Bảo Đảm Quyền Con Người Của Những Người Bị Hạn Chế Quyền Tự Do Trong Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls bảo đảm quyền con người của những người bị hạn chế quyền tự do trong luật tố tụng hình sự, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Nguyễn Như Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đức Phúc
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Bảo đảm quyền con người của những người bị hạn chế quyền tự do trong luật tố tụng hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài
• 0.5. Cơ sở lý luận và các phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp khoa học của luận văn
• 0.7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
• 0.8. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI VÀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Nhận thức về quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự
• 1.1.1. Khái niệm và phân loại quyền con người
• 1.1.2. Khái niệm quyền con người
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.1. Quy định pháp luật Việt Nam về bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do
• 2.1.1. Quy định pháp luật Việt Nam trước khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự 2003 liên quan tới bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do
• 2.1.2. Quy định pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ khi ban hành bộ luật tố tụng hình sự 2003 liên quan tới bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do
• 2.2. Thực trạng bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.2.1. Bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do thông qua áp dụng các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự
• 2.2.2. Bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt, tạm giữ, tạm giam
• 2.2.3. Bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự
• 2.2.4. Bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do thông qua áp dụng các quy định về quyền của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và quyền hạn, nghĩa vụ, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng hình sự
• 2.2.5. Nhận xét, đánh giá chung về bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.2.5.1. Ưu điểm của bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.2.5.2. Một số hạn chế trong bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.2.5.3. Nguyên nhân của một số hạn chế trong bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm nhằm tăng cường bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 3.2. Giải pháp tăng cường bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 3.2.1. Tiếp tục hoàn thiện những quy định của pháp luật tố tụng hình sự có liên quan đến việc bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do
• 3.2.2. Nâng cao nhận thức, trình độ của Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán và Hội thẩm
• 3.2.3. Tăng cường hướng dẫn áp dụng bộ luật tố tụng hình sự, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật trong nhân dân
• 3.2.4. Tăng cường xử lý vi phạm, khắc phục kịp thời các hậu quả của vi phạm quyền con người do hoạt động tố tụng hình sự gây ra
• 3.2.5. Tăng cường cơ sở vật chất kỹ thuật trong tố tụng hình sự nhằm bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do
• 3.2.6. Tăng cường vai trò của người bào chữa nhằm bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự
• 3.2.7. Tăng cường công tác giám sát của các cơ quan tiến hành tố tụng, các tổ chức, cá nhân trong bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự
• 3.2.8. Tăng cường hợp tác quốc tế và trao đổi về kinh nghiệm lập pháp hình sự về bảo vệ quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự là một vấn đề quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Quyền con người không chỉ là một khái niệm trừu tượng mà còn là những quyền lợi cụ thể mà mỗi cá nhân cần được bảo vệ trong quá trình tố tụng. Tại Việt Nam, việc bảo đảm quyền con người của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự đã được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật, nhưng thực tiễn vẫn còn nhiều thách thức.

1.1. Khái Niệm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự

Quyền con người trong tố tụng hình sự bao gồm quyền được bảo vệ, quyền được xét xử công bằng và quyền được thông tin. Những quyền này là cơ sở để đảm bảo rằng mọi cá nhân đều có thể tự bảo vệ mình trước pháp luật.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Bảo Đảm Quyền Con Người

Bảo đảm quyền con người không chỉ là nghĩa vụ của nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Việc bảo vệ quyền lợi của người bị hạn chế quyền tự do là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng lòng tin của công dân vào hệ thống pháp luật.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Bảo Đảm Quyền Con Người

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật về bảo đảm quyền con người, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức. Các cơ quan tố tụng đôi khi chưa thực sự chú trọng đến quyền lợi của người bị hạn chế quyền tự do, dẫn đến nhiều trường hợp vi phạm quyền con người.

2.1. Các Vi Phạm Thường Gặp Trong Tố Tụng Hình Sự

Nhiều trường hợp người bị tạm giữ không được thông báo về quyền lợi của mình, hoặc không được tiếp cận với luật sư. Điều này dẫn đến việc họ không thể tự bảo vệ quyền lợi của mình trong quá trình tố tụng.

2.2. Nguyên Nhân Của Các Vấn Đề Này

Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu nhận thức về quyền con người trong các cơ quan tố tụng, cũng như sự thiếu hụt về nguồn lực và đào tạo cho cán bộ thực thi pháp luật.

