Chương 1 TỔNG QUAN NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI THÔNG QUA CƠ QUAN HÀNH CHÍNH 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI THÔNG QUA CƠ QUAN HÀNH CHÍNH 1. Khái niệm về tranh chấp đất đai "Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh và quốc phòng" (Lời nói đầu Luật Đất đai năm 1993). Trong điều kiện nền kinh tế nước ta chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, Nhà nước đổi mới cơ chế quản lý đất đai cho phù hợp với đòi hỏi của sự phát triển đất nước trong tình hình mới; đất đai ngày càng trở lên có giá.
Người sử dụng đất (SDĐ) ngày càng nhận thức được giá trị to lớn của đất đai. Họ gắn bó lâu dài với đất, chú trọng đến đầu tư, cải tạo và nâng cao hiệu quả sử dụng. Tuy nhiên do đất đai có giá trị lớn là một trong những nguyên nhân khách quan làm phát sinh những bất đồng, mâu thuẫn trong SDĐ, khi các chủ thể SDĐ không tìm được "tiếng nói chung" về chia sẻ lợi ích do đất đai mang lại. Khoa học pháp lý nước ta gọi những bất đồng, mâu thuẫn này là tranh chấp đất đai.
Vậy tranh chấp đất đai là gì? Tranh chấp đất đai là một thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong các sách, báo pháp ở nước ta. Thuật ngữ này được một số công trình nghiên cứu dưới đây đi sâu tìm hiểu: Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng do Nguyễn Như Ý (chủ biên): "Tranh chấp: 1. Giành giật, giằng co nhau cái không rõ thuộc về bên nào; 2. Bất đồng, trái ngược nhau" [42, tr.
808]; 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Giáo trình Luật đất đai của Trường Đại học Luật Hà Nội: "Tranh chấp đất đai là sự bất đồng, mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích, về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật đất đai" [32, tr. 455]; Theo Từ điển Giải thích thuật ngữ Luật học của Trường Đại học Luật Hà Nội: "Tranh chấp đất đai: Tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai" [29, tr. 74]; Theo Luật đất đai năm 2003:"Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai" (khoản 26 Điều 4); Từ các quan niệm về tranh chấp đất đai trên đây, chúng ta có thể nhận diện loại tranh chấp này dựa trên một số đặc trưng cơ bản sau: Thứ nhất, về bản chấp pháp lý. Tranh chấp đất đai trước hết là những bất đồng, mâu thuẫn phát sinh trong nội bộ nhân dân.
Song đây không phải là những bất đồng, mâu thuẫn nói chung mà là những bất đồng, mâu thuẫn về quyền và nghĩa vụ của người SDĐ. Điều này có nghĩa là tranh chấp đất đai là những bất đồng, mâu thuẫn liên quan đến những việc người SDĐ được làm (quyền) và những việc không được làm hoặc phải thực hiện (nghĩa vụ) do pháp luật quy định trong quá trình SDĐ. Hay nói cách khác, đối tượng của tranh chấp đất đai là những bất đồng, mâu thuẫn về quyền và nghĩa vụ của người SDĐ trong quan hệ đất đai; Thứ hai, chủ thể của tranh chấp đất đai. Do chế độ sở hữu đất đai ở nước ta mang tính đặc thù: Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu.
Người SDĐ (bao gồm tổ chức, hộ gia đình, cá nhân; cơ sở tôn giáo, cộng đồng dân cư; tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài) không có quyền sở hữu đất đai. Họ chỉ được quyền SDĐ khi được Nhà nước giao đất, cho thuê đất và công nhận quyền SDĐ. Nên chủ thể của tranh chấp đất đai là người SDĐ bao gồm hai hoặc nhiều bên 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong quan hệ đất đai. Hay nói cách khác, tranh chấp đất đai không phải là tranh chấp về quyền sở hữu đất đai mà chỉ là các tranh chấp về quyền chiếm hữu, quyền quản lý hoặc quyền SDĐ giữa những người SDĐ với nhau hoặc giữa họ với các bên liên quan trong quan hệ đất đai; Thứ ba, đối tượng của tranh chấp đất đai.
Đối tượng của tranh chấp đất đai không phải là đất đai (vật) mà là các quyền và nghĩa vụ của người SDĐ (quyền và nghĩa vụ sử dụng vật); Đối tượng của tranh chấp đất đai được nhận diện trên hai khía cạnh: (i) Về khía cạnh pháp lý. Đối tượng của tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của người SDĐ giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai; (ii) Về khía cạnh kinh tế. Đối tượng của tranh chấp đất đai là tranh chấp về lợi ích kinh tế (các lợi ích vật chất được tạo ra từ đất đai trong quá trình sử dụng) giữa các chủ thể trong quá trình quản lý và SDĐ; Thứ tư, về nội dung của tranh chấp đất đai. Tranh chấp đất đai có nội hàm rất đa dạng và phức tạp.
