Luận văn thạc sĩ vnu ls kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh việt nam hiện nay

Luận văn thạc sĩ phân tích kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bảo Nga
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Nguyên Khánh
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng Của Doanh Nghiệp Có Vị Trí Thống Lĩnh Thị Trường Theo Pháp Luật Cạnh Tranh Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG CỦA DOANH NGHIỆP CÓ VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG
• 1.1. Khái niệm vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.2. Khái niệm hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.3. Khái niệm kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.4. Quan niệm chung về pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.5. Đặc điểm, vai trò của pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.6. Pháp luật Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế trong việc kiểm soát hành vi lạm dụng của các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.6.1. Pháp luật Việt Nam về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.6.2. Kinh nghiệm quốc tế về kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG CỦA DOANH NGHIỆP CÓ VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG THEO PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng lạm dụng của các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường trong bối cảnh kinh tế - xã hội từ khi Luật cạnh tranh ra đời cho đến nay
• 2.1.1. Bối cảnh kinh tế - xã hội từ khi Luật cạnh tranh ra đời cho đến nay
• 2.2. Nhận thức của xã hội, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhà nước về Luật cạnh tranh và kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 2.3. Tình trạng lạm dụng của các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường
• 2.4. Thực trạng pháp luật cạnh tranh Việt Nam điều chỉnh vấn đề kiểm soát hành vi lạm dụng của các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường
• 2.4.1. Những quy định về xác định thị trường liên quan
• 2.4.2. Xác định vị trí thống lĩnh thị trường của doanh nghiệp
• 2.4.3. Những quy định về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 2.4.4. Các quy định về cơ quan quản lý
• 2.4.5. Các biện pháp nhằm kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP CÓ VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG
• 3.1. Phương hướng
• 3.1.1. Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh phải được xây dựng trên quan điểm, đường lối và chủ trương phát triển kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước
• 3.1.2. Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh phải phù hợp với nguyên tắc kinh doanh; với phong tục, tập quán, chuẩn mực đạo đức kinh doanh; và quy luật vận động khách quan của nền kinh tế thị trường
• 3.1.3. Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh phải là cơ sở pháp lý vững chắc để bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, công bằng giữa các chủ thể kinh doanh và đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng
• 3.1.4. Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh phải đặt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.1.5. Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh phải đảm bảo sự độc lập của bộ máy thực thi và sự tương tác với các lĩnh vực pháp luật khác
• 3.2. Hoàn thiện các quy định của pháp luật cạnh tranh về nhận diện vị trí thống lĩnh thị trường và hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 3.3. Hoàn thiện bộ máy quản lý cạnh tranh
• 3.4. Hoàn thiện các biện pháp xử lý hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 3.5. Hoàn thiện cơ chế thực thi pháp luật cạnh tranh về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng Doanh Nghiệp Thống Lĩnh Thị Trường

Kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường là một vấn đề quan trọng trong pháp luật cạnh tranh Việt Nam. Để đảm bảo sự công bằng và lành mạnh trong môi trường kinh doanh, việc kiểm soát này cần được thực hiện một cách chặt chẽ. Pháp luật cạnh tranh Việt Nam đã có những quy định cụ thể nhằm ngăn chặn các hành vi lạm dụng quyền lực thị trường, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và các doanh nghiệp nhỏ hơn.

1.1. Khái Niệm Về Vị Trí Thống Lĩnh Thị Trường

Vị trí thống lĩnh thị trường được hiểu là khả năng của một doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp trong việc kiểm soát giá cả và sản lượng hàng hóa trên thị trường. Theo Luật cạnh tranh Việt Nam, một doanh nghiệp được coi là có vị trí thống lĩnh khi chiếm từ 30% thị phần trở lên.

1.2. Hành Vi Lạm Dụng Vị Trí Thống Lĩnh Thị Trường

Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường bao gồm các hành vi như định giá thấp để loại bỏ đối thủ cạnh tranh, hoặc áp đặt các điều kiện không công bằng cho khách hàng. Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại cho các doanh nghiệp khác mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi của người tiêu dùng.

