Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ VI PHẠM HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC Y TẾ 1. Khái niệm và đặc điểm vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế 1. Khái niệm vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế Vi phạm hành chính (VPHC) là vi phạm pháp luật xảy ra phổ biến trong đời sống xã hội. Những vi phạm này xâm phạm trực tiếp đến lợi ích của các tổ chức, cá nhân, lợi ích của cộng đồng, xã hội và Nhà nước; xâm phạm trực tiếp đến trật tự quản lý hành chính Nhà nước.
Mặc dù mức độ gây nguy hiểm đối với xã hội không cao bằng tội phạm nhưng có thể nói VPHC là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng nảy sinh tội phạm nếu không được xem xét và giải quyết kịp thời. Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 đưa ra khái niệm “vi phạm hành chính” như sau: “Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính”. [16, khoản 1, Điều 2] Như vậy, khi tổ chức, cá nhân thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, về nguyên tắc Nhà nước sẽ buộc họ phải gánh chịu những hậu quả pháp lý bất lợi, nhằm đảm bảo và khôi phục những trật tự quản lý hành chính đã bị xâm phạm bởi những hành vi VPHC. Có nghĩa là, hành vi VPHC là hậu quả dẫn tới trách nhiệm hành chính mà các tổ chức, cá nhân phải gánh chịu khi bị buộc phải thực hiện những biện pháp chế tài nhất định, tương xứng với những hành vi VPHC.
Theo quy định tại Nghị định số 117/2020/NĐ-CP ngày 28 tháng 9 năm 2020 của Chính phủ Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế 8 thì Vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế quy định là những hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước trong lĩnh vực y tế mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính”. [9, khoản 2, Điều 1] Các hành vi VPHC trong lĩnh vực y tế bao gồm: vi phạm các quy định về y tế dự phòng và phòng, chống HIV/AIDS; vi phạm các quy định về khám bệnh, chữa bệnh; vi phạm các quy định về dược, mỹ phẩm; vi phạm các quy định về trang thiết bị y tế; vi phạm các quy định về bảo hiểm y tế và vi phạm các quy định về dân số. Đặc điểm vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế VPHC trong lĩnh vực y tế mang đầy đủ các đặc điểm của một VPHC nói chung. Đồng thời, vì chúng là những vi phạm xảy ra trong một lĩnh vực cụ thể của đời sống xã hội nên đương nhiên bị chi phối bởi những đặc trưng của lĩnh vực đó.
Nói cách khác, VPHC trong lĩnh vực y tế nổi bật với những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, đó là các hành vi trái với các quy định của pháp luật về quản lý nhà nước trong lĩnh vực y tế. Các hành vi này khá đa dạng, phong phú, có thể phân thành nhiều nhóm khác nhau. Trong từng nhóm hành vi lại có rất nhiều hành vi vi phạm cụ thể, với các mức độ nghiêm trọng khác nhau. Thứ hai, VPHC trong lĩnh vực y tế là những hành vi có tính chất nguy hiểm cho xã hội nhưng mức độ nguy hiểm chưa đáng kể, chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Hành vi vi phạm các quy định về y tế rõ ràng nguy hiểm cho xã hội, bởi nó gây ra hoặc đe dọa gây ra những thiệt hại nhất định đến sức khỏe, tính mạng con người cũng như xâm hại đến trật tự quản lý nhà nước về y tế. Căn cứ dấu hiệu này, có thể phân biệt một cách khá dễ dàng đâu là VPHC và đâu 9 là tội phạm trong lĩnh vực y tế. Cụ thể, theo Điều 315 Bộ luật hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017), hành vi vi phạm quy định về khám, chữa bệnh dẫn đến hậu quả chết người hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên hoặc gây thiệt hại về tài sản từ 100.000 đồng trở lên bị coi là tội phạm. Như vậy, những hành vi trái với quy định của pháp luật về y tế nhưng chưa gây ra những hậu quả kể trên thì chỉ là VPHC và chủ thể thực hiện chúng chỉ phải gánh chịu trách nhiệm hành chính mà không phải là trách nhiệm hình sự.
Thứ ba, chủ thể VPHC trong lĩnh vực y tế là tổ chức hoặc cá nhân thực hiện các hành vi vi phạm ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng con người. Thứ tư, VPHC trong lĩnh vực y tế là những hành vi theo quy định phải bị xử phạt VPHC. Đây là dấu hiệu không thể thiếu, là câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi một hành vi cụ thể xảy ra trong đời sống có phải là VPHC hay không và cá nhân, tổ chức thực hiện chúng sẽ phải đối mặt với các chế tài hành chính nào. Hiện nay, Nghị định số Nghị định số 117/2020/NĐ-CP ngày 28 tháng 9 năm 2020 của Chính phủ Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế là cơ sở pháp lý quan trọng trực tiếp điều chỉnh hành vi VPHC trong lĩnh vực y tế ở nước ta.