III. Phương Pháp Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự

Để bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự, cần áp dụng các phương pháp và biện pháp cụ thể. Các quy định pháp luật cần được thực thi một cách nghiêm túc và hiệu quả.

3.1. Cải Cách Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự

Cần có những cải cách trong Bộ luật tố tụng hình sự để bảo đảm quyền lợi cho người bị hạn chế quyền tự do, bao gồm việc quy định rõ ràng hơn về quyền của họ trong quá trình tố tụng.

3.2. Đào Tạo Nhân Lực Trong Tố Tụng Hình Sự

Đào tạo cán bộ thực thi pháp luật về quyền con người là rất cần thiết. Điều này giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng cho họ trong việc bảo vệ quyền lợi của người bị hạn chế quyền tự do.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Về Bảo Đảm Quyền Con Người

Việc áp dụng các quy định về bảo đảm quyền con người trong thực tiễn tố tụng hình sự đã cho thấy những kết quả tích cực, nhưng cũng cần phải tiếp tục cải thiện.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Quyền Con Người

Nghiên cứu cho thấy rằng việc bảo đảm quyền con người đã giúp giảm thiểu các vi phạm trong tố tụng hình sự, đồng thời nâng cao ý thức pháp luật trong cộng đồng.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Nước Khác

Học hỏi từ kinh nghiệm của các nước khác trong việc bảo đảm quyền con người có thể giúp Việt Nam cải thiện hệ thống pháp luật và thực tiễn tố tụng hình sự.

V. Kết Luận Về Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự

Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và xã hội để thực hiện tốt nhiệm vụ này.

5.1. Tương Lai Của Bảo Đảm Quyền Con Người

Trong tương lai, việc bảo đảm quyền con người sẽ tiếp tục được chú trọng hơn nữa, với những cải cách pháp luật và nâng cao nhận thức trong xã hội.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Cải Thiện

Cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình bảo đảm quyền con người, bao gồm việc tăng cường giám sát và kiểm tra các hoạt động tố tụng hình sự.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người là mục tiêu mang tính chiến lược, đặc biệt được thể chế hóa mạnh mẽ trong Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và Điều 14 Hiến pháp năm 2013. Tố tụng hình sự là lĩnh vực áp dụng quyền lực cưỡng chế nhà nước nghiêm khắc nhất, do đó luôn tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm trực tiếp đến quyền tự do thân thể, nhân phẩm và danh dự của công dân. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm nhanh chóng, kịp thời với việc thiết lập cơ chế bảo đảm quyền con người cho nhóm chủ thể yếu thế nhất trong quy trình tố tụng, bao gồm người bị tạm giữ, bị can và bị cáo.

Mục tiêu của luận văn là làm rõ những luận cứ khoa học về quyền con người trong luật tố tụng hình sự, phân tích sâu sắc các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và đánh giá toàn diện thực tiễn áp dụng từ năm 2010 đến tháng 6 năm 2015 trên phạm vi cả nước. Trên cơ sở đó, công trình chỉ ra những bất cập, lỗ hổng lập pháp và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tự do của các chủ thể này. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu giảm tỷ lệ oan sai xuống dưới 0,01%, nâng tỷ lệ người bị tạm giữ và bị can được tiếp cận luật sư ngay từ giai đoạn điều tra ban đầu lên trên 85%, đồng thời tạo cơ sở lý luận vững chắc cho việc sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự theo chuẩn mực quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa học thuyết quyền tự nhiên của John Locke, các tư tưởng tiến bộ trong Tuyên ngôn Độc lập Mỹ năm 1776, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp năm 1791 với thế giới quan duy vật biện chứng của C. Mác về sự thống nhất giữa quyền tự nhiên và quyền pháp lý do Nhà nước chế định. Luận văn vận dụng mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa "của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân" và các chuẩn mực pháp lý quốc tế then chốt, tiêu biểu là Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 (UDHR) cùng Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị năm 1966 (ICCPR).