II. Thách Thức Trong Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng Doanh Nghiệp

Mặc dù pháp luật đã có những quy định rõ ràng, nhưng việc thực thi và kiểm soát hành vi lạm dụng vẫn gặp nhiều thách thức. Các doanh nghiệp lớn thường có khả năng lách luật và tạo ra các hình thức lạm dụng tinh vi hơn. Điều này đòi hỏi các cơ quan quản lý phải có những biện pháp mạnh mẽ và hiệu quả hơn.

2.1. Nhận Thức Của Doanh Nghiệp Về Luật Cạnh Tranh

Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ về các quy định của pháp luật cạnh tranh, dẫn đến việc vi phạm mà không hề hay biết. Việc nâng cao nhận thức này là rất cần thiết để giảm thiểu các hành vi lạm dụng.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Hành Vi Lạm Dụng

Việc xác định hành vi lạm dụng không phải lúc nào cũng dễ dàng. Các doanh nghiệp có thể thực hiện các hành vi lạm dụng một cách tinh vi, khiến cho việc phát hiện và xử lý trở nên khó khăn hơn.

III. Phương Pháp Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng Doanh Nghiệp

Để kiểm soát hành vi lạm dụng, cần có những phương pháp hiệu quả và đồng bộ. Các cơ quan quản lý cần phối hợp chặt chẽ với nhau và áp dụng các biện pháp chế tài nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm.

3.1. Tăng Cường Giám Sát Thị Trường

Cần thiết phải tăng cường giám sát thị trường để phát hiện sớm các hành vi lạm dụng. Các cơ quan quản lý cần có các công cụ và phương pháp hiện đại để theo dõi và phân tích các hoạt động của doanh nghiệp.

3.2. Đẩy Mạnh Công Tác Giáo Dục Pháp Luật

Giáo dục pháp luật cho các doanh nghiệp và người tiêu dùng là một trong những biện pháp quan trọng để nâng cao nhận thức và giảm thiểu các hành vi lạm dụng. Các chương trình đào tạo và hội thảo cần được tổ chức thường xuyên.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng

Việc kiểm soát hành vi lạm dụng không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan nhà nước mà còn cần sự tham gia tích cực của các doanh nghiệp và người tiêu dùng. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc thực hiện các biện pháp kiểm soát hiệu quả có thể giúp tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng hơn.

4.1. Kinh Nghiệm Quốc Tế Trong Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng

Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công các biện pháp kiểm soát hành vi lạm dụng, từ đó rút ra bài học cho Việt Nam. Việc học hỏi từ các kinh nghiệm này sẽ giúp cải thiện hệ thống pháp luật cạnh tranh của Việt Nam.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng

Các nghiên cứu cho thấy rằng việc kiểm soát hành vi lạm dụng đã giúp giảm thiểu các hành vi vi phạm và tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn. Điều này không chỉ có lợi cho các doanh nghiệp nhỏ mà còn cho người tiêu dùng.

V. Kết Luận Về Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng Doanh Nghiệp

Kiểm soát hành vi lạm dụng doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường là một nhiệm vụ quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và duy trì sự công bằng trong môi trường kinh doanh. Cần có những biện pháp mạnh mẽ và hiệu quả hơn để đảm bảo rằng các doanh nghiệp hoạt động trong khuôn khổ pháp luật.

5.1. Định Hướng Tương Lai Trong Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng

Trong tương lai, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng, đồng thời tăng cường công tác giám sát và giáo dục pháp luật cho doanh nghiệp và người tiêu dùng.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng

Kiểm soát hành vi lạm dụng không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2005 - 2010, nền kinh tế Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) bình quân 7%/năm, quy mô nền kinh tế năm 2009 đạt 101,6 tỷ USD, gấp 3,26 lần so với năm 2000. Cùng với việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), môi trường kinh doanh đã thu hút lượng vốn đầu tư toàn xã hội chiếm tới 42,9% GDP và xếp thứ 93/183 nền kinh tế theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB) và Công ty Tài chính Quốc tế (IFC). Tuy nhiên, quá trình mở cửa thương mại cũng đẩy hơn 95% doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nước vào sức ép cạnh tranh gay gắt từ các tập đoàn đa quốc gia và các doanh nghiệp quy mô lớn sẵn có trên thị trường. Vấn đề lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường nhằm áp đặt điều kiện thương mại bất bình đẳng, ngăn cản đối thủ gia nhập ngành và bóp méo cấu trúc thị trường tự do đã trở thành rào cản lớn đối với sự phát triển bền vững.

