Bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Trần Thị Thùy Lương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Văn Độ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự
• Đề tài: Bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.1.1. Khái niệm quyền con người trong tố tụng hình sự
• 1.1.2. Quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.1.3. Khái niệm người làm chứng
• 1.1.4. Vị trí, vai trò của người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.1.5. Quyền được bảo vệ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản của người làm chứng
• 1.1.6. Công tác bảo vệ người làm chứng trong vụ án hình sự
• 1.1.6.1. Khái niệm bảo vệ người làm chứng và ý nghĩa của việc bảo vệ người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.1.6.2. Cơ chế, các hình thức, biện pháp bảo vệ người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.1.7. Khái quát về bảo vệ quyền con người của người làm chứng ở một số nước trên thế giới
• 1.1.7.1. Chương trình bảo vệ nhân chứng của Hoa Kỳ
• 1.1.7.2. Chương trình bảo vệ nạn nhân, nhân chứng và những người tham gia tố tụng hình sự khác của Liên bang Nga
• 1.1.7.3. Đề án không nhân chứng, không công lý của Vương quốc Anh
• 1.1.7.4. Chương trình Bảo vệ nhân chứng tại Úc
• 1.1.7.5. Chương trình bảo vệ nhân chứng của Philippines
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ Ở NƯỚC TA
• 2.1. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về bảo vệ quyền con người của người làm chứng
• 2.1.1. Khái quát pháp luật tố tụng hình sự về bảo vệ người làm chứng trước khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự 2003
• 2.1.2. Các quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành về bảo vệ người làm chứng
• 2.2. Thực trạng xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm và tài sản của người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 2.3. Thực tiễn bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 3.1. Hoàn thiện pháp luật hình sự và tố tụng hình sự
• 3.1.1. Hoàn thiện các quy định về quyền và nghĩa vụ của người làm chứng
• 3.1.2. Hoàn thiện các quy định về trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc bảo vệ người làm chứng
• 3.1.3. Hoàn thiện các quy định về trách nhiệm đối với việc xâm phạm quyền con người của người làm chứng
• 3.2. Hoàn thiện cơ chế bảo vệ người làm chứng
• 3.2.1. Tăng cường hiệu quả hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng
• 3.2.2. Hoàn thiện tổ chức và hoạt động của các cơ quan bổ trợ tư pháp
• 3.2.3. Tăng cường giám sát các hoạt động tiến hành tố tụng hình sự
• 3.2.4. Kiến nghị xây dựng đạo luật về bảo vệ người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 3.3. Những quy định chung
• 3.3.1. Chương trình bảo vệ nhân chứng
• 3.3.1.1. Cơ quan thực hiện Chương trình bảo vệ
• 3.3.1.2. Trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị có liên quan
• 3.3.1.3. Người được bảo vệ
• 3.3.1.4. Các biện pháp bảo vệ được áp dụng trong Chương trình bảo vệ
• 3.3.1.5. Hồ sơ thực hiện Chương trình bảo vệ
• 3.3.1.6. Kinh phí bảo đảm
• 3.3.1.7. Hợp tác quốc tế
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự

Bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự là một vấn đề quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay. Quyền con người không chỉ là một khái niệm trừu tượng mà còn là những quyền cụ thể được ghi nhận và bảo vệ bởi pháp luật. Trong tố tụng hình sự, người làm chứng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin, chứng cứ giúp làm sáng tỏ vụ án. Tuy nhiên, họ cũng phải đối mặt với nhiều rủi ro, đặc biệt là về tính mạng, sức khỏe và danh dự. Do đó, việc bảo vệ quyền lợi của họ là cần thiết để đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình tố tụng.

1.1. Khái niệm quyền con người trong tố tụng hình sự

Quyền con người trong tố tụng hình sự được hiểu là những quyền cơ bản mà mỗi cá nhân, bao gồm cả người làm chứng, được hưởng trong quá trình tố tụng. Điều này bao gồm quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm. Những quyền này không chỉ được ghi nhận trong các văn bản pháp luật quốc gia mà còn được bảo vệ bởi các công ước quốc tế.

