Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XÓA ÁN TÍCH 1. KHÁI NIỆM ÁN TÍCH 1. Định nghĩa án tích Nghiên cứu các quy phạm pháp luật hình sự ở nước ta về chế định án tích nói chung và xóa án tích nói riêng cho thấy kể từ khi thành lập nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam cho đến khi Bộ luật hình sự đầu tiên được Quốc hội thông qua năm 1985, vấn đề án tích chưa được pháp điển hóa trong một văn bản pháp luật hình sự nào. Vì vậy, trên thực tế, vấn đề án tích chưa được đề cập nghiên cứu.
Lần đầu tiên, vấn đề án tích được quy định tại khoản 5, Điều 3 và tại các điều từ Điều 52 đến Điều 56 Bộ luật hình sự năm 1985. Tại các điều luật nói trên của Bộ luật hình sự năm 1985, quy định điều kiện để xóa án và các trường hợp xóa án như: Đương nhiên xóa án, Xóa án theo quyết định của Tòa án, xóa án trong trường hợp đặc biệt. Việc Bộ luật hình sự không đưa ra được khái niệm án tích cụ thể đã gây ra không ít cách hiểu khác nhau trong giới luật học và khái niệm án tích, đặc điểm cũng như bản chất và ý nghĩa của án tích. Chẳng hạn, có quan điểm cho rằng, "Án tích là hậu quả pháp lý của bản án kết tội mà Tòa án tuyên đối với người phạm tội" [23, tr.
Quan điểm này theo chúng tôi có một số điểm cần sửa đổi bổ sung. Thứ nhất, về bản chất mà coi bất kỳ ai bị Tòa án kết án đều phải mang án tích, nhưng không phải ai trong số những người bị Tòa án kết án cũng phải chịu những hậu quả pháp lý nhất định mà chỉ những người phạm tội mới trong thời gian còn mang án tích mới phải chịu những tình tiết định khung tăng nặng hình phạt quy định tại Điều 40 và các điều luật khác phần các tội phạm của Bộ luật hình sự; thứ hai, án tích không phải là hậu quả pháp lý mà là điều kiện được quy định trước nhằm thử thách những người bị kết án, đã chấp hành xong hình phạt (cả chính và phụ) có trở thành công dân có ích 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho xã hội, là người lương thiện hay không?; thứ ba, nếu hiểu án tích là hậu quả pháp lý của bản án kết tội sẽ gây ra hiểu nhầm rằng, người bị kết án bị coi là có án tích trong cả thời gian chấp hành hình phạt. Trong khi đó, theo quy định của pháp luật hình sự, người bị kết án bị coi là có án tích trong một khoảng thời gian nhất định sau khi đã chấp hành xong hình phạt. Vấn đề án tích tiếp tục được quy định trong khoản 5 Điều 3 và tại các điều từ Điều 63 đến Điều 67 chương IX Bộ luật hình sự năm 1999.
Cũng giống như Bộ luật hình sự năm 1985, Bộ luật hình sự năm 1999, cũng không đưa ra được khái niệm án tích mà chỉ quy định về nguyên tắc, các điều kiện để được xóa án tích đối với các trường hợp: Đương nhiên xóa án tích, xóa án tích theo quyết định của Tòa án, xóa án tích trong trường hợp đặc biệt và cách tính thời hạn để xóa án tích. Do vậy, trong lần pháp điển hóa lần thứ hai này, Bộ luật hình sự năm 1999 vẫn chưa thể đưa ra một cách hiểu thống nhất trong giới luật học nói chung, cũng như giới nghiên cứu luật nói riêng về vấn đề án tích. Chính vì vậy, sau khi Bộ luật hình sự năm 1999 được thông qua và có hiệu lực trên thực tế, trong giới luật học vẫn còn tồn tại những cách hiểu khác nhau về bản chất của án tích nói chung và về thực chất của xóa án tích nói riêng. Chẳng hạn, có quan điểm cho rằng "Xóa án tích là xóa bỏ bản án hình sự đối với một người đã bị Tòa án kết án" [26, tr.
Quan điểm này, theo chúng tôi, rõ ràng là không chính xác. Vấn đề là ở chỗ, nếu hiểu "xóa án tích là xóa bỏ bản án " thì cũng có thể hiểu án tích là bản án. Trong khi đó, xét về mặt bản chất thì án tích không thể là bản án được. Hơn nữa, người bị kết án bị coi là có án tích sau khi đã chấp hành xong hình phạt mà Tòa án đã tuyên đối với người đó.
Thực tế đã chứng minh rằng, bản án kết tội của Tòa án đối với người phạm tội đã được người phạm tội chấp hành xong. Vậy thì không thể nói xóa án tích là xóa bản án kết tội như quan điểm trên được. Như vậy, vấn đề án tích trong pháp luật hình sự Việt Nam kể từ khi thành lập nước cho đến nay đã được pháp điển hóa trong Bộ luật hình sự năm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1985 bằng chế định xóa án và trong Bộ luật hình sự năm 1999 bằng chế định xóa án tích. Mặc dù vậy, trong cả hai lần pháp điển hóa nói trên, không hiểu vì lý do gì mà các nhà làm luật đã không quy định một cách cụ thể, rõ ràng khái niệm án tích.