Luận văn tập trung nghiên cứu cơ chế kiểm soát hành vi lạm dụng của các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường theo quy định của Luật Cạnh tranh năm 2004 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa các vấn đề lý luận về sức mạnh thị trường, đánh giá thực trạng quy định pháp luật cùng thực tiễn áp dụng tại Việt Nam từ năm 2005 đến năm 2012, đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế tại Hàn Quốc và Trung Quốc. Nghiên cứu mang ý nghĩa thiết thực trong việc đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu lực của cơ quan quản lý cạnh tranh, hoàn thiện khung pháp lý nhằm giảm thiểu các rủi ro độc quyền và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng cũng như cộng đồng doanh nghiệp yếu thế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết cấu trúc thị trường cổ điển (Structure-Conduct-Performance - SCP) và lý thuyết về sự điều tiết độc quyền tự nhiên của kinh tế học thể chế. Các lý thuyết này chỉ ra rằng cấu trúc tập trung kinh tế cao dễ dẫn tới các hành vi phản cạnh tranh nếu thiếu sự can thiệp và kiểm soát phù hợp từ phía Nhà nước.

Bên cạnh đó, luận văn làm rõ 4 khái niệm pháp lý cốt lõi bao gồm:

1. Thị trường liên quan: Được xác định dựa trên thị trường sản phẩm liên quan có khả năng thay thế về đặc tính, giá cả, mục đích sử dụng và thị trường địa lý liên quan theo quy định tại Điều 3 Luật Cạnh tranh 2004.
2. Vị trí thống lĩnh thị trường: Trạng thái doanh nghiệp có thị phần từ 30% trở lên trên thị trường liên quan hoặc có khả năng gây hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể.
3. Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh: Các hành vi ấn định giá, phân biệt đối xử, ngăn cản xâm nhập thị trường được quy định cụ thể tại Điều 13 Luật Cạnh tranh 2004 nhằm triệt tiêu cạnh tranh.
4. Kiểm soát pháp lý đối với hành vi lạm dụng: Hệ thống các quy phạm, thiết chế giám sát, điều tra và chế tài xử lý do cơ quan quản lý cạnh tranh thực thi để duy trì trật tự thị trường công bằng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn bản pháp quy (Luật Cạnh tranh 2004, Nghị định số 116/2005/NĐ-CP, Nghị định số 120/2005/NĐ-CP, Nghị định số 05/2006/NĐ-CP, Nghị định số 06/2006/NĐ-CP, Pháp lệnh Giá 2002), báo cáo thường niên của Cục Quản lý Cạnh tranh và dữ liệu thống kê kinh tế xã hội giai đoạn 2005 - 2011 từ Tổng cục Thống kê.

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu khảo sát thứ cấp gồm hơn 300 doanh nghiệp thuộc 6 vùng kinh tế trọng điểm và 50 cơ quan quản lý chuyên ngành (như Cục Điều tiết Điện lực, Cục Hàng hải, Cục Quản lý Giám sát Bảo hiểm). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phân tầng kết hợp chỉ tiêu nhằm phản ánh đúng tỷ trọng của 3 khối doanh nghiệp: doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân (chiếm 95,7% tổng số doanh nghiệp) và doanh nghiệp FDI (khoảng 5.626 đơn vị). Phương pháp phân tích luật học so sánh, tổng hợp - đối chiếu và phân tích logic pháp lý được lựa chọn nhằm giúp đánh giá đa chiều tính tương thích giữa quy định định lượng trong luật thực định với bản chất kinh tế động của hành vi lạm dụng trên thương trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn và khung pháp lý đã đưa ra 4 phát hiện căn bản:

Thứ nhất, tiêu chí xác định vị trí thống lĩnh thị trường theo phương pháp định lượng cứng (doanh nghiệp có thị phần từ 30% trở lên, nhóm 2 doanh nghiệp từ 50%, 3 doanh nghiệp từ 65% và 4 doanh nghiệp từ 75% theo Điều 11 Luật Cạnh tranh 2004) bộc lộ sự bất cập. Tiêu chí này không phản ánh toàn diện sức mạnh thị trường thực tế trong các lĩnh vực đặc thù như viễn thông, phân phối phim hay nhiên liệu bay.