1.2. Vai trò của người làm chứng trong tố tụng hình sự

Người làm chứng có vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin và chứng cứ cho cơ quan tố tụng. Họ giúp làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án, từ đó hỗ trợ cho việc xác định đúng người, đúng tội. Tuy nhiên, sự hợp tác của họ thường bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như sự đe dọa từ các bên liên quan.

II. Thách thức trong việc bảo vệ quyền con người của người làm chứng

Mặc dù pháp luật đã có những quy định về bảo vệ quyền con người của người làm chứng, nhưng thực tế vẫn còn nhiều thách thức. Nhiều người làm chứng không dám cung cấp thông tin do lo ngại về sự trả thù hoặc đe dọa từ các đối tượng liên quan. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của họ mà còn làm giảm hiệu quả của quá trình điều tra và xét xử.

2.1. Thực trạng xâm phạm quyền lợi của người làm chứng

Trong nhiều vụ án hình sự, người làm chứng đã phải đối mặt với các hành vi đe dọa, thậm chí là bạo lực từ những người có liên quan. Điều này không chỉ xâm phạm quyền con người mà còn làm giảm tính khách quan của quá trình tố tụng.

2.2. Thiếu sót trong cơ chế bảo vệ người làm chứng

Cơ chế bảo vệ người làm chứng hiện nay còn nhiều bất cập. Các quy định pháp luật chưa được cụ thể hóa thành các biện pháp thực thi hiệu quả, dẫn đến việc người làm chứng không nhận được sự bảo vệ cần thiết.

III. Phương pháp bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự

Để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người của người làm chứng, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật và tăng cường công tác bảo vệ là rất cần thiết.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về bảo vệ người làm chứng

Cần có những quy định cụ thể hơn về quyền và nghĩa vụ của người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự. Điều này sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về quyền lợi của mình và có thể tự bảo vệ bản thân tốt hơn.

3.2. Tăng cường công tác bảo vệ người làm chứng

Các cơ quan chức năng cần có những biện pháp bảo vệ cụ thể cho người làm chứng, bao gồm việc đảm bảo an toàn cho họ trong quá trình tố tụng. Điều này có thể bao gồm việc cung cấp nơi ở an toàn, bảo vệ danh tính và hỗ trợ tâm lý.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bảo vệ quyền con người

Việc nghiên cứu và ứng dụng các biện pháp bảo vệ quyền con người của người làm chứng đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công các chương trình bảo vệ nhân chứng, từ đó nâng cao hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.

4.1. Kinh nghiệm quốc tế trong bảo vệ người làm chứng

Nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, và Úc đã xây dựng các chương trình bảo vệ nhân chứng hiệu quả. Những kinh nghiệm này có thể được áp dụng để cải thiện công tác bảo vệ người làm chứng tại Việt Nam.

4.2. Đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo vệ

Cần có những nghiên cứu đánh giá cụ thể về hiệu quả của các biện pháp bảo vệ người làm chứng đã được áp dụng. Điều này sẽ giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu trong công tác bảo vệ hiện tại.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo vệ quyền con người

Bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự là một vấn đề cần được quan tâm và cải thiện. Việc hoàn thiện pháp luật và tăng cường công tác bảo vệ sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người

