lục, các khu vực, các quốc gia phát triển không giống nhau nên ở các quốc gia khác nhau thì năng lực và nhu cầu của mỗi thành viên xã hội sẽ không giống nhau mà phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính trị - xã hội nhất định mà thành viên đó sinh sống.
Vì vậy, ở các quốc gia, QCN đƣợc thể hiện thành quyền công dân và đƣợc đảm bảo thực hiện bởi hệ thống pháp luật quốc gia đó. Trên cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề này, khoa học pháp lý đã chia QCN theo các lĩnh vực hoạt động của đời sống con ngƣời thành các nhóm: - Nhóm quyền tự do dân chủ về chính trị, bao gồm: quyền bầu cử, ứng cử; quyền tham gia quản lý nhà nƣớc, quản lý xã hôị; quyền bình đẳng nam nữ; quyền tự do ngôn luận; tự do báo chí; quyền đƣợc thông tin; quyền tự do tín nhƣỡng. - Nhóm quyền về dân sự (quyền tự do cá nhân), bao gồm: quyền tự do đi lại và cƣ trú trong nƣớc; quyền ra nƣớc ngoài và từ nƣớc ngoài về nƣớc; quyền bất khả xâm phạm về thân thể; quyền đƣợc pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở; quyền đƣợc an toàn và bí mật thƣ tín, điện thoại, điện báo, quyền khiếu nại, tố cáo…. - Nhóm các quyền về kinh tế - xã hội, bao gồm: quyền lao động; quyền tự do kinh doanh; quyền sở hữu hợp pháp và thừa kế; quyền học tập; quyền nghiên cứu, phát minh, sáng chế; quyền đƣợc bảo vệ sức khoẻ; quyền đƣợc bảo vệ hôn nhân và gia đình; quyền trẻ em; quyền ngƣời già… Thế giới hiện đại với sự thay đổi thƣờng xuyên và nhanh chóng trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế - chính trị - xã hội, cho nên QCN đƣợc phát triển phong phú hơn cả về nội dung lẫn hình thức.
Cho nên, trong quá trình phát triển của nhân loại một số QCN mới đƣợc xuất hiện nhƣ: - Quyền phát triển: Quyền phát triển đƣợc Uỷ ban nhân quyền Liên Hợp quốc chuẩn bị từ năm 1981, đƣợc thông qua tại kỳ họp thứ 41 của Đại Hội đồng Liên hợp quốc ngày 4/12/1986 dƣới hình thức Tuyên ngôn toàn cầu về phát triển. Đó là quyền của các quốc gia, dân tộc với chủ quyền trên lãnh thổ của mình nhƣ: quyền tự do lựa chọn các thể chế chính trị, kinh tế, quyền đƣợc trợ giúp về kỹ thuật và tài chính từ các tổ chức quốc tế và các quốc gia 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khác trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Quyền phát triển là sự hiện thực hoá QCN ở thế hệ thứ ba, khi mà nhiều quốc gia từng ghánh chịu các hậu quả nặng nề của các cuộc chiến tranh và đang gặp phải những khó khăn trầm trọng về kinh tế nhƣ đói nghèo, dốt nát, bệnh tật… vì vậy, họ có quyền đƣợc giúp đỡ về kinh tế, tài chính từ các quốc gia tổ chức khác. - Quyền đƣợc sống hoà bình và môi trƣờng trong sạch Ngày nay, nhân loại đang đứng trƣớc nhiều hiểm hoạ mang tính toàn cầu nhƣ hiểm hoạ chiến tranh hạt nhân, nạn khủng bố mang tính quốc tế, khủng hoảng nghiêm trọng về lƣơng thực, thực phẩm, những cuộc xung đột tôn giáo, chủng tộc, căn bệnh AIDS đến nay chƣa có phƣơng cứu chữa thực sự hiệu quả…Thực trạng đó đã và đang đe doạ đến sự tồn tại và phát triển của loài ngƣời.
Do đó, yêu cầu về quyền đƣợc sống trong một thế giới hoà bình, bền vững đang là vấn đề cấp bách thật sự của các quốc gia, khu vực và cộng đồng trên thế giới. Chính vì thế, pháp luật quốc tế ngày càng quan tâm đến các vấn đề liên quan đến cuộc sống trong hoà bình của con ngƣời nhƣ là vấn đề loại trừ vũ khí hạt nhân, ngăn chặn khủng bố, ngăn chặn các cuộc xung đột, thành lập toà án quốc tế để xét xử tội diệt chủng, tội phạm chiến tranh và đến ngày 1/7/2002, Liên hợp quốc đã thành lập Toà án hình sự quốc tế hoạt động một cách thƣờng xuyên, độc lập với liên hợp quốc. Bên cạnh đó, do sự phát triển của khoa học, kỹ thuật, công nghệ, loài ngƣời đang đứng trƣớc nguy cơ suy thoái và ô nhiễm ngày càng nặng nề. Những điều kiện bảo đảm thực hiện QCN Bảo đảm thực hiện QCN là kết quả tổng hợp của các nhân tố chính trị, kinh tế, văn hoá giáo dục và pháp luật.