Ba khái niệm cốt lõi được định hình và làm rõ trong công trình gồm:

• Thứ nhất, quyền con người trong tố tụng hình sự: Hệ thống các quyền tự do, nhân phẩm và quyền tố tụng của cá nhân được pháp luật bảo hộ trước các biện pháp cưỡng chế nhà nước.
• Thứ hai, người bị hạn chế quyền tự do: Nhóm chủ thể trung tâm trong vụ án hình sự bị hạn chế quyền tự do thân thể ở các mức độ khác nhau theo quy định tại Điều 48, Điều 49 và Điều 50 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.
• Thứ ba, cơ chế bảo đảm quyền con người: Tổng thể các thiết chế pháp lý, cơ cấu tổ chức tư pháp và điều kiện vật chất nhằm ngăn ngừa sự lạm quyền và khôi phục quyền lợi hợp pháp khi bị xâm phạm.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn khai thác nguồn dữ liệu đa tầng từ các văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân tối cao và báo cáo công tác kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong giai đoạn 2010 – 2015. Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, tác giả tiến hành khảo sát chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đối với 350 hồ sơ vụ án hình sự có áp dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam tại 15 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương đại diện cho ba miền Bắc, Trung, Nam.

Phương pháp phân tích – tổng hợp kết hợp thống kê xã hội học được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác mối tương quan giữa quy định luật định và thực tiễn áp dụng. Đồng thời, phương pháp so sánh pháp luật được áp dụng để đối chiếu quy chế tư pháp của Việt Nam với các mô hình tố tụng tiến bộ tại Anh, CHLB Đức, Canada và New Zealand. Việc kết hợp các phương pháp này giúp bảo đảm tính khách quan khoa học, chỉ ra những khoảng trống pháp lý và kiến tạo giải pháp mang tính khả thi cao trong tiến trình nghiên cứu kéo dài 24 tháng (2013 – 2015).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam vẫn còn chiếm tỷ trọng quá lớn trong thực tiễn điều tra, ước tính chiếm từ 75% đến 80% tổng số vụ án hình sự đã khởi tố bị can, trong khi các biện pháp ngăn chặn thay thế ít nghiêm khắc hơn như bảo lĩnh hoặc đặt tiền để bảo đảm chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn dưới 5%.

Thứ hai, thủ tục thông báo về việc bắt, tạm giữ và bảo đảm quyền có người bào chữa còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn; có khoảng 12% trường hợp việc gửi văn bản thông báo cho gia đình người bị tạm giữ bị chậm trễ so với thời hạn luật định, và tỷ lệ bị can có luật sư tham gia ngay từ các buổi hỏi cung đầu tiên ở các vụ án không thuộc diện bắt buộc chỉ định chỉ đạt xấp xỉ 30%.

Thứ ba, thống kê tư pháp giai đoạn 2010 đến năm 2015 chỉ ra rằng tỷ lệ các vụ án bị Tòa án trả hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc tuyên bị cáo không phạm tội chiếm dao động từ 3% đến 5% tổng số án xét xử sơ thẩm hàng năm, phản ánh những lỗ hổng trong việc tuân thủ nguyên tắc suy đoán vô tội và thu thập chứng cứ buộc tội.

Thứ tư, quy trình minh oan và bồi thường thiệt hại cho người bị khởi tố, truy tố, xét xử oan sai theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước còn kéo dài, thời gian trung bình để một cá nhân nhận được quyết định giải quyết bồi thường dao động từ 18 đến 36 tháng, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống vật chất và tinh thần của công dân.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chủ yếu của các hạn chế trên xuất phát từ tư duy tố tụng thiên về buộc tội, coi trọng lời nhận tội hơn chứng cứ vật chất, cùng với áp lực chỉ tiêu phá án đối với Điều tra viên. Thêm vào đó, cơ sở vật chất tại các nhà tạm giữ, trại tạm giam chưa đồng bộ, thiếu vắng thiết bị ghi âm, ghi hình tự động khiến việc giám sát hành vi tố tụng gặp nhiều khó khăn.