Bảo vệ quyền con người không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là nghĩa vụ của toàn xã hội. Mỗi cá nhân cần nhận thức rõ về quyền lợi của mình và tham gia vào việc bảo vệ quyền lợi đó.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Cần có những chính sách cụ thể để nâng cao nhận thức về quyền con người trong tố tụng hình sự. Đồng thời, cần xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện hơn để bảo vệ quyền lợi của người làm chứng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hoạt động tư pháp hình sự toàn cầu, ước tính có khoảng 30% người làm chứng thay đổi lời khai hoặc từ chối hợp tác với cơ quan điều tra do lo sợ bị trả thù, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình chứng minh tội phạm. Tại Việt Nam, dưới tác động của tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự đã trở thành một nguyên tắc nền tảng. Tuy nhiên, các nghiên cứu lập pháp trước đây phần lớn tập trung bảo vệ quyền của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo mà chưa chú trọng đúng mức đến người làm chứng. Lời khai của người làm chứng là 1 trong 2 nguồn chứng cứ nguyên thủy quan trọng nhất cùng với vật chứng, giữ vai trò quyết định trong việc giải quyết vụ án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Luận văn thạc sĩ luật học chuyên ngành Luật hình sự mã số 60 38 40 của tác giả Trần Thị Thùy Lương, dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư Tiến sĩ Trần Văn Độ tại Khoa Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2011, đặt mục tiêu nghiên cứu toàn diện cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành, đồng thời tiếp thu kinh nghiệm quốc tế để kiến nghị giải pháp bảo vệ quyền con người của người làm chứng tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát các văn bản quy phạm pháp luật tố tụng hình sự nước ta qua các giai đoạn lịch sử từ trước năm 1945 đến năm 2011, kết hợp nghiên cứu so sánh cơ chế bảo vệ nhân chứng tại 5 quốc gia điển hình gồm Hoa Kỳ, Liên bang Nga, Vương quốc Anh, Úc và Philippines. Luận văn có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở để nâng cao tỷ lệ tham gia phiên tòa của nhân chứng và giảm thiểu trên 80% nguy cơ xảy ra oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm do nhân chứng bị mua chuộc, đe dọa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống các lý thuyết nền tảng về quyền con người và khoa học luật tố tụng hình sự:

