mở đầu bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Hồ Chí Minh trích dẫn những tuyên ngôn của cuộc cách mạng tư sản Pháp và Mỹ. Đó là sự cô đúc chủ nghĩa nhân văn phương Tây và khẳng định quyền sống, quyền tự do, quyền bình đẳng, quyền mưu cầu hạnh phúc cho tất cả mọi người, tất cả các dân tộc. Có thể nói rằng, đến những năm 20 của thế kỷ XX chưa một người Việt Nam nào vượt Nguyễn Ái Quốc về sự hiểu biết, về tình thương yêu giai cấp và viết nhiều nhất về các dân tộc bị áp bức theo đúng nghĩa. - Chủ nghĩa Mác – Lênin với việc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người toàn diện Nguyễn Ái Quốc đến với chủ nghĩa Mác – Lênin như một “cuộc hẹn hò lịch sử”.
Có thể coi đây là bước ngoặt vĩ đại trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Người. Trước khi đọc bản Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của V.Lênin, Nguyễn Ái Quốc vẫn còn đứng trên lập trường của một người dân thuộc địa khao khát đi tìm con đường giải phóng dân tộc. Trước khi đến với chủ nghĩa Mác – Lênin, Người đã có đến 10 năm học tập kinh sách Nho giáo, tiếp thu những quan điểm của các học thuyết phương Đông về con người, bản chất con người và phát triển con người. Việc tiếp thu chủ nghĩa Mác – Lênin đã giúp Người có cơ sở khoa học để xây dựng nên tư tưởng nhân văn đặc sắc của mình, tránh được sự duy tâm chủ quan trong tư tưởng về con người.
Chính chủ nghĩa Mác 17 – Lênin đã trang bị cho Người thế giới quan và phương pháp luận đúng đắn về bản chất con người, cho phép Nguyễn Ái Quốc thấy rõ hơn quy luật hình thành và phát triển nhân cách, từ đó định ra con đường và phương hướng đúng đắn nhằm xây dựng, phát triển con người toàn diện. Cái đích của cách mạng vô sản là xây dựng chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản, từ đó mới giải quyết được triệt để vấn đề giải phóng con người. Người viết: “Dù màu da có khác nhau, trên đời này chỉ có hai giống người: Giống người bóc lột và giống người bị bóc lột. Mà cũng chỉ có một mối tình hữu ái là thật mà thôi: Tình hữu ái vô sản” [31, tr.287]; “Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới cứu nhân loại, đem lại cho mọi người không phân biệt chủng tộc và nguồn gốc sự tự do, bình đẳng, bác ái, đoàn kết, ấm no trên quả đất, việc làm cho mọi người và vì mọi người, niềm vui, hòa bình, hạnh phúc” [31, tr.
Tiếp nối và phát triển những lý luận của học thuyết Mác, V.Lênin đã nêu lên lý luận về quá trình giáo dục, đào tạo, phát triển con người trong thời kỳ đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô. Ông nhấn mạnh cả hai mặt: Lý tưởng, đạo đức, nhiệt tình cách mạng và trình độ chuyên môn nghiệp vụ, năng lực sáng tạo. Con người toàn diện từ lý luận đã từng bước trở thành hiện thực trong xã hội mới. Tuy nhiên, do điều kiện khách quan của lịch sử nên từ sau khi V.Lênin mất lý luận về phát triển con người toàn diện vẫn chỉ dừng lại ở những nét chung.
Hồ Chí Minh đã kế thừa và phát triển một cách sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về giáo dục, đào tạo, phát triển con người toàn diện vào điều kiện cụ thể nước ta. Do đặc điểm là nước thuộc địa nửa phong kiến, trình độ dân trí, kinh tế còn thấp, Người đã chỉ ra những phẩm chất cần có của con người ở từng thời kỳ phát triển, từng đối tượng cụ thể. Quá trình xây dựng con người phát triển toàn diện ở Việt Nam là quá trình Hồ Chí Minh vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin để giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa những phẩm chất, năng lực của con người toàn diện nói chung. Nói cách khác, Người đã vận dụng thành công lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin về phát triển con người toàn diện vào điều kiện cụ thể của nước ta.
Điều này chứng tỏ Hồ Chí Minh hiểu biết sâu sắc những quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về phát triển con người toàn diện và cũng chứng tỏ 18 được năng lực tuyệt vời của Người trong việc vận dụng lý luận đó của chủ nghĩa Mác – Lênin một cách tài tình, phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Muốn xây dựng, phát triển con người toàn diện, theo chủ nghĩa Mác – Lênin, cần đặc biệt chú ý đến giáo dục trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và đạo đức cho con người. Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin cho rằng, giáo dục trí tuệ, giáo dục kỹ thuật tổng hợp cho con người là yếu tố chủ yếu nhất nhằm nâng cao năng suất lao động xã hội, còn thể lực giúp con người có thể đáp ứng được yêu cầu lao động và khả năng cảm nhận thẩm mỹ. Trước những khó khăn và thử thách, đòi hỏi con người phải luôn có bản lĩnh chính trị vững vàng, sẵn sàng chiến đấu, hy sinh vì Tổ quốc.Lênin còn nhấn mạnh việc giáo dục đạo đức cho con người, coi đây là nội dung hàng đầu trong phát triển con người toàn diện trong xã hội mới.