Thứ hai, mức độ nhận thức pháp luật cạnh tranh còn rất chênh lệch giữa các nhóm chủ thể. Dù tỷ lệ doanh nghiệp biết đến Luật Cạnh tranh tăng từ 69,8% năm 2008 lên 79,8% năm 2010, vẫn có tới 25% doanh nghiệp hoàn toàn chưa biết đến luật. Đáng chú ý, 96,6% doanh nghiệp tiếp cận thông qua tự tìm hiểu và 86,2% thiếu cán bộ chuyên trách có trình độ pháp lý về cạnh tranh.

Thứ ba, sự thiếu hụt về nhận thức của các cơ quan quản lý nhà nước khi có tới 49,5% đơn vị được khảo sát năm 2010 không nắm rõ chức năng của Cục Quản lý Cạnh tranh, dẫn đến việc nhiều hành vi vi phạm bị bỏ lọt hoặc xử lý theo hướng hòa giải hành chính.

Thứ tư, hiệu quả xử lý thực tế các vụ việc lạm dụng còn rất hạn chế. Giai đoạn 2005 - 2011, Cục Quản lý Cạnh tranh chỉ mới thụ lý điều tra 02 vụ việc khiếu nại điển hình (vụ Bia Tân Hiệp Phát khiếu nại Liên doanh Nhà máy Bia Việt Nam và vụ 6 doanh nghiệp phát hành phim khiếu nại Megastar áp mức giá thuê tối thiểu 25.000 đồng/vé, làm sụt giảm 25% - 50% doanh thu của các rạp chiếu phim nội địa).

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên cho thấy khoảng cách lớn giữa quy định pháp luật trên văn bản và thực tiễn thực thi. Dữ liệu nghiên cứu có thể được minh họa trực quan thông qua bảng ma trận so sánh mức độ nhận thức pháp lý theo các năm và biểu đồ tròn phân bổ thị phần của các nhóm doanh nghiệp theo vùng kinh tế (Đông Nam Bộ chiếm tới 51% doanh thu và 62,6% lợi nhuận cả nước, trong khi Tây Nguyên chỉ chiếm 2% doanh thu).