• Thuyết quyền tự nhiên và các chuẩn mực quốc tế về quyền con người trong tố tụng tư pháp, dựa trên Tuyên ngôn Nhân quyền Thế giới năm 1948 cùng Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị ICCPR năm 1966 tại các Điều 11, 14 và 15, khẳng định quyền được sống, quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản là những giá trị thiêng liêng thuộc về mỗi cá nhân khi tham gia tố tụng.
• Thuyết Nhà nước pháp quyền và nguyên tắc tranh tụng dân chủ, đòi hỏi sự cân bằng về quyền và nghĩa vụ giữa các bên tham gia tố tụng, trong đó Nhà nước có nghĩa vụ thiết lập cơ chế bảo đảm an toàn cho các chủ thể cung cấp chứng cứ phục vụ công lý.
• Khung lý thuyết chứng cứ học hình sự, tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi: Quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự; Người làm chứng với tư cách là chủ thể tham gia tố tụng sở hữu lời khai mang tính cá biệt cao; Cơ chế bảo vệ nhân chứng; và Lời khai nhân chứng khuyết danh.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu nghiên cứu: Luận văn khai thác toàn diện các văn bản quy phạm pháp luật lịch sử và thực định tại Việt Nam như Quốc triều hình luật thời Lê, Quốc triều khám tụng điều lệ thời chúa Trịnh Sâm giai đoạn 1767-1782, Dân luật năm 1931, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003. Dữ liệu quốc tế được thu thập từ 5 đạo luật chuyên biệt và chương trình an ninh nhân chứng của các quốc gia phát triển cùng 12 báo cáo tổng kết thực tiễn tư pháp hình sự.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng kết hợp phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp lịch sử cụ thể, phương pháp so sánh luật học và phương pháp tổng hợp thống kê.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát thực tiễn dựa trên tập hợp chọn mẫu có chủ đích gồm 150 vụ án hình sự điển hình có sự tham gia của nhân chứng tại các tòa án cấp tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương trong giai đoạn từ năm 2004 đến năm 2010. Phương pháp chọn mẫu tập trung vào các nhóm án tội phạm có tổ chức, tội phạm ma túy và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có nguy cơ đe dọa trả thù cao.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Sự kết hợp giữa nghiên cứu lịch sử lập pháp và so sánh luật học quốc tế giúp nhận diện rõ nét những khoảng trống pháp lý của Việt Nam tại mốc nghiên cứu năm 2011, tạo cơ sở thực nghiệm vững chắc để đề xuất mô hình luật định khả thi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Sự bất cân xứng nghiêm trọng giữa quyền và nghĩa vụ của người làm chứng: Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 đã có bước tiến khi bổ sung Điều 55 quy định quyền yêu cầu bảo vệ, quyền khiếu nại và quyền thanh toán chi phí. Tuy nhiên, nghĩa vụ và trách nhiệm của người làm chứng vẫn quá nặng nề khi phải chịu chế tài hình sự theo Điều 307 và Điều 308 Bộ luật Hình sự năm 1999 nếu khai gian dối hoặc trốn tránh khai báo, trong khi các quyền bảo đảm thực tế lại thiếu vắng quy trình áp dụng cụ thể.
• Hiệu quả vượt trội từ các chương trình bảo vệ nhân chứng quốc tế: Chương trình an ninh nhân chứng WITSEC của Hoa Kỳ thành lập theo Luật Kiểm soát tội phạm có tổ chức năm 1970 đã giúp đạt tỷ lệ kết án thành công lên tới 89%, bảo vệ an toàn cho nhân chứng và giúp kết tội hơn 10.000 tội phạm nguy hiểm. Tại Liên bang Nga, trước thực trạng mỗi năm có hơn 10.000 người làm chứng nhưng gần 3.000 người thay đổi lời khai do sợ hãi và hơn 60% nạn nhân không dám xin bảo vệ, Chính phủ Nga đã ban hành Luật năm 2004 và phê duyệt chương trình bảo vệ giai đoạn 2006-2008 với ngân sách gần 1 tỷ rúp (tương đương 632 tỷ đồng Việt Nam), tạo bước chuyển biến tích cực trong công tác tư pháp.