Trong khi đó, khái niệm án tích là một trong những vấn đề quan trọng của chế định xóa án tích, bởi nó là cơ sở xuất phát để nghiên cứu những vấn đề khác có liên quan. Mặt khác, việc làm sáng tỏ khái niệm đó không những tạo ra một cách hiểu thống nhất trong giới luật học, mà còn giúp các cơ quan bảo vệ pháp luật áp dụng đúng đắn, chính xác các quy định của Bộ luật hình sự về việc xóa án tích. Vì vậy, việc nghiên cứu và làm sáng tỏ khái niệm án tích chẳng những có ý nghĩa lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn. Thực tế nghiên cứu và áp dụng pháp luật hình sự Việt Nam cho thấy, từ trước đến này chưa hề xuất hiện một định nghĩa pháp lý về án tích.
Tuy nhiên, ở các mức độ khác nhau, trong khoa học luật hình sự Việt Nam và khoa học luật hình sự một số nước trên thế giới cũng có những nghiên cứu và cách hiểu khác nhau về khái niệm án tích. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam có một số quan điểm chủ yếu sau về khái niệm án tích: 1- PGS.TS Phạm Hồng Hải: Án tích là hậu quả pháp lý của bản án kết tội mà Tòa án tuyên đối với người phạm tội, là một tình tiết có ý nghĩa pháp lý trong việc đánh giá tính chất nguy hiểm của tội phạm và của người phạm tội khi tội phạm được thực hiện trong thời gian người ấy mang án tích [23, tr. Theo quan điểm của chúng tôi, quan điểm trên của PGS.TS Phạm Hồng Hải có điểm chưa đúng là thực tế không phải mỗi bản án kết tội của Tòa án đều làm phát sinh án tích như trường hợp miễn trách nhiệm hình sự và thực chất đã miễn hình phạt (điểm 1 Điều 64 Bộ luật hình sự) không làm phát sinh án tích. Hồ Sỹ Sơn: Án tích là vết tích đã từng bị kết án của người phạm tội; xuất hiện khi người đó đã chấp hành xong hình phạt và được xóa để 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trở thành người chưa bị kết án khi người này đáp ứng được những điều kiện mà Bộ luật hình sự quy định hoặc tồn tại một khi người đã bị kết án dù đã chấp hành xong hình phạt nhưng chưa đáp ứng được những điều kiện được quy định trong Bộ luật hình sự và người đó còn phải chịu tình tiết định khung tăng nặng hình phạt nếu phạm tội trong thời gian mang vết tích đã từng bị kết án (theo Điều 49 Bộ luật hình sự) hoặc phải chịu trách nhiệm hình sự về những hành vi vi phạm pháp luật mà theo quy định của Bộ luật hình sự, vết tích đã từng bị kết án là yếu tố điều kiện cấu thành tội phạm [28, tr.
Quan điểm trên của ThS. Hồ Sỹ Sơn theo chúng tôi cũng có những điểm cần đưa ra bàn luận. Đó là, thứ nhất, án tích không phải xuất hiện khi người đó chấp hành xong hình phạt mà thực tế, thời điểm chấp hành xong hình phạt chỉ được căn cứ để xác định thời hạn để xóa án tích; thứ hai, án tích chỉ xuất hiện cùng với thời điểm bản án kết tội có hiệu lực pháp luật. Việc phạm tội trong thời gian đang chấp hành hình phạt được coi là tái phạm (Điều 49 Bộ luật hình sự); và cuối cùng, việc dùng thuật ngữ "vết tích" là không có ý nghĩa pháp lý.
3- Luật gia Nguyễn Thị Lan: Án tích là một dấu ấn cho thấy, người có án tích đã từng bị kết án vì đã phạm tội [20, tr. Quan điểm của Nguyễn Thị Lan cũng có những điểm hạn chế nhất định. Đó là việc dùng thuật ngữ "dấu ấn" là không chính xác, nó không nêu bật được bản chất pháp lý của vấn đề án tích. Và mặt khác, trên thực tế xét xử cho thấy bị kết án không phải là dấu hiệu chung nhất.TSKH Lê Cảm: Án tích là hậu quả pháp lý của việc người bị kết án bị áp dụng hình phạt theo bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án và là giai đoạn cuối cùng của việc thực hiện trách nhiệm hình sự, được thể hiện trong việc người bị kết án mặc dù đã chấp hành xong bản án(bao gồm hình phạt chính, hình phạt bổ sung và các quyết định khác của Tòa án) nhưng vẫn chưa hết án tích hoặc chưa được xóa án tích theo các quy định của pháp luật hình sự [22, tr.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quan điểm trên của PGS.TSKH Lê Cảm là chính xác, đầy đủ, thể hiện rõ các dấu hiệu đặc trưng và bản chất pháp lý của án tích. Tuy nhiên, chúng tôi cũng phân vân một vấn đề là liệu án tích có phải là hình thức thực hiện trách nhiệm hình sự hay không? Bởi lẽ, trong trường hợp người bị kết án đã chấp hành xong bản án (bao gồm hình phạt chính, hình phạt bổ sung và các quyết định khác của Tòa án) nhưng hoàn toàn không vi phạm pháp luật thì đối với người này không có hậu quả pháp lý bất lợi nào xảy ra. Trong khoa học luật hình sự của một số nước trên thế giới hiện nay, có một số quan điểm chủ yếu liên quan đến khái niệm án tích như sau: 1- Điều 87 Bộ luật hình sự Liên bang Nga năm 1996 - Án tích: Người bị kết án về một tội phạm bị coi là người có án kể từ ngày bản án kết tội có hiệu lực pháp luật cho đến khi được xóa án.