Để làm rõ các phát hiện, dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua Bảng 2.1 (Tình hình bắt, tạm giữ, tạm giam qua các năm) và Bảng 2.3 (Số bị cáo được Tòa án tuyên không phạm tội) kết hợp Sơ đồ 2.1 và Sơ đồ 2.2 thể hiện cơ cấu tổ chức Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân theo Luật Tổ chức năm 2014. Khi đối chiếu với hệ thống tư pháp của CHLB Đức và Vương quốc Anh – nơi quyền tự do cá nhân được thẩm phán giám sát trực tiếp ngay từ khi ban hành lệnh bắt, có thể thấy việc phân định rạch ròi giữa chức năng buộc tội và chức năng xét xử là chìa khóa để hạn chế tối đa nguy cơ lạm quyền và bức cung, nhục hình.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật tố tụng hình sự bằng việc sửa đổi, bổ sung quy định về căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn; thu hẹp đối tượng bị tạm giữ, tạm giam, quy định thời hạn tạm giữ tối đa không quá 3 ngày và gia hạn không quá 6 ngày, hướng đến mục tiêu giảm tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam xuống dưới 50% trước năm 2020. Chủ thể thực hiện: Quốc hội phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Thứ hai, triển khai bắt buộc quy trình ghi âm, ghi hình có âm thanh trong tất cả các buổi hỏi cung bị can và lấy lời khai người bị tạm giữ, đồng thời mở rộng quyền của người bào chữa được tiếp cận thân chủ ngay từ giờ đầu tiên bị giữ, bảo đảm 100% người bị bắt được giải thích đầy đủ về quyền im lặng và quyền nhờ luật sư. Chủ thể thực hiện: Bộ Công an và Liên đoàn Luật sư Việt Nam theo lộ trình hoàn tất đồng bộ từ năm 2016 đến 2018.

Thứ ba, nâng cao năng lực chuyên môn và phẩm chất đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ cán bộ tư pháp thông qua việc tổ chức đào tạo, bồi dưỡng kiến thức chuẩn mực nhân quyền quốc tế cho tối thiểu 95% Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán hàng năm, xử lý nghiêm minh 100% các hành vi lạm quyền hoặc vi phạm thủ tục tố tụng. Chủ thể thực hiện: Học viện Tư pháp, Trường Đại học Kiểm sát và Học viện Tòa án.

Thứ tư, cải cách triệt để cơ chế minh oan và bồi thường nhà nước, rút ngắn thời hạn giải quyết bồi thường thiệt hại xuống dưới 6 tháng kể từ khi có bản án hoặc quyết định đình chỉ điều tra xác định người bị oan, đồng thời công khai xin lỗi tại nơi cư trú nhằm khôi phục danh dự toàn diện cho công dân. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà lập pháp và chuyên gia hoạch định chính sách tại Quốc hội và Bộ Tư pháp: Sử dụng công trình làm nguồn dữ liệu thực chứng và luận cứ lý luận sâu sắc phục vụ quá trình sửa đổi, hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự và các đạo luật liên quan đến tư pháp người chưa thành niên, bảo vệ nhân quyền.

Thứ hai, cán bộ tiến hành tố tụng bao gồm Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán: Tra cứu các chuẩn mực quy trình, nâng cao nhận thức về ranh giới quyền hạn công vụ và trách nhiệm tôn trọng quyền tự do thân thể của công dân trong suốt quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử 100% các vụ án hình sự.

Thứ ba, luật sư, người bào chữa và các tổ chức trợ giúp pháp lý: Tiếp cận cẩm nang chuyên sâu về cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ, nắm vững các kỹ năng phát hiện sai phạm tố tụng và thúc đẩy bình đẳng trong tranh tụng tại phiên tòa.

Thứ tư, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Hình sự - Tố tụng hình sự: Làm tài liệu tham khảo học thuật giá trị cao cho việc nghiên cứu chuyên đề quyền con người, kỹ thuật lập pháp hình sự và so sánh tư pháp quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Người bị hạn chế quyền tự do trong luật tố tụng hình sự Việt Nam gồm những nhóm chủ thể nào? Theo quy định tại Điều 48, 49 và 50 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, người bị hạn chế quyền tự do bao gồm người bị tạm giữ (người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang, truy nã hoặc tự thú), bị can (người đã bị khởi tố hình sự) và bị cáo (người đã có quyết định đưa ra xét xử của Tòa án). Đây là nhóm đối tượng có vị trí trung tâm trong vụ án và đối mặt với nguy cơ bị xâm hại quyền con người cao nhất.

Nguyên tắc suy đoán vô tội có vai trò như thế nào trong việc bảo đảm quyền của bị can, bị cáo? Nguyên tắc suy đoán vô tội quy định tại Điều 9 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 xác lập rằng không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Nguyên tắc này đặt toàn bộ nghĩa vụ chứng minh tội phạm lên cơ quan tiến hành tố tụng, bảo vệ bị can, bị cáo khỏi việc bị áp đặt định kiến có tội trong suốt quá trình điều tra, xét xử.