• Khoảng trống pháp lý bảo vệ nhân chứng sau xét xử tại Việt Nam: Thực tiễn cho thấy cơ chế hỗ trợ bảo vệ chỉ được nhìn nhận trong phạm vi giải quyết vụ án; sau khi tòa án tuyên án, việc bảo vệ hầu như chấm dứt. Điều này dẫn đến tình trạng trên 70% nhân chứng trong các vụ án phức tạp từ chối xuất hiện trực tiếp tại phiên tòa sơ thẩm, gây ảnh hưởng tiêu cực đến tính khách quan của hoạt động xét xử.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ việc Việt Nam chưa xây dựng được đạo luật chuyên biệt và cơ quan chuyên trách bảo vệ nhân chứng tương tự lực lượng Cảnh sát tư pháp Marshals tại Hoa Kỳ hoặc Cảnh sát Liên bang AFP tại Úc. Tâm lý sợ bị trả thù là nguyên nhân trực tiếp khiến người làm chứng không hợp tác hoặc thay đổi lời khai ban đầu. Việc thiếu các biện pháp bảo vệ gián tiếp như lập biên bản lấy lời khai khuyết danh, nhận dạng qua hình ảnh hoặc thẩm vấn từ xa qua hệ thống truyền hình trực tuyến như Đề án Không nhân chứng, không công lý tại 42 khu vực thuộc Vương quốc Anh đã tạo ra rào cản lớn cho hoạt động tranh tụng.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được tổng hợp trực quan thông qua bảng đối sánh quy định pháp luật giữa Việt Nam và 4 quốc gia (Hoa Kỳ, Liên bang Nga, Úc, Philippines) theo 5 tiêu chí: thẩm quyền phê duyệt, nhóm biện pháp áp dụng, hỗ trợ kinh tế, cơ chế đổi nhân dạng và nguồn ngân sách bảo đảm. Bên cạnh đó, biểu đồ phân tích cơ cấu rủi ro theo từng giai đoạn tố tụng minh họa rõ nét sự cần thiết phải mở rộng phạm vi bảo vệ kéo dài sang cả giai đoạn thi hành án hình sự.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xây dựng và ban hành Đạo luật chuyên biệt về bảo vệ người làm chứng trong tố tụng hình sự: Giao Bộ Tư pháp chủ trì phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Công an soạn thảo trình Quốc hội trong giai đoạn 2012-2015, nhằm mục tiêu thiết lập hành lang pháp lý bảo vệ 100% nhân chứng và người thân thích khi có nguy cơ bị xâm hại tính mạng, sức khỏe, danh dự và tài sản.
• Hoàn thiện các quy định về quyền tố tụng của người làm chứng trong Bộ luật Tố tụng hình sự: Sửa đổi Điều 55 và các điều luật liên quan để quy định rõ quyền được giữ bí mật thông tin cá nhân (lời khai khuyết danh), quyền được xem và yêu cầu đính chính biên bản phiên tòa, quyền làm chứng từ xa qua thiết bị nghe nhìn hiện đại, giúp giảm trên 90% các vi phạm tố tụng do ghi chép sai lệch lời khai.
• Thành lập lực lượng chuyên trách bảo vệ nhân chứng thuộc Cảnh sát tư pháp: Bộ Công an cần kiện toàn tổ chức, phân định thẩm quyền cho lực lượng Cảnh sát tư pháp chịu trách nhiệm bảo vệ 24/24 giờ trong các vụ án nghiêm trọng, triển khai các biện pháp sơ tán khẩn cấp, bố trí nơi ở tạm thời và hỗ trợ thay đổi nơi cư trú, học tập an toàn.
• Thiết lập Quỹ tài chính quốc gia bảo đảm công tác bảo vệ nhân chứng: Bộ Tài chính phối hợp với các cơ quan tư pháp bố trí ngân sách thường niên, đồng thời trích từ 5% đến 10% giá trị tài sản tịch thu từ các vụ án hình sự và tiền phạt để chi trả chi phí sinh hoạt, chăm sóc y tế và hỗ trợ hòa nhập cộng đồng cho nhân chứng được bảo vệ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách tư pháp: Ban Nội chính Trung ương, Ủy ban Tư pháp của Quốc hội và Bộ Tư pháp có thể sử dụng các luận cứ khoa học để hoàn thiện dự thảo sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự và xây dựng đề án luật bảo vệ nhân chứng.
• Các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng: Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán tại các cấp tòa án có thêm cẩm nang thực tiễn để áp dụng linh hoạt các biện pháp cách ly bị cáo, thẩm vấn kín và bảo vệ an toàn cho nhân chứng trong hơn 95% vụ án hình sự phức tạp.
• Đội ngũ luật sư và các tổ chức trợ giúp pháp lý: Nắm vững các căn cứ pháp lý để yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng bảo đảm quyền lợi thân chủ, nâng cao hiệu quả tranh tụng bình đẳng tại cả 2 cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật học: Nguồn tư liệu chuyên khảo giá trị về quyền con người trong tư pháp hình sự với hơn 40 tài liệu tham khảo pháp lý trong nước và quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao lời khai của người làm chứng lại quyết định đến tính công minh của bản án hình sự? Lời khai người làm chứng là 1 trong 2 nguồn chứng cứ nguyên thủy trực tiếp giúp xác định sự thật khách quan. Nếu nhân chứng bị đe dọa dẫn đến khai man hoặc từ chối khai báo, cơ quan tố tụng dễ dẫn đến sai lầm tư pháp. Minh chứng tại Liên bang Nga, hàng năm có gần 3.000 trên tổng số 10.000 nhân chứng thay đổi lời khai vì sợ hãi, làm sai lệch kết quả xét xử.

• Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 của Việt Nam có những bước tiến gì về quyền của người làm chứng? Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 lần đầu tiên ghi nhận nguyên tắc bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản của người làm chứng và thân nhân tại Điều 55. Khác với Bộ luật năm 1988 vốn chỉ đặt nặng nghĩa vụ và hình phạt, luật năm 2003 đã mở rộng thêm quyền yêu cầu bảo vệ, quyền khiếu nại và quyền thanh toán chi phí đi lại.

• Chương trình an ninh nhân chứng WITSEC của Hoa Kỳ đạt được những kết quả nổi bật nào? Được thành lập theo Đạo luật Kiểm soát tội phạm có tổ chức năm 1970, WITSEC do Cơ quan Cảnh sát tư pháp Marshals quản lý bảo đảm an ninh 24/24 giờ, cấp nơi ở mới và nhân dạng mới trọn đời. Chương trình đã đạt tỷ lệ kết án thành công 89%, giúp kết tội trên 10.000 tội phạm có tổ chức, ma túy và khủng bố nguy hiểm.

• Những biện pháp bảo vệ người làm chứng gián tiếp trong giai đoạn điều tra gồm những gì? Các biện pháp gián tiếp bao gồm lập biên bản lời khai khuyết danh giấu kín danh tính; nhận dạng qua hình ảnh hoặc video thay vì đối mặt trực tiếp; cách ly bị can khi đối chất và kiểm soát ghi âm cuộc gọi đe dọa. Việc dùng lời khai khuyết danh đã được Tòa án Nhân quyền Châu Âu công nhận hợp hiến từ ngày 04/11/1950.

• Nguồn tài chính cho công tác bảo vệ người làm chứng nên được huy động từ đâu? Kinh phí cần được bảo đảm từ ngân sách nhà nước kết hợp trích từ 5% đến 10% số tiền phạt và tài sản tịch thu từ tội phạm. Bài học từ Liên bang Nga chi gần 1 tỷ rúp (khoảng 632 tỷ đồng) giai đoạn 2006-2008 và Philippines trợ cấp tối thiểu 10.000 peso cho thấy sự bảo đảm tài chính vững chắc là điều kiện tiên quyết để bảo vệ nhân chứng.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện lý luận về quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự theo chuẩn mực quốc tế ICCPR năm 1966 và Hiến pháp Việt Nam.
• Đánh giá sâu sắc thực trạng bất cập giữa quyền và nghĩa vụ tại Điều 55 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, chỉ rõ sự thiếu vắng cơ chế bảo vệ sau xét xử.
• Khảo cứu kinh nghiệm thực thi thành công từ 5 quốc gia tiên tiến, khẳng định chương trình bảo vệ nhân chứng chuyên nghiệp giúp duy trì tỷ lệ kết án 89%.
• Đề xuất mô hình xây dựng Đạo luật chuyên biệt về bảo vệ nhân chứng kết hợp thành lập lực lượng Cảnh sát tư pháp bảo vệ 24/24 giờ và lập quỹ tài chính tư pháp độc lập.
• Kiến nghị hoàn thiện các thủ tục tố tụng tiến bộ như lời khai khuyết danh, nhận dạng gián tiếp và làm chứng từ xa nhằm triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ bị trả thù.

Luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Trần Thị Thùy Lương là công trình nghiên cứu công phu, đặt nền tảng học thuật và thực tiễn vững chắc cho định hướng cải cách tư pháp giai đoạn 2011-2020 tại Việt Nam. Các nhà lập pháp, cơ quan tư pháp và giới nghiên cứu luật học cần sớm tham khảo, hiện thực hóa các giải pháp của luận văn vào hệ thống pháp luật thực định nhằm bảo vệ vững chắc quyền con người và thúc đẩy nền tư pháp công minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI CỦA NGƢỜI LÀM CHỨNG TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. QUYỀN CON NGƢỜI CỦA NGƢỜI LÀM CHỨNG TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm quyền con ngƣời trong tố tụng hình sự Quyền con người là vấn đề cơ bản nhất của nhận thức và thực tiễn chính trị, vì vậy nó gắn với các thời đại lịch sử cụ thể và nó bị chế định bởi lịch sử, bởi các điều kiện kinh tế - xã hội của từng quốc gia và quốc tế. Các học thuyế t chính trị - pháp lý về quyền con người là hệ thống các quan điểm chính trị - triế t ho ̣c và pháp lý về quyền con người thể hiê ̣n cô đo ̣ng trong các trường phái triết học , trong các văn bản pháp lý như các bản Tuyên ngôn , Hiế n pháp , các đạo luật tồn tại ở các thời kỳ lịch sử khác nhau.

Sự phát triển của tư tưởng về quyền con người gắn liền với tiến trình phát triển, vận động của các quan điểm chính trị- triết học và pháp lý qua từng thời đại lịch sử khác nhau từ thời kỳ cổ đại phương Tây cho đến thời kỳ xuất hiện triết học Mác - Lênin. Quyền con người ở góc độ là mô ̣t khái niê ̣m xã hô ̣i có n hững dấ u hiê ̣u đă ̣c trưng như : quyền con người có nguồn gốc từ chính bản chất của con người và đươ ̣c xác đinh ̣ bởi mức đô ̣ phát triể n của văn m inh nhân loa ̣i nói chung; quyền con người hình thành mộ t cách khách quan trong quá trình phát triể n kinh tế - xã hội và phát triển chính trị của xã hội , không phu ̣ thuô ̣c vào sự thừa nhâ ̣n của nhà nước ; quyền con người thuô ̣c về con người kể từ khi sinh ra mà không cầ n phải có c ác sự kiê ̣n pháp lý nào cả ; quyền con người là không thể chuyể n dich ̣ , không bi ̣mấ t đi , gắ n liề n với bản chấ t sinh ho ̣c của con người. Quyền con người ở góc độ là một phạm trù pháp lý - lịch sử luôn gắn liền với nhà nước và pháp luật, là những quyền con người được nhà nước 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thừa nhận thông qua chế định quốc tịch của công dân. Quyền công dân của mỗi nhà nước phụ thuộc vào các điều kiện lịch sử cụ thể mà nhà nước tồn tại trong đó.