Theo đó, cho dù trên thực tế có thể phát sinh những hành vi trái pháp luật về quản lý nhà nước trong lĩnh vực y tế, do cá nhân, tổ chức thực hiện một cách có lỗi nhưng nếu chúng chưa được Chính phủ quy định là VPHC thì cũng không thể xử lý. Quy định này là hoàn toàn hợp lý nhằm đảm bảo quyền lợi của công dân, tránh trường hợp cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp xử lý một cách tùy tiện, bừa bãi mà không căn cứ theo các quy định của pháp luật và cũng hoàn toàn phù hợp với đặc điểm của hệ thống pháp luật Xã hội chủ nghĩa của nước ta, chỉ căn cứ và tuân thủ theo các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan có thẩm quyền ban hành 10 chứ không có khả năng tự sáng tạo ra pháp luật trong quá trình áp dụng luật như một số nước theo truyền thống pháp luật thông luật khác trên thế giới. Các yếu tố cấu thành và các loại vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế 1. Các yếu tố cấu thành của vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế Cấu thành VPHC là tổng thể các dấu hiệu đặc trưng mang tính khách quan làm nên VPHC đó.
Cấu thành VPHC nói chung và cấu thành VPHC trong lĩnh vực y tế nói riêng bao gồm bốn yếu tố: chủ thể, khách thể, mặt khách quan và mặt chủ quan. Chủ thể Chủ thể của VPHC trong lĩnh vực y tế là tổ chức hoặc cá nhân thực hiện các hành vi vi phạm ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng con người. Để được công nhận là chủ thể VPHC, các cá nhân này phải thỏa mãn các điều kiện chung về năng lực chủ thể. Đó là phải đạt đến độ tuổi luật định và phải có năng lực trách nhiệm hành chính.
Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi là chủ thể của vi phạm hành chính trong trường hợp thực hiện với lỗi cố ý [16, điểm a, khoản 1, Điều 5]. Như vậy khi xác định người ở độ tuổi này có vi phạm hành chính hay không, cần xác định yếu tố lỗi trong mặt chủ quan của họ. Luật xử lý vi phạm hành chính hiện hành không định nghĩa thế nào là lỗi cố ý hoặc vô ý trong vi phạm hành chính. Tuy nhiên trong thực tiễn thường quan niệm người thực hiện hành vi với lỗi cố ý là người nhận thức được hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, bị pháp luật cấm đoán nhưng vẫn cố tình thực hiện.
Người từ đủ 16 tuổi trở lên có thể là chủ thể của vi phạm hành chính trong mọi trường hợp. 11 Tổ chức là chủ thể vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế bao gồm: các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế được thành lập theo quy định của Luật Doanh nghiệp; hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã được thành lập theo quy định của Luật Hợp tác xã; tổ chức được thành lập theo quy định của Luật Đầu tư, Luật Thương mại; hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã được thành lập theo quy định của Luật Hợp tác xã; tổ chức được thành lập theo quy định của Luật Đầu tư, Luật Thương mại; Tổ chức xã hội, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội nghề nghiệp; Đơn vị sự nghiệp công lập, đơn vị lực lượng vũ trang nhân dân, cơ quan Đảng Cộng sản Việt Nam; Cơ quan nhà nước có hành vi vi phạm mà hành vi đó không thuộc nhiệm vụ quản lý nhà nước được giao; Tổ hợp tác; các tổ chức khác theo quy định của pháp luật. Cá nhân, tổ chức nước ngoài cũng là chủ thể vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật Việt Nam, trừ trường hợp điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc tham gia có quy định khác. Năng lực trách nhiệm hành chính là khả năng gánh chịu những hậu quả bất lợi do Nhà nước (thông qua các cơ quan nhà nước, các cán bộ, công chức nhà nước, các cá nhân được trao quyền) áp dụng vì đã thực hiện hành vi VPHC.
Năng lực này chỉ xuất hiện khi cá nhân đạt đến độ tuổi luật định và tại độ tuổi đó họ có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Khách thể Khách thể của vi phạm pháp luật nói chung là cái được pháp luật bảo vệ đang bị xâm hại hay nói cách khác là các quan hệ xã hội. Khách thể của VPHC là quan hệ xã hội được Luật Hành chính bảo vệ rất đa dạng: trật tự quản lý nhà nước, quyền sở hữu, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Trong lĩnh vực y tế, chủ thể VPHC đã xâm hại trực tiếp đến trật tự quản lý 12 nhà nước - cụ thể là quản lý hành chính nhà nước về y tế đã được pháp luật thừa nhận và bảo vệ nghiêm cẩn; đồng thời, phá vỡ trật tự hành chính đang được duy trì và bảo vệ.
Khách thể của VPHC trong lĩnh vực y tế là những quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực y tế được pháp luật bảo vệ và bị hành vi vi phạm xâm hại tới.
