phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận án gồm 4 chƣơng, đƣợc chia thành 11 tiết. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI TRONG VÀ NGOÀI NƢỚC - NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU Để có cái nhìn khách quan, toàn diện về vấn đề nghiên cứu, tìm ra yếu tố có thể kế thừa, bổ sung và phát triển, Chƣơng 1 của Luận án sẽ tìm hiểu tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk đã đƣợc công bố ở trong nƣớc và ngoài nƣớc.1 Tình hình nghiên cứu về đề tài ở trong nƣớc 1.1 Nhóm các công trình về giáo dục pháp luật nói chung Có thể khẳng định rằng giáo dục pháp luật là đề tài đƣợc quan tâm nghiên cứu khá sớm ở Việt Nam và đƣợc khai thác trên nhiều bình diện rộng, hẹp khác nhau. Trong nhóm công trình thuộc lý luận chung về giáo dục pháp luật các nhà nghiên cứu tiếp cận chủ yếu các vấn đề về ý thức pháp luật, văn hóa pháp luật và lối sống tuân theo pháp luật. Nghiên cứu lý luận về ý thức pháp luật, văn hóa pháp luật và lối sống tuân theo pháp luật là hƣớng nghiên cứu có tác dụng làm căn cứ cho việc nắm bắt về thực trạng và nhu cầu xã hội đối với việc giáo dục pháp luật cho nhân dân nói chung và nói riêng là cho các đối tƣợng, dân cƣ, cán bộ cụ thể, đồng thời, ý thức pháp luật chính là mục tiêu cần đạt đƣợc của công tác giáo dục pháp luật.
Vì vậy, có thể nói rằng, hầu hết các nghiên cứu về giáo dục pháp luật, phổ biến pháp luật đều bắt đầu từ việc nghiên cứu, đánh giá về thực trạng ý thức pháp luật, cấu trúc của ý thức pháp luật và ảnh hƣởng của ý thức pháp luật đối với việc xây dựng chƣơng trình và xác định hình thức, phƣơng thức giáo dục pháp luật. Các luận án Phó tiến sĩ: “Ý thức pháp luật và giáo dục pháp luật ở Việt Nam” của Nguyễn Đình Lộc thực hiện năm 1978 tại Trƣờng ĐHTH Matxcơva” [77]; “Ý thức pháp luật và pháp chế XHCN ở Việt Nam” của Vũ Đức Khiển thực hiện năm 1982 tại VHL KHXH thuộc BCHTW Đảng Cộng sản Liên Xô [72]; Đề tài cấp Nhà nƣớc, mã số KX 07-17 “Xây dựng ý thức và lối sống tuân theo pháp luật” do 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.TSKH Đào Trí Úc làm chủ nhiệm (1995) có thể đƣợc coi là những công trình nghiên cứu sớm nhất về ý thức pháp luật, mở ra một hƣớng nghiên cứu cơ bản trong khoa học pháp lý Việt Nam. Kế đó là các công trình nghiên cứu nhiều mặt về ý thức pháp luật của tác giả Hoàng Thị Kim Quế “Bàn về ý thức pháp luật” Tạp chí Luật học số 1/2003, Vũ Minh Giang “Xây dựng lối sống theo pháp luật – nhìn từ góc độ lịch sử truyền thống” Tạp chí Nhà nƣớc và pháp luật, số 1/1993. Với cách tiếp cận đó, hầu hết các nghiên cứu về giáo dục pháp luật, phổ biến pháp luật đều bắt đầu từ việc nghiên cứu, đánh giá về thực trạng ý thức pháp luật, cấu trúc của ý thức pháp luật và ảnh hƣởng của ý thức pháp luật đối với việc xây dựng chƣơng trình và xác định hình thức, phƣơng thức giáo dục pháp luật.