Nguyên nhân căn bản của tình trạng này xuất phát từ mô hình cơ quan cạnh tranh phân tán hai cấp giữa Cục Quản lý Cạnh tranh và Hội đồng Cạnh tranh theo Nghị định số 05/2006/NĐ-CP và Nghị định số 06/2006/NĐ-CP, khiến tính độc lập tài phán bị hạn chế do trực thuộc Bộ Công Thương. Khi so sánh với mô hình Ủy ban Thương mại Công bằng Nhật Bản (JFTC) hay Ủy ban Thương mại Lành mạnh Hàn Quốc (KFTC) - những cơ quan độc lập trực thuộc Thủ tướng với quyền hạn điều tra và xử phạt hình sự, bộ máy cạnh tranh của Việt Nam chưa có đủ quyền năng cưỡng chế. Điều này dẫn đến việc xử lý các vụ việc độc quyền nhóm hay lạm dụng vị trí thống lĩnh kéo dài nhiều năm mà không đưa ra được phán quyết cuối cùng, làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường tại Việt Nam, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Sửa đổi và bổ sung tiêu chí xác định sức mạnh thị trường đáng kể trong Luật Cạnh tranh: Quốc hội cần sửa đổi Điều 11 Luật Cạnh tranh 2004 theo hướng kết hợp linh hoạt giữa tỷ lệ thị phần (ngưỡng 30%) với các yếu tố định tính bổ trợ như rào cản gia nhập thị trường, năng lực tài chính, quyền tiếp cận mạng phân phối và sức mạnh đối kháng của người mua. Mục tiêu là hoàn thiện dự thảo luật sửa đổi trước năm 2015, nâng tỷ lệ nhận diện chính xác các vụ việc lạm dụng lên trên 80%.
2. Tái cấu trúc và hợp nhất cơ quan quản lý cạnh tranh: Chính phủ và Bộ Công Thương cần hợp nhất Cục Quản lý Cạnh tranh và Hội đồng Cạnh tranh thành một Cơ quan Cạnh tranh Quốc gia duy nhất, độc lập, có thẩm quyền điều tra, xử lý độc lập và trực thuộc Chính phủ hoặc Quốc hội trong lộ trình 2014 - 2016 nhằm rút ngắn 40% thời gian xử lý thủ tục tố tụng cạnh tranh.
3. Bổ sung và đa dạng hóa các chế tài xử phạt vi phạm: Bổ sung chế tài hình sự đối với các hành vi cố ý duy trì vị thế thống lĩnh để triệt tiêu đối thủ cạnh tranh gây hậu quả nghiêm trọng, đồng thời tăng mức phạt tiền hành chính lên đến 10% tổng doanh thu của năm tài chính trước đó theo quy định tại Nghị định số 120/2005/NĐ-CP. Bộ Tư pháp và Tòa án nhân dân tối cao chủ trì thực hiện từ năm 2013 đến năm 2015.
4. Tăng cường tuyên truyền và đào tạo nghiệp vụ chuyên sâu về cạnh tranh: Cục Quản lý Cạnh tranh phối hợp với Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức các khóa tập huấn thường niên cho 100% hiệp hội ngành nghề và tối thiểu 1.000 doanh nghiệp mỗi năm, phấn đấu đến năm 2015 nâng tỷ lệ hiểu biết đúng về quyền tự vệ theo Luật Cạnh tranh lên trên 90%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu này là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn để Bộ Công Thương và Quốc hội nghiên cứu sửa đổi, hoàn thiện Luật Cạnh tranh và các văn bản hướng dẫn xử phạt vi phạm hành chính.
2. Cộng đồng doanh nghiệp và đội ngũ luật sư tư vấn kinh doanh: Giúp các doanh nghiệp vừa và nhỏ nhận diện rõ 6 nhóm hành vi lạm dụng bị cấm, từ đó chủ động xây dựng cơ chế tự vệ pháp lý và hỗ trợ luật sư thiết lập hồ sơ khởi kiện cạnh tranh thương mại.
3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Kinh tế: Cung cấp tài liệu nghiên cứu chuyên khảo về pháp luật kiểm soát độc quyền, phân tích sâu các case study thực tế như vụ kiện Megastar và Bia Laser Tân Hiệp Phát.
4. Các hiệp hội ngành nghề và tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng: Cung cấp phương pháp đánh giá thị trường liên quan và mức độ lũng đoạn giá cả, làm cơ sở thực hiện quyền khiếu nại tập thể khi quyền lợi thành viên bị xâm phạm.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp chiếm bao nhiêu phần trăm thị phần thì bị coi là có vị trí thống lĩnh thị trường?
Theo Điều 11 Luật Cạnh tranh 2004, một doanh nghiệp được coi là có vị trí thống lĩnh nếu có thị phần từ 30% trở lên trên thị trường liên quan hoặc có khả năng gây hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể. Đối với nhóm doanh nghiệp, ngưỡng quy định là 50% (hai doanh nghiệp), 65% (ba doanh nghiệp) và 75% (bốn doanh nghiệp).

Việc doanh nghiệp đạt được vị trí thống lĩnh thị trường có bị pháp luật cấm không?
Pháp luật không cấm doanh nghiệp đạt được vị trí thống lĩnh thị trường thông qua nỗ lực đầu tư, nâng cao năng suất và cạnh tranh lành mạnh. Pháp luật chỉ nghiêm cấm hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh đó để thực hiện các hành vi hạn chế cạnh tranh, ngăn cản doanh nghiệp khác gia nhập thị trường hoặc bóc lột người tiêu dùng theo Điều 13 Luật Cạnh tranh 2004.

Hành vi áp đặt giá bán hàng hóa bất hợp lý được nhận diện như thế nào trong thực tế?
Hành vi áp đặt giá bất hợp lý thể hiện qua việc doanh nghiệp thống lĩnh tự ý tăng giá bán trên 5% trong vòng 6 tháng mà không có biến động chi phí đầu vào hợp lý, hoặc duy trì mức giá bán dưới giá thành toàn bộ nhằm loại bỏ đối thủ cạnh tranh, tương tự dấu hiệu trong vụ khiếu nại phân phối phim của Megastar năm 2010.