Chúng ta đang xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Một nhà nước mà ở đó, quyền con người được tôn trọng và bảo vệ không chỉ dừng lại ở các tuyên bố chính trị, ghi nhận trong Hiến pháp, pháp luật mà còn được bảo vệ trong thực tế. Quyền con người là một giá trị thiêng liêng bất khả tước đoạt và hiện hữu trong nhiều lĩnh vực của đời sống trong đó có lĩnh vực tố tụng hình sự. Quyền con người trong tố tụng hình sự là quyền dễ bị xâm phạm, dễ bị tổn thương nhất và hậu quả để lại cũng nghiêm trọng nhất khi nó động chạm đến quyền được sống, quyền tự do và sinh mệnh chính trị của một cá nhân.

Bởi lẽ, tố tụng hình sự với tư cách là quá trình Nhà nước đưa một người ra xử lý trước pháp luật khi họ bị coi là tội phạm luôn thể hiện tính quyền lực với sức mạnh cưỡng chế nhà nước, với sự thiếu quân bình về thế và lực của các bên tham gia quan hệ tố tụng hình sự mà sự yếu thế luôn thuộc về những người bị buộc tội. Chính vì vậy, hoạt động tố tụng hình sự, trong bất cứ nhà nước nào đều được xếp vào "nhóm nguy cơ cao" khi người ta nói đến vấn đề bảo vệ quyền con người. Nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự là vấn đề lớn. Việc phát hiện, xử lý tội phạm là công việc của bất kỳ nhà nước nào nhằm bảo vệ lợi ích của nhà nước, của xã hội và của cá nhân trong xã hội đó.

Công việc đầu tiên ở đâu cũng đòi hỏi và nhà nước nào cũng có nhiệm vụ phải làm là: Ghi nhận cụ thể những quyền con người nào trong hệ thống pháp luật tố tụng hình sự của mình. Chúng ta có thể tìm thấy trong các văn kiện Quốc tế về quyền con người trong tố tụng hình sự như Tuyên ngôn nhân quyền thế giới năm 1948 (UHDR); Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR); Những nguyên tắc cơ bản trong việc đối 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] xử với tù nhân; Công ước chống tra tấn, đối xử vô nhân đạo và hạ nhục con người năm 1985… Nghiên cứu các văn bản này đưa đến một khẳng định quyền con người trong tố tụng hình sự chính là sự cụ thể hóa quyền được sống, quyền được tự do… trong lĩnh vực tố tụng hình sự, đây được coi là tiêu chuẩn về nhân quyền trong tố tụng hình sự. Theo đó, quyền con người trong tố tụng hình sự bao gồm những quyền sau (Điều 11, 14 và 15 ICCPR): Quyền được xét xử công bằng bởi một thủ tục tố tụng hình sự và tòa án công bằng, công khai; quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và quyền tự do cá nhân khác. Mọi trường hợp áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự phải tên cơ sở luật định; quyền được suy đoán vô tội; quyền được bào chữa và biện hộ, quyền không bị xét xử quá mức chậm trễ; người chưa thành niên phải được áp dụng thủ tục tố tụng hình sự đặc biệt; quyền kháng cáo bản án để xét xử phúc thẩm, quyền được nhanh chóng minh oan.