Cũng từ hƣớng tiếp cận trên, GS.TSKH Đào Trí Úc đã công bố hai chuyên khảo rất có giá trị, cả về mặt lý luận và thực tiễn: “Những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật” [133] và “Nhà nước và pháp luật của chúng ta trong sự nghiệp đổi mới” [134]. Trong các chuyên khảo này, tác giả đã làm rõ các kênh phổ biến pháp luật, đặt phổ biến pháp luật trong quan hệ với xây dựng ý thức, lối sống tuân theo pháp luật và nhấn mạnh sự hiểu biết pháp luật của nhân dân là yếu tố đầu tiên để hình thành ý thức pháp luật; pháp luật phải qua nhiều hình thức khác nhau mới đến đƣợc với ngƣời dân và trở thành sự hiểu biết về pháp luật, tri thức pháp luật [134, tr. Ngoài hƣớng tiếp cận trên trong một số công trình nghiên cứu, bài viết ở chừng mực nhất định cũng đề cập đến vị trí, vai trò của ý thức pháp luật cũng nhƣ nhận diện về nó từ góc độ cấu trúc nội dung, nguồn gốc, cơ sở xã hội của quá trình hình thành và phát triển ý thức pháp luật ở Việt Nam qua đó làm rõ những yếu tố hợp thành ý thức pháp luật của cá nhân nhƣ hiểu biết pháp luật, nhận thức về pháp luật, tình cảm và thái độ đối với pháp luật [49]. Một trong những nội dung quan trọng về ý thức pháp luật đƣợc các tác giả đề cập đến trong các công trình của mình là hiện tƣợng coi thƣờng pháp luật hay còn gọi là tƣ tƣởng “hƣ vô pháp luật” và nguồn gốc, nguyên nhân của nó trong xã hội nƣớc ta.
Theo các tác giả, hiện tƣợng đó bắt nguồn từ nhiều phía: do các yếu tố lịch sử: sự áp bức của thực dân - phong kiến đã tạo nên sự phủ nhận những gì đi liền với sự áp bức đó, là công cụ cho sự áp 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bức đó, trong đó có pháp luật; tâm lý của những ngƣời dân “sống sau lũy tre xanh” coi trọng lệ làng hơn phép nƣớc; sự tồn tại quá lâu của cơ chế hành chính, quan liêu, bao cấp trong đời sống xã hội, trong quản lý kinh tế v. Các tác giả Vũ Minh Giang, Nguyễn Đình Lộc còn xem xét hiện tƣợng coi thƣờng pháp luật nhƣ một xu hƣớng tƣ tƣởng chịu ảnh hƣởng sâu sắc bởi học thuyết Nho giáo với cách nhìn tiêu cực về các giá trị của pháp luật [49, tr.49-61]; còn các tác giả Lê Minh Tâm, Nguyễn Thị Việt Hƣơng lại nhìn nhận vấn đề này từ đặc điểm của dân chủ làng xã cổ truyền Việt Nam trƣớc đây [66, 118]. Một số công trình nghiên cứu về giáo dục pháp luật còn đặt trong mối quan hệ với văn hóa pháp luật và đi đến khẳng định giáo dục pháp luật phải đạt đƣợc mục tiêu cuối cùng là sự tôn trọng pháp luật và có “hành vi, thói quen ứng xử phù hợp với pháp luật trong mọi tình huống. Nói cách khác, theo hƣớng nghiên cứu này, xây dựng ý thức pháp luật phải gắn liền với yêu cầu hình thành văn hóa pháp luật, đƣa hiểu biết và nhận thức đúng đắn về pháp luật lên thành nếp sống và thói quen ứng xử và hành động theo những hƣớng tích cực nhất, ổn định nhất [110, 106, 134].