Cơ quan nào có thẩm quyền điều tra và xử lý hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường?
Theo quy định tại Nghị định số 05/2006/NĐ-CP và Nghị định số 06/2006/NĐ-CP, Cục Quản lý Cạnh tranh chịu trách nhiệm tiếp nhận khiếu nại, thu thập chứng cứ và tiến hành điều tra sơ bộ/chính thức. Sau khi hoàn tất điều tra, hồ sơ vụ việc được chuyển sang Hội đồng Cạnh tranh để mở phiên điều trần và ra quyết định xử lý theo thẩm quyền.

Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường có được hưởng chính sách miễn trừ không?
Khác với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh có thể được xem xét miễn trừ có thời hạn theo Điều 10 Luật Cạnh tranh 2004 (như thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia), các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường bị cấm tuyệt đối và không áp dụng bất kỳ cơ chế miễn trừ nào do tính chất nguy hại trực tiếp đến cấu trúc thị trường.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về kiểm soát hành vi lạm dụng của các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường tại Việt Nam giai đoạn 2005 - 2012.
• Làm rõ những bất cập trong việc áp dụng phương pháp định lượng thị phần cứng nhắc (ngưỡng 30%, 50%, 65%, 75%) và sự chồng chéo chức năng giữa Cục Quản lý Cạnh tranh và Hội đồng Cạnh tranh.
• Đánh giá thực trạng nhận thức pháp luật của hơn 300 doanh nghiệp và phân tích sâu các bài học kinh nghiệm từ các vụ án cạnh tranh kinh điển như Megastar và Vinapco (phạt 3 tỷ đồng).
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao nhằm sửa đổi khung pháp lý, hợp nhất bộ máy thực thi và nâng cao chế tài xử phạt theo hướng tiếp cận kinh nghiệm quốc tế.
• Khuyến nghị các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý tiếp tục theo dõi quá trình xây dựng Luật Cạnh tranh sửa đổi trong giai đoạn tiếp theo để hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Quý bạn đọc và các chuyên gia có thể tham khảo chi tiết toàn bộ luận văn để ứng dụng hiệu quả vào công tác nghiên cứu và thực tiễn quản trị doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - Một số vấn đề lý luận cơ bản về kiểm soát hành vi lạm dụng cuả doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường Chương 2 – Thực trạng kiểm soát hành vi lạm dụng cuả doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh Việt Nam Chương 3 – Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật cạnh tranh về kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 – MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG CỦA DOANH NGHIỆP CÓ VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƢỜNG 1. Khái niệm vị trí thống lĩnh thị trường Các nhà khoa học trên thế giới đều thừa nhận rằng cạnh tranh là một quy luật vận động khách quan của kinh tế thị trường. Bởi trong nền kinh tế đó, các chủ thể phải vận động theo quy luật thị trường và cạnh tranh lẫn nhau để tồn tại và khẳng định vị thế. Xét trên lộ trình của sự phát triển, cạnh tranh sẽ là nguyên nhân sự ra đi của các doanh nghiệp yếu thế, nhưng đồng thời cũng làm xuất hiện các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường.

Vì vậy có thể nói cạnh tranh lành mạnh là động lực thúc đẩy cuộc sống xã hội đi lên và góp phần tạo ra các giá trị đích thực. Mặc dù vậy, cần thẳng thắn nhìn nhận rằng cạnh tranh cũng có xu hướng dẫn tới sự lạm dụng của các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường, vị trí độc quyền. Lợi nhuận sẽ thúc đẩy các chủ thể này thực hiện các hành vi nhằm tích tụ tối đa tư bản; hoặc duy trì và củng cố vị trí của mình. Vì lẽ đó, để bảo vệ cấu trúc thị trường và xây dựng nền kinh tế lành mạnh, hiệu quả, cần thiết phải có sự kiểm soát các hành vi lạm dụng của các chủ thể có vị trí thống lĩnh trên thị trường.

