chương 1 và mục 2. Vai trò của pháp luật trong quản lý nhà nước đối với lĩnh vực bảo vệ rừng Thực tiễn sản xuất và đời sống đòi hỏi phải có các chuẩn mực trong mọi hành vi ứng xử, giao tiếp cho mọi thành viên trong xã hội tuân theo. Những văn bản quy định những quy tắc xử sự chung đó được gọi là văn bản pháp luật, được nhà nước tạo mọi điều kiện bảo đảm việc thực hiện. Các văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ rừng cũng chính là những quy tắc xử sự chung nằm trong khuôn khổ của hệ thống văn bản pháp luật của một quốc gia.
Là một lĩnh vực trong hệ thống pháp luật Việt Nam, pháp luật bảo vệ rừng có các vai trò của pháp luật nói chung, và cũng có những vai trò riêng, đó là pháp luật trong QLNN đối với lĩnh vực bảo vệ rừng là cơ sở pháp lý cho việc quy định cơ cấu tổ chức của các cơ quan quản lý nhà nuớc đối với lĩnh vức bảo vệ rừng; là cơ sở pháp lý cho việc quy định cơ cấu hoạt động của cơ quan QLNN về bảo vệ rừng; là cơ sở pháp lý cho việc thực hiện công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng; là cơ sở pháp lý cho xã hội hóa công tác bảo vệ rừng. Một là, pháp luật trong QLNN đối với lĩnh vực bảo vệ rừng là cơ sở pháp lý quy định cơ cấu tổ chức của các cơ quan QLNN trong lĩnh vực bảo vệ rừng. Để tồn tại và phát triển con người buộc phải liên kết với nhau thành những cộng đồng có tổ chức. Có thể nói, cộng đồng là môi trường tồn tại của mỗi cá nhân trong xã hội.
Tính cộng đồng của đời sống loài ngươì xuất hiện nhu cầu phải phối hợp, quy tụ hoạt động của những cá nhân riêng rẽ theo những hướng nhất định, để đạt được mục đích nào đó, nghĩa là nhu cầu điều chỉnh những mối liên hệ giữa con người với con người. Mác đã nhấn mạnh: “Tất cả mọi lao động trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng cần đến một sự chỉ đạo để điều những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất khác với sự vận động của những khí quan độc lập của nó” [45, tr. Vì vậy, tổ chức quản lý là yếu tố cần thiết tất yếu của đời sống cộng đồng xã hội. Khi xã hội phát triển tính chất xã hội hoá các hoạt động xã hội ngày càng cao thì yếu tố tổ chức quản lý càng cần được đề cao và nâng lên thành luật trên từng lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội.
Lĩnh vực QLBVR cũng không nằm ngoài quy luật đó, pháp luật trong QLBVR có một vai trò quan trọng trong việc quy định cơ cấu tổ chức của cơ quan QLNN đối với lĩnh vực bảo về rừng. Hệ thống cơ quan QLBVR nằm trong hệ thống cơ quan QLNN nói chung và được tổ chức thống nhất từ trung ương tới địa phương; với hệ thống cơ quan QLNN có thẩm quyền chung và cơ quan QLNN có thẩm quyền chuyên môn. Hệ thống cơ quan QLNN có thẩm quyền chung trong lĩnh vực bảo vệ rừng bao gồm Chính phủ và UBND các cấp. Chính phủ là cơ quan đứng đầu của hệ thống cơ quan hành pháp, thống nhất quản lý thực hiện nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại của nhà nước.