Nghiên cứu chuyên sâu các vấn đề lý luận về giáo dục pháp luật phải nói đến đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ do Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý và Vụ Phổ biến, giáo dục pháp luật, Bộ Tƣ pháp phối hợp thực hiện: "Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phổ biến, giáo dục pháp luật trong công cuộc đổi mới"[159]. Từ kết quả nghiên cứu của đề tài trên, Bộ Tƣ pháp đã xuất bản số chuyên đề rất có giá trị: “Tuyên truyền giáo dục pháp luật” [155]. Theo ấn phẩm này, các vấn đề lý luận cơ bản về giáo dục pháp luật đã đƣợc nghiên cứu tƣơng đối toàn diện và có hệ thống nhƣ bản chất, mục đích, vai trò, chủ thể, khách thể, đối tƣợng của giáo dục pháp luật. Ấn phầm này cũng đã nhận diện và làm rõ nội dung, hình thức, phƣơng tiện, phƣơng pháp và hiệu quả của giáo dục pháp luật.
Kế thừa hƣớng nghiên cứu của đề tài trên đây, cuốn sách chuyên khảo: "Bàn về giáo dục pháp luật" của Trần Ngọc Đƣờng và Dƣơng Thanh Mai đã đề cập và giải quyết hầu hết những vấn đề cơ bản của lý luận về giáo dục pháp luật nhƣ: bản chất của giáo dục pháp luật, quan hệ giữa giáo dục pháp luật với giáo dục tƣ tƣởng, đạo đức, chính trị; làm rõ mục đích, vai 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trò của giáo dục pháp luật, chủ thể, khách thể, đối tƣợng, nội dung, phƣơng tiện, hình thức, phƣơng pháp; hiệu quả của giáo dục pháp luật. Một nguồn tài liệu nghiên cứu về giáo dục pháp luật cần phải nói đến đó là hệ thống giáo trình Lý luận nhà nƣớc và pháp luật của các cơ sở nghiên cứu, đào tạo luật trong nƣớc đều đề cập và làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản về giáo dục pháp luật, gắn với xây dựng, hình thành ý thức pháp luật và văn hóa pháp lý. Các vấn đề đã đƣợc nghiên cứu, nhận diện và làm rõ bao gồm: Khái niệm, đặc điểm và quá trình giáo dục pháp luật; những yếu tố tác động; thậm chí có công trình nghiên cứu còn đề ra một số biện pháp để thực hiện tốt hơn công tác này cả trƣớc mắt và lâu dài [106, tr.447-449]; một số nghiên cứu cũng đã làm rõ mục đích của giáo dục pháp luật và đề ra những biện pháp cụ thể để công tác giáo dục nâng cao ý thức pháp luật của nhân dân đạt kết quả [132, tr. Ngoài ra, một số chuyên khảo còn nghiên cứu về giáo dục pháp luật gắn với quá trình hình thành nhân cách; phân tích, làm rõ nội dung, nguyên tắc và hình thức giáo dục pháp luật, từ đó đi vào làm rõ các vấn đề về giáo dục pháp luật đối với ngƣời chƣa thành niên [80].
Tác giả Trần Ngọc Dũng lại nghiên cứu về giáo dục pháp luật gắn với quá trình thi hành hiến chƣơng Asean để làm rõ các vấn đề nhƣ vai trò của giáo dục pháp luật trong sự nghiệp xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền, phát triển kinh tế - xã hội, tăng cƣờng hội nhập toàn diện của Việt Nam trong phạm vi Asean và quốc tế; phân tích, đánh giá chính sách của Nhà nƣớc Việt Nam về giáo dục pháp luật; làm rõ hệ thống và chƣơng trình giáo dục pháp luật của Việt Nam; chỉ ra những thành tựu, những khiếm khuyết, bất cập của sự nghiệp giáo dục pháp luật Việt Nam trong những năm qua [21]. Trong khuôn khổ một số bài viết, tác giả Hoàng Thị Kim Quế còn nhận diện và làm rõ hơn về hiệu quả của PBGDPL ở nƣớc ta hiện nay [107]; tác giả Nguyễn Thu Thủy còn phân tích, làm rõ các vấn đề liên quan đến chất lƣợng giáo dục pháp luật và các tiêu chí đánh giá [126]. Có thể khẳng định các nghiên cứu này đã góp phần bổ sung những thiếu hụt trong các nghiên cứu lý luận trƣớc đây về giáo dục pháp luật. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.