Những nhân tố này đƣợc xem xét với tƣ cách là những điều kiện, tiền đề cần thiết đảm bảo thực hiện QCN. - Về mặt chính trị, con ngƣời sống trong mỗi quốc gia, dân tộc vì thế QCN chỉ đƣợc đảm bảo thực hiện khi dân tộc đó đƣợc sống trong độc lập, tự 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com do, không bị áp bức nô dịch, có chế độ chính trị xã hội tiến bộ, dân chủ và ổn định. Một đất nƣớc, một dân tộc còn bị nô dịch, nhân dân bị áp bức bóc lột thì không thể có tự do, dân chủ, không thể nói đến việc thực hiện nhân quyền. Và ở đâu còn áp bức, bất công thì ở đó QCN còn bị chà đạp.
Ngay thời điểm hiện nay, mặc dù QCN đã đƣợc long trọng tuyên bố và cụ thể hoá trong nhiều văn kiện quan trọng của Liên hợp quốc, nhƣng ở nhiều nơi trên thế giới QCN vẫn bị vi phạm nghiêm trọng. Thế giới vẫn còn các thế lực tham vọng trở thành ngƣời điều khiển “trật tự thế giới”, thực chất là duy trì chính sách áp bức, bóc lột đối với các dân tộc khác dƣới hình thức và thủ đoạn mới. Làm sao có đƣợc QCN khi hàng trăm triệu ngƣời ở Châu Phi và các nƣớc chậm phát triển lâm vào cảnh đói nghèo, bệnh tật, trong lúc tài nguyên và sức lao động của họ đang làm đầy thêm lợi nhuận cho các công ty tƣ bản độc quyền. Và cũng vì lợi nhuận còn biết bao kẻ tham lam không đếm xỉa đến môi trƣờng sống, môi trƣờng sinh thái, huỷ hoại môi trƣờng chung của loài ngƣời.
Nhƣ vậy, điều kiện quan trọng nhất để bảo đảm thực hiện QCN ở mỗi quốc gia cũng nhƣ trên phạm vi toàn cầu là các quốc gia, dân tộc phải đuợc sống trong hoà bình, độc lập, tự do, giữ vững ổn định chính trị đất nƣớc; đồng thời phải đấu tranh cho các dân tộc đƣợc sống trong thế giới hoà bình, hữu nghị, hợp tác, công bằng, văn minh. Đó cũng chính là xu thế tất yếu của thời đại, là đòi hỏi khách quan của nhân loại tiến bộ. Độc lập, tự do, sự ổn định và phát triển của đất nƣớc cũng nhƣ QCN có đƣợc đảm bảo hay không phụ thuộc vào chế độ chính trị - xã hội mà nhân dân mỗi nƣớc lựa chọn. Bằng nhận thức và kinh nghiệm lịch sử, nhân dân ta đã tin tƣởng rằng chỉ có chế độ XHCN mới đảm bảo chắc chắn nhất, đầy đủ nhất cho việc thực hiện QCN.
Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính trị - xã hội với các thiết chế chính trị để đảm bảo thực hiện QCN. QCN muốn đƣợc tôn trọng và bảo đảm 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thực hiện đòi hỏi phải có nền dân chủ thực sự. Một xã hội mà mọi công dân là chủ nhân, có quyền tham gia công việc của nhà nƣớc và xã hội, thiết chế chính trị đều nhằm phục vụ tự do, hạnh phúc của con ngƣời mới thực sự là xã hội tôn trọng và đảm bảo thực hiện QCN. Muốn có xã hội nhƣ thế thì phải có hệ thống chính trị dân chủ, nghĩa là các tổ chức chính trị trong xã hội ấy phải xây dựng và thực hiện đƣờng lối chính trị phục vụ nhân dân, vì lợi ích của nhân dân.
Chỉ có trong chế độ xã hội chủ nghĩa (XHCN) mới hội đủ các yêu tố cần thiết để xây dựng hệ thống chính trị - xã hội và các thiết chế dân chủ ấy.