Tổng quan về giáo trình
Tài liệu "Tài liệu giáo dục Lý luận chính trị dành cho thanh niên Quảng Ninh" do Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Quảng Ninh tổ chức biên soạn và xuất bản vào tháng 02 năm 2022 (lưu hành tháng 03/2022). Tài liệu được định vị là tài liệu giảng dạy, học tập và tuyên truyền lý luận chính trị cơ bản trong hệ thống giáo dục chính trị cho đoàn viên, thanh niên và học sinh trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh.
Về mục tiêu học tập (learning outcomes), tài liệu hướng đến việc trang bị cho người học thế giới quan duy vật biện chứng, phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin và hệ thống quan điểm toàn diện của tư tưởng Hồ Chí Minh. Thông qua đó, người học xác định được con đường đi lên chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam, nhận thức rõ vai trò lịch sử của Đảng Cộng sản Việt Nam, hiểu rõ cơ cấu vận hành của hệ thống chính trị và chức năng của tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh. Đồng thời, tài liệu cung cấp kiến thức nền tảng để học viên nâng cao khả năng tự bảo vệ tư tưởng trước các tác động tiêu cực từ không gian mạng.
Về cấu trúc và cách tiếp cận, tài liệu được biên soạn dựa trên khung chương trình 4 bài học lý luận chính trị cơ bản dành cho đoàn viên do Trung ương Đoàn ban hành, tích hợp thêm chuyên đề đặc thù về an ninh tư tưởng trên mạng xã hội và nội dung lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh. Cách tiếp cận của tài liệu đi từ lý luận kinh điển, tư tưởng nền tảng đến các chặng đường lịch sử cách mạng Việt Nam, thành tựu 35 năm đổi mới (1986–2021) và các vấn đề thực tiễn của thanh niên trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Điểm đặc sắc của tài liệu là việc chuẩn hóa các khái niệm lý luận theo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam, kết hợp hệ thống số liệu kinh tế - xã hội thực tế giai đoạn 1986–2020 và gắn liền với bối cảnh địa phương của vùng than Quảng Ninh.
Nội dung kiến thức cốt lõi
Các chương/chủ đề chính
Tài liệu được kết cấu thành 5 chuyên đề trọng tâm:
- Chuyên đề 1: Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh - Nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam
- Nội dung: Phân tích bối cảnh ra đời của chủ nghĩa Mác vào những năm 40 của thế kỷ XIX; vai trò của C. Mác, Ph. Ăngghen và sự bổ sung, phát triển của V.I. Lênin; ba bộ phận cấu thành gồm Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị học Mác - Lênin và Chủ nghĩa xã hội khoa học. Trình bày khái niệm, nguồn gốc hình thành và các nội dung cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh. Phân tích lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, bản chất nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và thành tựu sau 35 năm đổi mới.
- Chuyên đề 2: Đảng Cộng sản Việt Nam - Người tổ chức, lãnh đạo mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam và Khái lược lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh
- Nội dung: Phân tích cuộc khủng hoảng đường lối cứu nước cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX (phong trào Cần Vương, khởi nghĩa Yên Thế, xu hướng bạo động của Phan Bội Châu, xu hướng cải cách của Phan Chu Trinh, Việt Nam Quốc dân Đảng). Quá trình khảo sát thực tiễn và tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc từ năm 1911 đến năm 1930. Lịch sử lãnh đạo cách mạng qua các thời kỳ: Đấu tranh giành chính quyền (1930–1945), bảo vệ chính quyền non trẻ (1945–1946), kháng chiến chống thực dân Pháp (1946–1954), kháng chiến chống đế quốc Mỹ và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc (1954–1975), giai đoạn 1975–1986 và thời kỳ đổi mới qua các kỳ Đại hội Đảng từ Đại hội VI đến Đại hội XIII.
- Chuyên đề 3: Hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay
- Nội dung: Trình bày cơ cấu, nguyên tắc tổ chức và cơ chế vận hành tổng quát của hệ thống chính trị: "Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ"; bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.