Chính phủ có toàn quyền giải quyết, quyết định những vấn đề liên quan tới hoạt động QLNN trên phạm vi toàn quốc trong quyền hạn của mình, trong đó có lĩnh vực bảo vệ rừng; UBND là cơ quan có thẩm quyền chung, thông qua hoạt động chấp hành - điều hành của mình thực hiện chức năng QLNN trên lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội, hành chính - chính trị trong phạm vi địa phương, là cơ quan giúp việc chính phủ trong việc QLNN đối với lĩnh vực bảo vệ rừng. Hệ thống cơ quan quản lý chuyên ngành trong lĩnh vực bảo vệ rừng bao gồm: Bộ NN&PTNT, sở NN&PTNT, cục kiểm lâm. Bộ NN&PTNT là cơ quan chỉ đạo chuyên ngành trong lĩnh vực bảo vệ rừng, là cơ quan chịu trách nhiệm trước chính phủ trong hoạt động QLBVR, đứng đầu là Bộ trưởng Bộ NN&PTNT. ở địa phương có các Sở NN&PTNT, có các giám đốc và phó giám đốc sở là người giúp việc cho Bộ trưởng Bộ NN&PTNT trong lĩnh vực bảo vệ rừng; bên cạnh đó có một hệ thống chuyên trách phụ trách việc QLBVR, đó là lực lượng kiểm lâm, được coi là lực lượng nòng cốt giúp Bộ trưởng Bộ NN&PTNT quản lý và bảo vệ rừng, cơ cấu tổ chức được thể hiện như sau: ở Trung ương: Cục Kiểm lâm trực thuộc Bộ NN&PTNT.
ở cấp tỉnh nơi có rừng: Chi cục Kiểm lâm trực thuộc UBND tỉnh. ở cấp huyện: Hạt Kiểm lâm trực thuộc Chi cục Kiểm lâm. ở các đầu mối giao thông quan trọng: Hạt Phúc Kiểm lâm sản trực thuộc Chi cục Kiểm lâm. Như vậy, pháp luật trong QLNN đối với lĩnh vực bảo vệ rừng có một vai trò quan trọng trong việc quy định cơ cấu tổ chức của ngành Kiểm lâm, lực lượng này được tổ chức thành hệ thống, đặt dưới sự lãnh đạo toàn diện của Bộ trưởng Bộ NN&PTNT và sự chỉ đạo, kiểm tra của UBND các cấp.
Cơ quan Kiểm lâm là một hình thức cơ quan nhà nước đặc thù, vừa có tính chất của cơ quan hành chính nhà nước vừa có những hoạt động tư pháp. Từ khi hệ thống Kiểm lâm được thành lập đến nay, quy định của pháp luật đã có nhiều điều chỉnh về cơ cấu tổ chức đối với hệ thống này. Từ năm 1973 đến năm 1979, hệ thống Kiểm lâm được tổ chức theo hệ thống ngành dọc thống nhất: Cục Kiểm lâm Trung ương, Chi cục Kiểm lâm các Tỉnh, Hạt kiểm lâm cấp huyện đặt dưới sự lãnh đạo thống nhất của Bộ Lâm nghiệp và chịu sự điều hành, giám sát của cơ quan quản lý hành chính nhà nước (Uỷ ban hành chính các cấp). Từ năm 1980 đến năm 1994 ở Địa phương hệ thống Kiểm lâm chuyển giao từ trực thuộc UBND sang trực thuộc cơ quan QLNN chuyên ngành (Sở, Ty, Ban Lâm nghiệp các cấp).