Để kiểm soát được một quan hệ nào đó thì trước hết phải nhận diện được khách thể và các thuộc tính của nó. Xuất phát từ quan niệm này, pháp luật cần phải đưa ra các quy tắc chung để nhận dạng đâu là doanh nghiệp hoặc một nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường. Tuy nhiên, do sự tập trung tư bản ở các lĩnh vực và đặc điểm kinh tế - xã hội trên các vùng lãnh thổ khác nhau nên pháp luật các nước đưa ra khái niệm nhận dạng vị trí thống lĩnh thị trường cũng không giống nhau. Ở Việt Nam, Luật cạnh tranh 2004 là đạo luật trực tiếp điều chỉnh các hành vi cạnh tranh và kiểm soát cạnh tranh chung, nhưng không đưa ra một khái niệm cụ thể thế nào là doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường, mà chỉ nhận dạng thông qua phương pháp định lượng (tức là xác định qua thị phần của chúng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trên thị trường liên quan – 30% thị phần trở lên đối với một doanh nghiệp, 50% thị phần trở lên đối với hai doanh nghiệp, 65% thị phần trở lên đối với ba doanh nghiệp và 75% thị phần trở lên đối với bốn doanh nghiệp) và phương pháp định tính (“có khả năng gây hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể”) [47, Điều 11].

Với cách tiếp cận định lượng, vị trí thống lĩnh thị trường có thể thuộc về người mua hoặc người bán trong thương mại hàng hóa và cung ứng dịch vụ; vị trí thống lĩnh thị trường có thể do một doanh nghiệp hoặc các doanh nghiệp có thị phần lớn nắm giữ. Nhưng khi quy định tỷ lệ thị phần chiếm lĩnh thị trường liên quan để xác định vị trí thống lĩnh thị trường được đóng khung như trong Luật cạnh tranh của Việt Nam là không phù hợp. Bởi lẽ, tỷ lệ phần trăm không biểu thị được bản chất của vị thế, có nhiều doanh nghiệp mức chiếm lĩnh ít hơn so với quy định nhưng trong thực tế các doanh nghiệp này có tầm ảnh hưởng rất lớn và có tác động không nhỏ đến thị trường liên quan. Hơn nữa, do đặc thù của từng lĩnh vực ngành nghề thì mức độ thống lĩnh thị trường là khác nhau, nếu lấy tỷ lệ định lượng chung làm thước đo và quy kết hành vi cũng là không bình đẳng.

Còn với phương pháp xác định định tính “khả năng gây hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể” được quy định rất trìu tượng và rất khó áp dụng cũng như không đem lại được hiệu quả trong thực tiễn. Ở một số nước khác lại có cách tiếp cận khác so với pháp luật cạnh tranh về vấn đề này, trong đó điển hình là Luật thương mại lành mạnh và những quy định về độc quyền 1980 của Hàn Quốc (“gọi tắt là Luật Thương mại Hàn Quốc”). Theo khoản 7, Điều 2 của Luật: Doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh trên thị trường là bất kỳ người mua, người bán trong một lĩnh vực thương mại nhất định và nắm giữ vai trò thống lĩnh thị trường để ấn định, duy trì hoặc thay đổi giá cả, khối lượng, chất lượng và các điều kiện thương mại khác hoặc trên cơ sở độc lập hoặc trên cơ sở câu kết với các doanh nghiệp khác. Khi xét đoán các doanh nghiệp thống lĩnh thị trường, cần phải tính đến các yếu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tố như thị phần, sự tồn tại và quy mô của các rào cản đối với việc thâm nhập thị trường và các quy mô tương đối của các doanh nghiệp cạnh tranh.

Với quy phạm này, Luật Thương mại Hàn Quốc đã đảm bảo xây dựng một khái niệm mang tính lý luận tổng quát, miêu tả đầy đủ và ngắn gọn các đặc tính của đối tượng; và hoàn thiện hơn so với cách nhận diện vị trí thống lĩnh thị trường của doanh nghiệp trong Pháp luật cạnh tranh của Việt Nam. Khái niệm đã chỉ ra rằng vị trí thống lĩnh thị trường không chỉ được xem xét dưới góc độ vị trí của một doanh nghiệp mà có thể là vị trí của một nhóm doanh nghiệp cùng hành động (tập trung kinh tế để đạt được vị trí thống lĩnh thị trường). Các doanh nghiệp này có khả năng kiểm soát thực tế hoặc tiềm năng đối với thị trường liên quan mà doanh nghiệp đó đang hoặc sẽ hoạt động. Và việc xem xét vị trí thống lĩnh thị trường sẽ căn cứ trên nhiều tiêu chí thị phần, quy mô rào cản mà khả năng thực tế của doanh nghiệp trên thị trường.