- Chuyên đề 4: Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh
- Nội dung: Lịch sử hình thành, tính chất, chức năng, nhiệm vụ của tổ chức Đoàn; vai trò của đoàn viên thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
- Chuyên đề 5: Nhận diện, đánh giá tác động của mạng xã hội đối với lối sống của thanh, thiếu niên hiện nay
- Nội dung: Phân tích thực trạng sử dụng Internet và mạng xã hội tại Việt Nam; tác động hai mặt (tích cực và tiêu cực) của không gian số; các phương thức nhận diện âm mưu "diễn biến hòa bình", thông tin xuyên tạc và định hướng văn hóa ứng xử trên mạng cho thanh thiếu niên.
Kiến thức nền tảng được xây dựng
- Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội: Quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; sự vận động lịch sử tự nhiên dẫn đến sự ra đời tất yếu của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa.
- Học thuyết giá trị thặng dư: Chỉ rõ mục đích, bản chất và quy luật vận động nội tại của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa của lực lượng sản xuất với chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa.
- Khái niệm và nguồn gốc tư tưởng Hồ Chí Minh: Định nghĩa chuẩn hóa theo Đại hội IX và XI của Đảng; các nguồn gốc hình thành gồm: chủ nghĩa Mác - Lênin, giá trị truyền thống dân tộc, tinh hoa văn hóa phương Đông (Nho giáo, Phật giáo, tư tưởng Tôn Trung Sơn), tinh hoa văn hóa phương Tây (tự do, bình đẳng, bác ái) và phẩm chất chủ quan của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam: 8 đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa xác định trong Cương lĩnh năm 2011 (bổ sung, phát triển); bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa gồm nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế (kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế hộ, kinh tế tư nhân, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài).
Kỹ năng phát triển
- Kỹ năng phân tích chính trị - xã hội: Vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng để nhìn nhận, đánh giá các sự kiện lịch sử và các hiện tượng kinh tế - xã hội khách quan.
- Kỹ năng nhận diện và phản biện thông tin: Khả năng phân biệt các quan điểm sai trái, thù địch, thủ đoạn "diễn biến hòa bình" trên không gian mạng và các phương tiện truyền thông số.
- Kỹ năng vận dụng thực tiễn: Liên hệ các nguyên lý lý luận vào hoạt động học tập, lao động, công tác Đoàn và trách nhiệm công dân tại địa phương.
Phương pháp giảng dạy và học tập
Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach)
Tài liệu áp dụng phương pháp tiếp cận kết hợp giữa logic học thuyết và tiến trình lịch sử (lịch sử - logic). Các nguyên lý triết học và kinh tế chính trị được diễn giải đồng thời với việc đối chiếu các mốc lịch sử cách mạng Việt Nam (1930, 1945, 1954, 1975, 1986 và các kỳ Đại hội Đảng). Nội dung lý luận được gắn liền với bối cảnh thực tiễn đời sống xã hội nhằm giúp người học ở lứa tuổi học sinh, thanh niên dễ dàng tiếp thu.
Bài tập, dẫn chứng và số liệu thực chứng
Tài liệu tích hợp hệ thống số liệu kinh tế - xã hội thực tế trong 35 năm đổi mới để phục vụ giảng dạy và phân tích:
- Quy mô GDP năm 2020 đạt 342,7 tỷ USD; thu nhập bình quân đầu người đạt 3.512 USD.
- Cơ cấu kinh tế: Công nghiệp và dịch vụ chiếm khoảng 85% GDP; tỷ trọng sở hữu gồm kinh tế nhà nước (27%), kinh tế tập thể (4%), kinh tế hộ (30%), kinh tế tư nhân (10%), khu vực FDI (20%).
- Chỉ số phát triển con người (HDI) năm 2019 đạt 0,704; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giảm xuống dưới 3% năm 2020; tuổi thọ trung bình đạt 73,7 tuổi (2020); tỷ lệ người trưởng thành biết đọc, biết viết đạt 95%.
Hướng dẫn tự học và đánh giá
- Phương pháp tự học: Đọc kỹ từng chuyên đề, ghi chú các khái niệm cốt lõi (hình thái kinh tế - xã hội, giá trị thặng dư, nhà nước pháp quyền, kinh tế thị trường định hướng XHCN), đối chiếu các luận điểm với trích dẫn văn kiện và tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Phương pháp đánh giá: Đánh giá thông qua mức độ ghi nhớ kiến thức lý luận cơ bản, khả năng hệ thống hóa các giai đoạn lịch sử và bài tập viết thu hoạch liên hệ trách nhiệm cá nhân đối với các vấn đề xã hội tại địa phương.