Quyền có người bào chữa của người bị tạm giữ, bị can được bảo đảm như thế nào trong giai đoạn điều tra? Pháp luật tố tụng hình sự quy định người bị tạm giữ, bị can có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Trong thời hạn 3 ngày kể từ khi nhận được đề nghị của người bào chữa kèm theo giấy tờ hợp lệ, Cơ quan điều tra có trách nhiệm cấp Giấy chứng nhận người bào chữa để họ tham gia tố tụng, hỗ trợ pháp lý và cùng có mặt trong các buổi hỏi cung.

Khi bị làm oan trong hoạt động tố tụng hình sự, công dân được khôi phục những quyền lợi gì? Theo Điều 29 và Điều 30 Bộ luật Tố tụng hình sự cùng Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, người bị oan có quyền yêu cầu bồi thường toàn bộ thiệt hại về vật chất bao gồm thu nhập thực tế bị mất, chi phí cứu oan, bồi thường tổn thất tinh thần, đồng thời được cơ quan có thẩm quyền công khai xin lỗi, cải chính danh dự trên phương tiện thông tin đại chúng.

Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 có điểm gì mới giúp bảo vệ quyền con người? Hai đạo luật năm 2014 đã tái cấu trúc hệ thống Tòa án và Viện kiểm sát thành 4 cấp theo thẩm quyền xét xử độc lập, không phụ thuộc hoàn toàn vào đơn vị hành chính. Cơ cấu này giúp nâng cao tính độc lập của Thẩm phán khi xét xử, tăng cường thẩm quyền kiểm sát tư pháp, hạn chế sự can thiệp hành chính cục bộ và bảo vệ công lý tốt hơn.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền con người và xác định rõ địa vị pháp lý của người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự.
• Phân tích tính tương thích giữa pháp luật hình sự Việt Nam với các chuẩn mực nhân quyền tiến bộ trong Tuyên ngôn Nhân quyền 1948 và Công ước ICCPR 1966.
• Đánh giá thực trạng áp dụng các biện pháp ngăn chặn và bảo đảm quyền bào chữa qua dữ liệu thực tiễn 5 năm (2010 – 2015).
• Chỉ rõ 4 nhóm nguyên nhân căn bản dẫn đến các hạn chế, sai phạm trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử.
• Kiến nghị hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi nhằm hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự trong giai đoạn cải cách tư pháp.

Bước tiếp theo, các cơ quan tư pháp cần nhanh chóng đưa các khuyến nghị lập pháp vào quy trình sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự và trang bị cơ sở vật chất đồng bộ trước năm 2020. Hãy nghiên cứu và vận dụng ngay các giải pháp của luận văn để chung tay xây dựng nền tư pháp văn minh, dân chủ và bảo vệ trọn vẹn quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CON NGƢỜI VÀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƢỜI CỦA NGƢỜI BỊ HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Nhận thức về quyền con ngƣời của ngƣời bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm và phân loại quyền con người 1. Khái niệm quyền con người Quan niệm về quyền con người, trong lịch sử chính trị- tư tưởng của nhân loại, thuật ngữ QCN (nhân quyền) thường được sử dụng, nhưng cho đến nay chưa có quan niệm thống nhất.

Ngay từ thời cổ đại đã có sự bàn luận về các quyền. Tuy nhiên, phải đến thế kỷ XVII, XVIII, quyền con người mới được các nhà tư tưởng bàn đến như một học thuyết. Khi bàn đến QCN, Jaeque Mourgeon trong cuốn "Các QCN" đã cho rằng: QCN trước hết được hiểu là những đặc quyền tự nhiên mà con người có. Đó là khả năng hành động có ý thức, trách nhiệm nhất là tự bảo vệ.

Nhưng bản thân đặc quyền (quyền tự nhiên) chưa phải là QCN. Mà để đạt đến cái gọi là "quyền" thì phải có yếu tố thứ hai là pháp luật. Chỉ khi được pháp luật ghi nhận thì các đặc quyền của cá nhân mới trở thành đối tượng điều chỉnh của pháp luật và như vậy mới trở thành QCN. Trên cơ sở quan niệm đúng đắn và khoa học về con người, C.

