Chương 1: Những vấn đề lý luận và pháp lý về giải quyết tranh chấp quyền sử dụng đất tại Toà án nhân dân. Chương 2: Thực tiễn hoạt động giải quyết tranh chấp quyền sử dụng đất tại Tòa án nhân dân huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam. 6 Chương 3: Định hướng và giải pháp khắc phục bất cập trong hoạt động giải quyết tranh chấp về quyền sử dụng đất tại Tòa án nhân dân huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT TẠI TOÀ ÁN NHÂN DÂN 1.
Những vấn đề cơ bản về tranh chấp quyền sử dụng đất 1. Khái niệm tranh chấp quyền sử dụng đất Để tiếp cận nội hàm của tranh chấp về quyền sử dụng đất, thì trước tiên tác giả làm rõ khái niệm quyền sử dụng đất (sau đây xin gọi tắt là QSDĐ). Việc làm rõ khái niệm quyền sử dụng đất (QSDĐ) là bước quan trọng để tiếp cận nội dung của tranh chấp về quyền sử dụng đất. Quyền sử dụng đất là khái niệm pháp lý mô tả quyền và trách nhiệm của cá nhân hoặc tổ chức đối với việc sử dụng đất theo một cách cụ thể nào đó.
Dưới góc độ pháp lý, quyền sở hữu bao gồm ba quyền năng của chủ sở hữu đối với tài sản của mình đó là quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt [15]. Khi nhắc đến đất đai, quyền sử dụng thường được coi là trọng tâm, bởi đất đai là một loại tài sản đặc biệt có ảnh hưởng lớn đến đời sống và phát triển kinh tế xã hội. Đối chiếu với quy định tại Điều 189 Bộ luật dân sự năm 2015 định nghĩa: “Quyền sử dụng là quyền khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản”. Bên cạnh đó, Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng như Bộ luật lao động, BLDS đều thống nhất nội hàm quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý.
Nhà nước, với tư cách là đại diện của chủ sở hữu đất đai, không trực tiếp sử dụng đất mà giao cho các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định, lâu dài nhưng Nhà nước vẫn giữ nguyên quyền sở hữu và quản lý đất đai của mình. Do đó, các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân chỉ được giao quyền sử dụng đất theo các hình thức và điều kiện cụ thể được quy định bởi pháp luật. Dưới góc độ kinh tế, QSDĐ có ý nghĩa vô cùng quan trọng, là quyền khai thác các thuộc tính có ích của đất đai để phục vụ cho các mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của đất nước. Có thể thấy, QSDĐ làm thỏa mãn các nhu cầu và mang lại lợi ích vật chất cho các chủ sử dụng trong quá trình sử dụng đất, tạo điều kiện cho các tổ chức và cá nhân đầu tư và phát triển đất đai, xây dựng cơ sở hạ tầng và các dự án kinh doanh khác.
Về mặt lý luận, các nhà khoa học đã đưa ra định nghĩa về QSDĐ như sau: “Quyền sử dụng đất của Nhà nước là quyền khai thác các thuộc tính có ích từ đất để 8 phục vụ cho các mục đích phát triển kinh tế và đời sống xã hội. Nhà nước thực hiện quyền sử dụng đất một cách gián tiếp thông qua việc giao đất cho các tổ chức, cá nhân sử dụng. Các tổ chức, cá nhân này khi sử dụng có nghĩa vụ đóng góp vật chất cho Nhà nước dưới dạng thuế sử dụng đất, tiền sử dụng đất” [33,tr. Từ những phân tích trên, tác giả đưa ra khái niệm về quyền sử dụng đất: Quyền sử dụng đất là quyền năng cụ thể mà nhà nước trao cho người sử dụng đất, bao gồm quyền sử dụng, khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ đất, và quyền chuyển nhượng QSDĐ thông qua các giao dịch được quy định và công nhận bởi pháp luật.
Trên thực tế, trong những năm gần đây tình hình tranh chấp QSDĐ vẫn luôn là vấn đề nhức nhối trong xã hội. Bởi đất đai luôn được coi là một nguồn tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, không thể tái tạo, đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển bền vững của nền kinh tế và xã hội. Trong quá trình xác định và thực hiện quyền sử dụng đất đôi khi gặp phải các tranh chấp rất phức tạp, xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Tranh chấp đất đai luôn gắn liền với quá trình sử dụng đất của các chủ thể nên không chỉ ảnh hưởng đến lợi ích trực tiếp của các bên tham gia tranh chấp mà còn ảnh hưởng đến lợi ích của nhà nước[40,tr.
Về khái niệm tranh chấp quyền sử dụng đất, đây là khái niệm có thể được hiểu và định nghĩa từ nhiều góc độ khác nhau, cụ thể: Tiếp cận từ góc độ pháp lý, trên cơ sở có kế thừa và phát triển các quy định của Luật Đất đai qua các thời kỳ từ năm 1993, 2003, 2013 và mới nhất là Luật Đất đai năm 2024 sẽ chính thức có hiệu lực và bắt đầu đi vào thực tiễn từ năm 2025 đã có những nội dung sửa đổi, bổ sung nhưng trên cơ bản vẫn thống nhất với các văn bản trước về định nghĩa TCĐĐ, cụ thể:“Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai”[18]. Theo giáo trình Luật Đất đai giảng dạy tại trường Đại học Luật Hà Nội đưa ra định nghĩa:“Tranh chấp đất đai là sự bất đồng, mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích, về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật đất đai” [40,tr. Như vậy, có thể hiểu tranh chấp đất đai với phạm vi hẹp và cụ thể hơn, đó là: “các tranh chấp về quyền quản lý, quyền sử dụng đối với một diện tích đất cụ thể, khi phát sinh tranh chấp không thể cùng nhau tự giải quyết mà phải yêu cầu cơ quan có thẩm quyền phân xử”. Theo khái niệm này, đối tượng tranh chấp trong TCĐĐ là 9 quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất (NSDĐ).