Trong phạm vi luận văn này, tác giả thừa nhận khái niệm “vị trí thống lĩnh thị trường” của Luật Thương mại Hàn Quốc là cách hiểu chung khi sử dụng cụm từ này trong quá trình nghiên cứu và phân tích. Để làm rõ và bao quát hơn khái niệm vị trí thống lĩnh thị trường, tác giả nhìn nhận vị trí độc quyền như là một dạng đặc thù của vị trí thống lĩnh thị trường. Với mong muốn ngày càng bành trướng thế lực, các doanh nghiệp sau khi đạt được vị trí thống lĩnh thị trường, với ưu thế của mình sẽ cố gắng và từng bước loại bỏ dần các đối thủ cạnh tranh để đến với đỉnh cao nhất trong cạnh tranh theo quy luật kinh tế thị trường là độc quyền (tức là doanh nghiệp không còn đối thủ cạnh tranh hoặc có sự cạnh tranh nhưng rất yếu ớt và không đáng kể; khác với vị trí thống lĩnh thị trường là trên thị trường vẫn còn sự cạnh tranh của các đổi thủ yếu hơn). Và xét theo quá trình cạnh tranh, vị trí thống lĩnh thị trường là hình thái trước khi đến biểu hiện của cạnh tranh không hoàn hảo – độc quyền.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường Hiện nay trên thế giới, khái niệm hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường được tiếp cận theo hai cách. Cách thứ nhất là liệt kê các hành vi được coi là lạm dụng thông qua các dấu hiệu của hành vi. Cách thứ hai là đưa ra định nghĩa về hành vi này, tùy thuộc từng trường hợp và cách giải quyết của cơ quan quản lý cạnh tranh mà hành vi đó có được coi là lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường hay không.

Pháp luật cạnh tranh Việt Nam, Pháp luật thương mại Pháp, Luật cạnh tranh của Canada… là đại diện điển hình cho cách tiếp cận đầu tiên. Pháp luật cạnh tranh Việt Nam liệt kê 06 nhóm hành vi được coi là lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường (gồm nhóm ấn định giá, nhóm hạn chế, cản trở cạnh tranh) [47, Điều 13]. Theo đó, chỉ những hành vi của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường được liệt kê tại điều 13 và điều 14 cuả Luật cạnh tranh mới được coi là lạm dụng và bị xử lý. Luật cạnh tranh Canada cũng không đưa ra khái niệm chung mà liệt kê 11 hành vi bị coi là vi phạm pháp luật chống lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường (ngoài ra còn cho phép cơ quan có thẩm quyền xử lý những hành vi chưa được pháp luật liệt kê nhưng thỏa mãn ba dấu hiệu xác định hành vi lạm dụng theo điều 79 là: (i) Một hoặc một nhóm doanh nghiệp kiểm soát thị trường liên quan ; (ii) thực hiện hành vi phản cạnh tranh được quy định trong luật cạnh tranh ; (iii) hành vi đó đã, đang hoặc có thể làm cản trở, làm giảm cạnh tranh trên thị trường một cách đáng kể) [17].

420-2 Bộ Luật thương mại Pháp nhận diện: "Sự lạm dụng bao gồm hành vi từ chối bán, các điều kiện áp đặt giá bán hoặc phân biệt đối xử cũng như sự phá vỡ các mối quan hệ thương mại đã được thiết lập chỉ trên cơ sở mà bên đối tác từ chối thực hiện đối với các điều kiện thương mại không công bằng" [24]. Tổ chức hợp tác và phát triển Liên hợp quốc (OECD) thì định nghĩa hành vi này theo cách thứ hai: "Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh và vị trí độc quyền để hạn chế cạnh tranh là hành vi hạn chế cạnh tranh mà doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh hoặc độc quyền sử dụng để duy trì hay tăng cường vị trí của nó trên thị trường 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bằng cách hạn chế khả năng gia nhập thị trường hoặc hạn chế quá mức cạnh tranh" [49, tr 52]. Có thể nhận thấy hai cách tiếp cận này chỉ nhau ở tính chủ động của hành vi.