Mác đã xác định con người là một thực thể thống nhất, một “sinh vật – xã hội”. Do đó, QCN là sự thống nhất biện chứng giữa “quyền tự nhiên” (như một đặc quyền vốn có và chỉ con người mới có) và “quyền xã hội” – sự chế định bằng các quy chế pháp lý nhằm điều chính các mối quan hệ xã hội. Vì vậy trong điều kiện ngày nay, việc đưa ra khái niệm đúng đắn về QCN phải giải quyết được các quan hệ giữa cá nhân với xã hội, giữa tính nhân loại với tính giai cấp, giữa các giá trị đạo đức với pháp luật và quyền lực, giữa quan hệ quốc tế với lợi ích quốc gia, giữa khả năng và nhu cầu tự nhiên với những nỗ lực chủ quan. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Năm 1776, lần đầu tiên các QCN được ghi nhận trong Tuyên ngôn độc lập của Mỹ: "Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng, tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong đó có quyền sống, quyền tự do và mưu cầu hạnh phúc".

Năm 1791, trong Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền Pháp, QCN tiếp tục được xác định: "Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi và phải được tự do bình đẳng về quyền lợi". Từ đó các tiêu chí về QCN từng bước được các quốc gia thừa nhận và quy định trong pháp luật của nước mình. Về khái niệm QCN, ở cấp độ quốc tế, có một định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về QCN (Office of High Commissioner for Human Rights – OHCHR) thường được trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu. Theo định nghĩa này, QCN là những bảo đảm pháp lý toàn cầu (universal legal guarantees) có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động (actions) hoặc sự bỏ mặc (omissions) mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép (entitlements) và tự do cơ bản (fundamental freedoms) của con người.

Bên cạnh định nghĩa kể trên, một định nghĩa khác cũng thường được trích dẫn, theo đó, QCN là những sự được phép (entitlements) mà tất cả thành viên của cộng đồng nhân loại, không phân biệt giới tính, chủng tộc, tôn giáo, địa vị xã hội.; đều có ngay từ khi sinh ra, đơn giản chỉ vì họ là con người. Định nghĩa này mang dấu ấn của học thuyết về các quyền tự nhiên. Trong ý nghĩa ban đầu, thuyết pháp luật tự nhiên ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu tự do của con người; khẳng định QCN là tự nhiên, vốn có, nhằm đối lập, phủ nhận quan niệm QCN tự do vương quyền và thần quyền ban phát, tặng cho quyền tự nhiên. Ở nước ta, vấn đề QCN đã được nghiên cứu và phản ánh một cách phong phú và đa dạng thể hiện trong các tài liệu, văn kiện của Đảng, Nhà nước và các văn bản pháp luật.

Theo Từ điển tiếng Việt 1992 thì quyền là “điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi”. Theo Từ điển giải thích thuật ngữ pháp lý thông dụng: "QCN là các quyền tất yếu mà con người phải được hưởng và các quốc gia phải tôn trọng". 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, QCN là những điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho mỗi con người được hưởng. QCN được đặt trong mối quan hệ với nghĩa vụ, trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với xã hội và được giải quyết trên cơ sở đảm bảo lợi ích xã hội.

Bảo đảm QCN là bảo đảm dân chủ, bảo đảm hiệu quả, hiệu lực nhà nước cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Đây là mục tiêu mà Đảng và Nhà nước ta luôn hướng tới. Việc bảo đảm các QCN, quyền công dân phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: kinh tế, chính trị, văn hoá, tư tưởng. trong đó nhà nước bảo đảm về mặt pháp lý, các cơ quan tố tụng bảo đảm thực thi pháp luật có hiệu quả là vấn đề cực kỳ quan trọng.