Nhưng, đây là tranh chấp tổng thể các quyền và nghĩa vụ hay chỉ là tranh chấp từng quyền và nghĩa vụ “đơn lẻ” của người sử dụng đất do pháp luật đất đai quy định, hay bao gồm cả tranh chấp những quyền và nghĩa vụ mà người sử dụng đất có được khi tham gia vào các quan hệ pháp luật khác cho đến nay vẫn chưa được chính thức xác định. Trên thực tế, tranh chấp QSDĐ chỉ là một bộ phận của TCĐĐ nhưng hiện nay, trong các quy định của pháp luật hiện hành chưa có văn bản nào quy định cụ thể về định nghĩa TCQSDĐ. Do đó, theo tác giả có thể kết hợp nội hàm khái niệm QSDĐ và khái niệm TCĐĐ để định nghĩa TCQSDĐ như sau: “Tranh chấp quyền sử dụng đất là các tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể sử dụng đất khi xác định ai là người có quyền sử dụng đối với diện tích đất nhất định”. Đặc điểm của tranh chấp quyền sử dụng đất: TCQSDĐ mang đầy đủ những đặc điểm của TCĐĐ, nó có những đặc trưng chung của những tranh chấp dân sự, đồng thời mang những đặc điểm riêng giúp phân biệt với các loại tranh chấp khác cụ thể như: Thứ nhất, đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước làm đại diện chủ sở hữu.
Do đó, không có tranh chấp về quyền sở hữu đất đai mà chỉ có TCQSDĐ, quyền quản lý và sử dụng các loại tài sản trên đất, hoa lợi, lợi tức từ đất hay một số lợi ích phát sinh từ quyền quản lý và quyền sử dụng đất. Nhà nước tham gia vào quan hệ pháp luật đất đai như một đại diện của chủ sở hữu toàn dân, đồng thời thực hiện vai trò quản lý và chức năng quản lý mọi lĩnh vực cần thiết của đời sống xã hội. Thứ hai, trong giải quyết tranh chấp về quyền sử dụng đất, mặc dù các chủ thể không có quyền sở hữu đất đai nhưng vẫn có quyền định đoạt quyền sử dụng đất trong phạm vi quy định của pháp luật. Có thể gọi đây là “quyền sở hữu hạn chế” [28,tr.16], được người đại diện chủ sở hữu trao cho người sử dụng đất.
Do đó tùy theo mối quan hệ giữa các bên trong quan hệ tranh chấp đất đai mà việc áp dụng pháp luật, thẩm quyền để giải quyết tranh chấp sẽ khác nhau. Thứ ba, các chủ thể tham gia vào quan hệ giải quyết tranh chấp QSDĐ không phải chủ sở hữu đối với đất đai. Các chủ thể chỉ có quyền quản lý, sử dụng đất khi nhà nước giao đất, cho thuê đất, cho thuê lại, chuyển nhượng QSDĐ, thừa kế, tặng cho QSDĐ hoặc nhà nước công nhận QSDĐ. Chủ thể tranh chấp QSDĐ có thể là cá nhân; tổ chức, hộ gia đình; cộng đồng dân cư hay các đơn vị hành chính.
Phân loại tranh chấp về quyền sử dụng đất Việc phân loại TCQSDĐ rất quan trọng, giúp cho các cơ quan có thẩm quyền xác định kịp thời, chính xác các quan hệ pháp luật cần giải quyết và đưa ra các quyết định đúng đắn, hợp tình, hợp lý khi giải quyết TCQSDĐ trong thực tế. Việc phân loại hiện nay có nhiều quan điểm dựa theo nhiều tiêu chí khác nhau, như: Thứ nhất, dựa vào mốc thời gian, thời điểm xảy ra tranh chấp hoặc hoặc theo hoàn cảnh lịch sử cụ thể; Thứ hai, phân loại theo từng lĩnh vực: hành chính, dân sự, hôn nhân & gia đình,.; Thứ ba, căn cứ vào tính chất của vụ việc phát sinh tranh chấp: Tranh chấp quyền sử dụng đất; tranh chấp về quyền và nghĩa vụ phát sinh trong quá trình sử dụng đất; Thứ tư, căn cứ vào tính chất pháp lý và quan hệ pháp luật của tranh chấp đất đai. Tác giả nhận thấy rằng, xuất phát từ yếu tố đất đai là một loại tài sản đặc biệt, không thuộc quyền sở hữu của các bên tranh chấp, do đó nếu căn cứ vào tính chất pháp lý và quan hệ pháp luật của TCQSDĐ để phân loại sẽ là phù hợp nhất và hiện nay thực tế tại TAND huyện Thanh Liêm là nơi tác giả thực tập cũng đang áp dụng nguyên tắc phân loại này. Nhìn chung, có thể chia TCQSDĐ thành các loại sau: Một là, tranh chấp về việc xác định chủ thể có quyền sử dụng đất.
Loại tranh chấp này thường do một bên tự ý thay đổi hoặc do hai bên không xác định được với nhau, một số trường hợp còn chiếm luôn diện tích đất của người khác.