Từ năm 1994 đến 2005, tiếp tục sự điều chỉnh: ở Trung ương, Cục Kiểm lâm trực thuộc Bộ NN&PTNT; ở cấp Tỉnh Chi cục Kiểm lâm trực thuộc UBND cấp tỉnh; ở cấp Huyện Hạt Kiểm lâm trực thuộc Chi cục kiểm lâm; ở đầu mối giao thông vận chuyển lâm sản lớn có Hạt Kiểm lâm trực thuộc Chi cục Kiểm lâm. Ngoài ra, ở các khu rừng đặc dụng và khu rừng phòng hộ có diện tích lớn cũng có Hạt Kiểm lâm trực thuộc Giám đốc vườn quốc gia hoặc Trưởng Ban quản lý khu rừng đặc dụng. Luật BV&PTR ra đời đã hơn 20 năm qua, công tác tổ chức bảo vệ rừng đã đạt được những thành tựu đáng kể, khắc phục được một số tồn tại, yếu kém. Nhưng cơ cấu tổ chức của cơ quan QLNN đối với lĩnh vực bảo vệ rừng trong những năm qua chưa thống nhất và không ổn định, đặc biệt là lực lượng kiểm lâm nên hiệu lực quản lý bị hạn chế, việc tách ra nhập vào, thậm chí có nơi bị giải thể làm cho khả năng hành động và hiệu quả QLNN trong lĩnh vực bảo vệ rừng bị giảm sút, coi nhẹ.
Tài nguyên rừng vẫn tiếp tục giảm sút về diện tích và chất lượng, tình hình thiên tai, lũ lụt đã gây hậu quả không nhỏ ảnh hưởng đến đời sống nhân dân, đây thực sự là mối quan tâm của toàn xã hội. Chính vì vậy pháp luật trong qủan lý nhà nước đối với lĩnh vực bảo vệ rừng có một vai trò quan trọng tạo hành lang pháp lý cho việc quy định cơ cấu tổ chức của các cơ quan QLNN trong lĩnh vực bảo vệ rừng để đảm bảo sự phân công, phối hợp việc thực hiện quyền lực nhà nước trong QLBVR, tạo địa vị pháp lý độc lập cho các cơ quan quản lý tiến hành hoạt động bảo vệ rừng khách quan, hiệu quả. Hai là, pháp luật trong QLNN đối với lĩnh vực bảo vệ rừng là cơ sở pháp lý quy định hoạt động của cơ quan QLNN trong lĩnh vực bảo vệ rừng. Cơ quan hành chính nhà nước là một bộ phận của bộ máy nhà nước do Nhà nước thành lập để thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước thông qua hoạt động chấp hành, điều hành.
Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan hành chính nhà nước do Hiến pháp, luật, pháp lệnh và nhiều văn bản dưới luật quy định. Mặt khác, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan hành chính nhà nước do vị trí, tính chất của nó trong hệ thống các cơ quan quyết định. Quyền hạn của các cơ quan hành chính nhà nước là phương tiện pháp lý cần thiết mà nhà nước quy định để thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao. Tóm lại, cơ quan hành chính nhà nước là bộ phận cấu thành của bộ máy nhà nước, trực thuộc cơ quan quyền lực nhà nước một cách trực tiếp hay gián tiếp, trong phạm vi thẩm quyền của mình thực hiện hoạt động chấp hành - điều hành và tham gia vào các chức năng quản lý nhân danh quyền lực nhà nước [32, tr.
Cơ quan hành chính nhà nước có hệ thống thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Theo sự phân tích và trên cơ sở pháp luật quy định, tác giả trình bày khái quát về hệ thống hoạt động của cơ quan QLNN (cơ quan hành chính) trong lĩnh vực bảo vệ rừng theo cấp độ quản lý từ Trung ương đến địa phương ở Việt Nam hiện nay. Cơ quan QLNN có thẩm quyền chung bao gồm Chính phủ và UBND các cấp. Theo Điều 109 Hiến pháp 1992 (sửa đổi, bổ sung 2001) quy định: "Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" [32, tr.
Chính phủ là cơ quan đứng đầu hệ thống cơ quan hành pháp, thống nhất quản lý việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại của Nhà nước; đảm bảo hiệu lực của bộ máy nhà nước từ Trung ương đến địa phương, đảm bảo việc thực thi Hiến pháp và pháp luật; đảm bảo việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân và ổn định, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân. Như vậy, Chính phủ có toàn quyền giải quyết, quyết định các vấn đề liên quan tới hoạt động QLNN trên phạm vi toàn quốc trong phạm vi quyền hạn của mình.