Dù định nghĩa các chuyên gia, cơ quan nghiên cứu nêu ra không hoàn toàn giống nhau, nhưng xét chung, QCN thường được hiểu là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế. Phân loại quyền con người Trong khoa học pháp lý, căn cứ vào nội dung của nó, QCN được chia thành các nhóm cơ bản sau đây: - Các quyền chính trị bao gồm quyền tham gia quản lý Nhà nước và thảo luận các vấn đề chung của cả nước, quyền bầu cử và ứng cử, quyền tự do ngôn luận, quyền tự do báo chí, tự do tín ngưỡng, quyền lập hội, quyền được thông tin, quyền biểu tình, quyền bình đẳng nam nữ, quyền khiếu nại, tố cáo v.v…; - Các quyền dân sự (các quyền tự do cá nhân) bao gồm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, về chỗ ở, quyền được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, quyền được bảo đảm an toàn và bí mật về thư tín, điện thoại, điện tín, quyền tự do đi lại và cư trú v.v…; - Các quyền kinh tế, văn hóa, xã hội bao gồm quyền học tập, lao động, quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu tài sản hợp pháp, quyền phát minh, sáng chế, quyền được bảo vệ sức khỏe, quyền được bảo hộ về hôn nhân, gia đình, các quyền của các đối tượng đặc biệt như thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ, người già, trẻ em, người tàn tật không nơi nương tựa v.v… 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ngoài ra, căn cứ vào mức độ điều chỉnh của pháp luật, QCN được phân thành các quyền cơ bản và các quyền pháp lý khác: - Quyền cơ bản của công dân (hay quyền hiến định) là các quyền quan trọng nhất, cơ bản nhất thể hiện mối quan hệ cơ bản nhất giữa Nhà nước và công dân được ghi nhận trong Hiến pháp, làm cơ sở cho việc cụ thể hóa các quyền pháp lý khác. Trong Hiến pháp nước ta năm 1992, các quyền cơ bản của công dân được quy định tại Chương V bao gồm các quyền chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội; - Quyền pháp lý khác là sự cụ thể hóa các quyền cơ bản của công dân trong các lĩnh vực pháp lý khác nhau được ghi nhận trong các văn bản pháp luật cụ thể. Ví dụ: QCN trong lĩnh vực hình sự, QCN trong lĩnh vực hành chính, QCN trong lĩnh vực lao động… Các QCN cụ thể này được cụ thể hóa trên cơ sở các quyền cơ bản và không trái với các quyền cơ bản được Hiến pháp quy định, thể hiện sự nhất quán của Nhà nước ta trong ghi nhận và bảo đảm QCN, quyền công dân.

QCN và việc bảo đảm các QCN trong các lĩnh vực pháp lý cụ thể được quy định phụ thuộc vào tính chất của ngành luật và chức năng của Nhà nước trong lĩnh vực đó. Ví dụ: QCN trong lĩnh vực TTHS được quy định trên cơ sở cân nhắc rằng hoạt động TTHS gắn liền với vi phạm pháp luật nghiêm trọng nhất là tội phạm và chức năng của Nhà nước là phát hiện nhanh chóng, kịp thời và xử lý công minh người phạm tội; nhưng đồng thời hoạt động TTHS cũng liên quan rất nhiều tới các quyền cơ bản của con người v.v… Một điều đáng lưu ý trong nghiên cứu việc bảo đảm QCN là các QCN liên quan rất chặt chẽ với nhau, chúng tác động lên nhau rất lớn. Đặc biệt đóng vai trò quan trọng là các quyền cơ bản được Hiến pháp quy định; chúng có tác động quyết định đến việc bảo đảm thực hiện các QCN khác. Mất QCN là mất nhiều quyền chính trị khác như quyền bầu cử, quyền lập hội; quyền tự do thân thể bị xâm phạm có thể ảnh hưởng đến quyền tự do đi lại, quyền lao động, quyền học tập v.

Khái niệm quyền tự do và người bị hạn chế quyền tự do trong tố tụng hình sự Việt Nam 1.Khái niệm quyền tự do Tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] người tham gia tố tụng và cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội nhằm giải quyết vụ án khách quan, toàn diện, nhanh chóng, chính xác và đúng pháp luật. Hay nói cách khác, TTHS là hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử. Hoạt động TTHS là một quá trình nhằm giải quyết vụ án, trong đó có nhiều giai đoạn khác nhau phù hợp với tính chất, đặc điểm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Quan điểm truyền thống ở nước ta cũng như ghi nhận của BLTTHS 2003 phân chia quá trình đó thành bốn giai đoạn tương ứng với chức năng của các cơ quan tiền hành tố tụng: khởi tố vụ án hình sự; điều tra và truy tố; xét xử; thi hành bản án và quyết định có hiệu lực pháp luật của Toà án.

Nhưng trong phạm vi nghiên cứu này, tác giải không đưa thi hành ánh là một giai đoạn trong các giai đoạn của TTHS.