Điểm nổi bật và cập nhật
- Cập nhật Văn kiện Đại hội XIII của Đảng (2021): Bổ sung các đánh giá mới nhất về cơ đồ, tiềm lực, vị thế quốc tế của Việt Nam sau 35 năm đổi mới; xác định rõ ba đột phá chiến lược: hoàn thiện đồng bộ thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại.
- Tích hợp các số liệu thống kê hiện đại: Cung cấp dữ liệu thống kê cập nhật đến giai đoạn 2019–2020 về kinh tế, giáo dục, y tế, tỷ lệ sử dụng Internet (khoảng 70% dân số) và các thành tựu phòng chống dịch bệnh COVID-19.
- Tính thực tiễn và địa phương hóa: Nội dung không chỉ dừng lại ở lý thuyết trừu tượng mà kết hợp phân tích thực tiễn lịch sử phong trào công nhân vùng Mỏ và quá trình hình thành, phát triển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh.
- Đáp ứng yêu cầu thời đại số: Xây dựng chuyên đề riêng để giải quyết các vấn đề cấp thiết của thanh thiếu niên trong thời đại bùng nổ thông tin và tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Đối tượng sử dụng giáo trình
- Đối tượng học tập chính: Đoàn viên, thanh niên, học sinh các trường trung học phổ thông, học viên tại các trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh.
- Cán bộ, giảng viên: Cán bộ Đoàn các cấp, báo cáo viên, tuyên truyền viên, giáo viên giảng dạy môn Giáo dục công dân và các lớp bồi dưỡng nhận thức về Đảng, bồi dưỡng lý luận chính trị cho đoàn viên mới.
- Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm được kiến thức lịch sử Việt Nam và giáo dục công dân cơ bản trong chương trình trung học cơ sở.
- Mục đích tự học và tra cứu: Phục vụ cho thanh niên nghiên cứu, tìm hiểu về đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và tổ chức Đoàn TNCS Hồ Chí Minh.
Câu hỏi thường gặp
1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho đoàn viên, thanh niên và học sinh bậc trung học phổ thông, cũng như cán bộ Đoàn cơ sở cần tài liệu chuẩn hóa để học tập, tuyên truyền lý luận chính trị.
2. Cần kiến thức nền nào để học?
Người học cần có kiến thức cơ bản về Lịch sử Việt Nam cận - hiện đại và chương trình Giáo dục công dân cấp trung học cơ sở để tiếp thu các khái niệm lý luận một cách thuận lợi.
3. Điểm khác biệt với các tài liệu lý luận chính trị khác?
Tài liệu tích hợp nội dung lý luận kinh điển với các quan điểm mới của Đại hội XIII của Đảng, gắn kết lịch sử phong trào cách mạng địa phương tỉnh Quảng Ninh và bổ sung chuyên đề phân tích tác động của mạng xã hội.
4. Làm sao để tự học hiệu quả tài liệu này?
Học viên nên học tuần tự từ Chuyên đề 1 đến Chuyên đề 5, vẽ sơ đồ tư duy cho các bộ phận cấu thành lý luận, lập bảng so sánh các giai đoạn lịch sử của Đảng và liên hệ trực tiếp với các số liệu thực tế được nêu trong tài liệu.
5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?
Người học nên tham khảo kèm theo các Văn kiện Đại hội Đảng (đặc biệt là Cương lĩnh năm 2011 và Văn kiện Đại hội XIII), tác phẩm "Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam" của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và Điều lệ Đoàn TNCS Hồ Chí Minh.
Kết luận
"Tài liệu giáo dục Lý luận chính trị dành cho thanh niên Quảng Ninh" là văn bản học thuật có cấu trúc hoàn chỉnh, cung cấp hệ thống kiến thức nền tảng về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam và các vấn đề kinh tế - xã hội đương đại. Lộ trình học tập đề xuất là tiếp cận tuần tự từ lý luận nền tảng, đối chiếu qua các chặng đường lịch sử lãnh đạo của Đảng, từ đó nắm bắt thực tiễn phát triển của đất nước và nhận thức rõ trách nhiệm của thanh niên trong kỷ nguyên số.