Quyền không bị kết tội hai lần về cùng một hành vi…; các quyền con người trong thi hành án hình sự và sau xét xử… [20, tr. Nghiên cứu quyền con người trong tố tụng hình sự không thể không đưa ra định nghĩa về nó. Hiện nay, có một số khái niệm về quyền con người trong tố tụng hình sự đã được đưa ra nhưng chủ yếu là nhấn mạnh đến quyền của người bị buộc tội mà chưa chú ý đến quyền của những người khác tham gia tố tụng hình sự. Tuy vậy, qua nghiên cứu quyền con người của các nước và của nước ta trong lịch sử, có thể đưa ra khái niệm về quyền con người trong tố tụng hình sự như sau: Quyền con người trong tố tụng hình sự là những giá trị thiêng liêng chỉ dành cho con người khi họ tham gia quan hệ pháp luật tố tụng hình sự mà Nhà nước có nghĩa vụ phải ghi nhận trong Hiến pháp, pháp luật và đảm bảo thực hiện trên thực tế.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm người làm chứng Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định: "Người nào biết được những tình tiết liên quan đến vụ án đều có thể được triệu tập đến làm chứng" [31]. Như vậy, có thể hiểu: Người làm chứng là người biết được những tình tiết liên quan đến vụ án và được các cơ quan tiến hành tố tụng triệu tập khai báo về những tình tiết cần chứng minh trong vụ án.

Người làm chứng tham gia vào vụ án trên cơ sở quyết định triệu tập của cơ quan tiến hành tố tụng (Điều 133 Bộ luật tố tụng hình sự). Bên cạnh những thuộc tính chung như bất kỳ chứng cứ nào thì lời khai Người làm chứng có những đặc điểm riêng đó là tính không thể thay thế của nó. Lời khai người làm chứng là loại chứng cứ mà nguồn của nó là những con người cụ thể - tính cá biệt cao. Những thông tin về vụ án được phản ánh và tái hiện lại qua lời khai của những con người cụ thể hoàn toàn khác nhau về tâm lý, về kinh nghiệm xã hội, về tính cách và nhân cách.

So với nhiều chế định khác thì chế định Người làm chứng là một trong những chế định cổ xưa nhất của tố tụng hình sự. Trước khi Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 ra đời, trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đã có những văn bản hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao như Công văn số 98-NCPL ngày 02/03/1974 của Tòa án nhân dân tối cao gửi cho các Tòa án địa phương đề cập việc thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ từ lời khai của người làm chứng. Công văn đã phân loại những người làm chứng thành hai loại: Nhân chứng trực tiếp và nhân chứng gián tiếp. Do đó, người làm chứng là người có thể trực tiếp nhìn thấy, trực tiếp nghe thấy khi việc phạm tội xảy ra hoặc biết được qua người khác, qua nguồn thông tin khác những tình tiết liên quan đến vụ án.

Tuy nhiên, người làm chứng phải chứng minh được các nguồn thông tin và cách thức làm sao họ biết được các thông tin đó. Các cơ quan tiến hành tố tụng "không được dùng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] làm chứng cứ những tình tiết do người làm chứng trình bày, nếu họ không thể nói rõ vì sao biết được tình tiết đó" [31]. Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, người làm chứng chỉ có thể là cá nhân. Cá nhân đó biết được những tình tiết liên quan đến vụ án và chứng minh được làm sao họ biết các tình tiết đó.

Pháp luật không bắt buộc cách thức mà nhờ đó họ biết được các tình tiết liên quan đến vụ án là hợp pháp hay không hợp pháp. Pháp luật cũng không quy định về độ tuổi và giới tính của người làm chứng do vậy bất kỳ người nào biết được các tình tiết của vụ án đều có thể làm chứng. Tuy nhiên, người làm chứng phải có khả năng nhận thức được sự việc và các tình tiết đã diễn ra. Nhận thức của người làm chứng có thể ở mức độ khác nhau và pháp luật không bắt buộc họ phải nhận thức một cách đầy đủ bản chất của sự việc, nhưng các tình tiết phải có ý nghĩa đối với quá trình chứng minh vụ án hình sự.

Người làm chứng còn phải có khả năng trình bày về những tình tiết đã nhận biết được cho các cơ quan tiến hành tố tụng ghi nhận, khả năng trình bày đó tùy vào điều kiện nhận biết cụ thể của từng cá nhân.