Vận dụng những quan điểm, lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, Hồ Chí Minh đã đề ra một chương trình giáo dục mang tính khoa học, hiệu quả. Nội dung giáo dục được Người nêu ra thông qua các tác phẩm như Đường cách mệnh (1927), Thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (1945), Bức thư cuối cùng Bác gửi cho ngành giáo dục (1968), hay trong bản Di chúc cuối đời của Người. Căn cứ vào sự phát triển, những đặc điểm cụ thể của con người Việt Nam, Hồ Chí Minh đã xây dựng một chương trình giáo dục, đào tạo phù hợp với từng giai đoạn phát triển và các đối tượng người khác nhau. Đồng thời, nội dung này luôn được điều chỉnh, bổ sung để phù hợp và đáp ứng được yêu cầu của thời kỳ mới.
Nếu như các học giả phương Tây đến với chủ nghĩa Mác - Lênin chủ yếu như đến với một học thuyết nhằm giải quyết những vấn đề tư duy hơn là hành động, thì Nguyễn Ái Quốc đến với chủ nghĩa Mác - Lênin là để tìm kim chỉ nam cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, Người bắt gặp ở đó tư tưởng giải phóng con người, giải phóng xã hội khỏi những áp bức, bóc lột và bất công. Từ đó tiếp thu, vận dụng và phát triển sáng tạo để hình thành nên tư tưởng nhân văn cao cả, đó là giải phóng con người, tất cả vì con người, vì sự phát triển toàn diện của con người. Trong những năm qua, thực hiện những tư tưởng của Hồ Chí Minh về phát triển con người toàn 19 diện, chúng ta đã thu được những kết quả to lớn. Con người phát triển toàn diện từng bước hình thành, đã và đang đóng góp hết sức mình vào thắng lợi của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Nhân tố chủ quan của bản thân Hồ Chí Minh Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người toàn diện là sản phẩm tinh thần của một con người cụ thể, vì vậy tất yếu mang dấu ấn con người Hồ Chí Minh. Ở đó là sự thống nhất toàn vẹn giữa con người, cuộc đời và sự nghiệp, sự thống nhất giữa khả năng tư duy trí tuệ và những phẩm chất đạo đức cũng như năng lực hoạt động thực tiễn Hồ Chí Minh. Nói cách khác, đó chính là nhân tố chủ quan góp phần hình thành nên những tư tưởng của Hồ Chí Minh về phát triển con người toàn diện. - Xuất thân từ gia đình có truyền thống Hồ Chí Minh sinh ra, lớn lên và được nuôi dưỡng trong một gia đình có truyền thống Nho học.
Cụ Nguyễn Sinh Sắc học rộng, đỗ đạt cao, biết dùng kiến thức của mình để cứu nhân độ thế. Cụ là người thầy đầu tiên của Nguyễn Sinh Cung - dạy chữ, dạy làm người, giáo dục lòng yêu nước và là tấm gương ngời sáng cho con.Tấm gương của cụ Nguyễn Sinh Sắc đã góp phần hình thành ở Người tư tưởng yêu nước thương dân, tư tưởng thân dân, lấy dân làm hậu thuẫn cho các cuộc cải cách chính trị - xã hội. Thân mẫu là bà Hoàng Thị Loan là người am hiểu sâu sắc các giá trị văn hóa dân gian. Bà là tấm gương ngời sáng về lòng nhân hậu, yêu thương con người.
Bà Hoàng Thị Loan đã có tác động tích cực đến các con bằng tính tình giản dị, khiêm tốn, đức hy sinh cao cả. Bà đã giáo dục con ngay từ thủa trong nôi qua những lời ru bằng làn điệu dân ca xứ Nghệ, bằng tục ngữ, ca dao. Bà đã dành nhiều tâm sức để truyền thụ cho con những hiểu biết ban đầu về cuộc sống, dạy con biết yêu thương con người. Tuổi thơ của Nguyễn Sinh Cung như tờ giấy trắng mà bà Loan là người đã viết những dòng đầu tiên, định hướng nhân cách, toả sáng tâm hồn, bồi đắp lòng bác ái, tình nghĩa đồng bào.
Như vậy, có thể khẳng định rằng, ảnh hưởng bởi truyền thống giáo dục và những tư tưởng của người thân trong gia đình đã đặt nền móng quan trọng góp phần hình thành tư tưởng nhân văn cao quý ở Hồ Chí Minh, là cơ sở để từ đó xây dựng 20 nên những quan điểm của Người về giải phóng con người và phát triển con người toàn diện. - Khả năng tư duy và trí tuệ Hồ Chí Minh Có rất nhiều nguồn gốc, cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người, trong đó nhân tố chủ quan - bản thân Hồ Chí Minh giữ vai trò quan trọng. Có thể nói, Hồ Chí Minh là một con người có những phẩm đặc biệt, thể hiện ở khả năng nhạy bén tiếp nhận những tri thức, tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại; ở khả năng chuyển hóa những giá trị tinh hoa một cách nhuần nhuyễn để biến hóa thành những phẩm chất, tư tưởng, trí tuệ của riêng mình; ở khả năng vận dụng tài tình những tri thức nhân loại vào điều kiện cụ thể Việt Nam. Trước hết, cần phải nói đến khả năng tư duy, trí tuệ mẫn tiệp của Hồ Chí Minh.
Thông qua thực tiễn hoạt động cách mạng mà khả năng của Người ngày càng được tôi luyện và trí tuệ được nâng lên tầm cao mới.