Nó phong phú về thể loại: Tranh chấp về thừa kế quyền SDĐ; tranh chấp về phân chia tài sản nhà, đất khi vợ chồng ly hôn; tranh chấp về các giao dịch về quyền SDĐ; tranh chấp về đòi lại đất cho ở nhờ, cho mượn. Tranh chấp đất đai đa dạng về chủ thể tranh chấp: Các bên tranh chấp đất đai có thể là hộ gia đình, cá nhân; tổ chức (tổ chức trong nước, tổ chức nước ngoài); cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo v.; Thứ năm, Việt Nam là một nước nông nghiệp có khoảng 70% dân số là nông dân, tỷ lệ diện tích đất canh tác trên một đầu người vào loại thấp trên thế giới; nên đất đai có vai trò rất quan trọng trên các khía cạnh kinh tế, xã hội, chính trị. Hơn nữa, đất đai là vấn đề rất nhạy cảm về mặt chính trị; vì vậy tranh chấp đất đai dễ gây ra sự mất ổn định về chính trị và làm đảo lộn trật tự các quan hệ xã hội đã được xác lập; Mặt khác, đất đai liên quan trực tiếp đến lợi ích của mọi thành viên trong xã hội (đặc biệt là người nông dân) nên tranh chấp đất đai xảy ra đã lôi 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kéo rất đông người tham gia. Họ không chỉ là các thành viên trong hộ gia đình mà còn cả người của các dòng họ, dân cư trong thôn, xóm.
Tranh chấp đất đai phản ánh phong tục, tập quán, nếp suy nghĩ, hành vi ứng xử, trình độ văn hóa khác nhau của cư dân ở các địa phương, các vùng miền trong cả nước. Điều này làm cho tính chất tranh chấp đất đai rất phức tạp, việc giải quyết gặp nhiều khó khăn, vướng mắc và kéo dài. Các dạng tranh chấp đất đai phổ biến1 Tranh chấp đất đai là một hiện tượng xã hội gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội. Việc tìm hiểu, nhận diện các tranh chấp đất đai là việc làm rất cần thiết nhằm loại bỏ những nguyên nhân phát sinh tranh chấp góp phần duy trì sự ổn định chính trị.
Thời gian qua đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về tranh chấp đất đai trên các khía cạnh khác nhau như xã hội, văn hóa, pháp lý, lịch sử v. đã được công bố. Trên cơ sở tiếp cận kết quả các công trình khoa học này và tìm hiểu thực tiễn về tranh chấp đất đai hiện nay, chúng ta có thể nhận diện một số dạng tranh chấp phổ biến sau đây: 1. Tranh chấp về đòi lại đất đai Đây là một dạng tranh chấp xuất hiện ngày càng nhiều; đặc biệt khi nước ta chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, với những thay đổi về cơ chế quản lý đất đai thông qua việc Nhà nước giao quyền sử dụng đất (QSDĐ) ổn định lâu dài và người SDĐ được chuyển QSDĐ trong thời hạn giao đất, cho thuê đất v.
đã khiến người dân nhận thức được giá trị to lớn của đất đai. Mặc dù, Hiến pháp năm 1992 và các đạo luật đất đai được ban hành đều khẳng định quan điểm đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý song nhận thức của một bộ phận không nhỏ người dân vẫn không đoạn tuyệt với hình thức sở hữu tư nhân về đất đai. Họ vẫn quan niệm rằng 1 Xem từ bài viết của TS. Doãn Hồng Nhung.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đất đai mà Nhà nước giao cho sử dụng và được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (GCNQSDĐ) là của mình. Hơn nữa trong điều kiện kinh tế thị trường, đất đai được trả lại những giá trị ban đầu vốn có; nên người dân ngày càng ý thức sâu sắc được giá trị của đất đai. Chính vì vậy, dạng tranh chấp về đòi lại đất vẫn cứ tiếp tục diễn ra với những tình tiết phức tạp, khiếu kiện đông người và kéo dài. Nghiên cứu về vấn đề này có thể nhận dạng một số dạng tranh chấp phổ biến sau đây: Thứ nhất, tranh chấp về đòi lại đất đai mà trước đây ông cha đã hiến tặng cho Nhà nước, cho các tổ chức hoặc hộ gia đình, cá nhân (thực hiện chính sách "nhường cơm - sẻ áo") khi thực hiện chính sách đất đai qua các thời kỳ của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Thứ hai, tranh chấp về đòi lại đất nông nghiệp trước đây đã góp vào hợp tác xã (HTX) nay HTX giải thể hoặc chuyển đổi phương thức hoạt động; Sau cải cách ruộng đất, nông nghiệp, nông thôn bước vào thời kỳ hợp tác hóa nông nghiệp.
Đặc biệt từ năm 1958, phong trào hợp tác hóa nông nghiệp theo mô hình sản xuất tập thể, quản lý tập trung: Nhà nước thành lập các HTX, tập đoàn sản xuất với chính sách đưa đất của người dân vào tập đoàn và sau đó phân bổ, giao khoán lại cho các thành viên của tập đoàn theo nguyên tắc bình quân khẩu (cào bằng), trong đó có cả những hộ dân thiếu đất hay không có đất.