Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÕ CỦA NHÀ NƢỚC TRONG LĨNH VỰC THI HÀNH ÁN DÂN SỰ 1. NỘI DUNG VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA LĨNH VỰC THI HÀNH ÁN DÂN SỰ 1. Khái niệm thi hành án dân sự Quan niệm về THADS là đề tài tranh luận chưa có hồi kết trên diễn đàn khoa học pháp lý. Có nhiều quan điểm khác nhau dựa trên những lập luận và cách tiếp cận khác nhau về THADS.
Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một quan niệm thống nhất về THADS. Qua nghiên cứu tài liệu, qua tiếp thu ý kiến của các nhà khoa học pháp lý và những người làm công tác pháp luật hiện tại có một số quan điểm cơ bản sau: Quan điểm thứ nhất cho rằng, thi hành án là giai đoạn cuối cùng của quá trình tố tụng. Bởi vì, thi hành án là để thực hiện mục tiêu chung của toàn bộ quá trình tố tụng. Bản án, quyết định của Tòa án chỉ mới dừng lại ở việc làm rõ đúng hay sai, phải hay trái trên văn bản giấy tờ.
Nếu muốn chân lý được thực hiện trên thực tế cần phải chờ kết quả của công tác thi hành án. Vì vậy, thi hành án là giai đoạn tiếp theo của quá trình xét xử, ở giai đoạn này, cơ quan thi hành án được áp dụng các biện pháp theo quy định của pháp luật để đưa bản án, quyết định dân sự đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án, của các cơ quan có thẩm quyền khác trở thành hiện thực trong đời sống thực tế. Thi hành án là hoạt động bảo vệ pháp luật khác về bản chất với các hoạt động hành chính là tổ chức và quản lý. Quan điểm thứ hai khẳng định, thi hành án là hoạt động hành chính - tư pháp.
Theo quan điểm này, quá trình tố tụng mà trọng tâm là việc xét xử của Tòa án chấm dứt khi Tòa án nhân danh Nhà nước ra phán quyết. Thi hành án không phải là giai đoạn tố tụng, bởi vì: 15 z Thi hành án có mục đích khác với mục đích tố tụng, tố tụng là quá trình đi tìm sự thật của các vụ việc đã diễn ra trên thực tế, trên cơ sở đó đưa ra phương án giải quyết vụ việc theo đúng quy định của pháp luật, còn thi hành án là quá trình tiến hành các hoạt động nhằm thực hiện các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật [42, tr. Đặc thù trong các quan hệ thủ tục thi hành án (đây là một vấn đề dễ dẫn đến sự nhầm lẫn với quan hệ tố tụng) có thể bao gồm cả quan hệ mang tính chất tố tụng và quan hệ mang tính hành chính - tư pháp, nhưng các quan hệ mang tính hành chính - tư pháp là chủ yếu hơn (đặc biệt là trong thi hành án kinh tế, tuyên bố phá sản doanh nghiệp, lao động…). Thi hành án là hoạt động của cơ quan nhà nước.
Tuy nhiên, ở một số lĩnh vực, một số công việc, Nhà nước có thể ban hành các quy định để xã hội hóa hoạt động này. Đây là điểm khác biệt cơ bản so với hoạt động tố tụng, hoạt động tố tụng mang tính quyền lực tư pháp, không thể xã hội hóa. Quan điểm thứ ba, xác định, thi hành án là hoạt động tư pháp. Khái niệm tư pháp hiểu theo nghĩa rộng là một hệ thống các thiết chế, các tổ chức bảo vệ pháp luật, trong đó hoạt động xét xử của Tòa án giữ vị trí trung tâm.
Thi hành án là hoạt động tiếp theo của quá trình xét xử, chịu sự chi phối của quá trình xét xử. Bởi vì, gốc của hoạt động thi hành án là Bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án và các quyết định được đưa ra thi hành theo quy định của pháp luật. Cơ quan thi hành án phải thi hành đúng theo phán quyết của Tòa án không được suy diễn, làm trái. Tuy chịu sự chi phối như trên, nhưng ở giai đoạn thi hành án, tính chất tố tụng đã chấm dứt.
Bởi lẽ, khi bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, chân lý đã được làm sáng tỏ, có tội hay vô tội, đúng hay sai đã được phán quyết rõ ràng. Việc tổ chức thi hành các phán quyết của Tòa án không thuộc chức năng của cơ quan xét xử, cũng không chịu sự điều chỉnh của pháp luật tố tụng mà chịu sự điều chỉnh của pháp luật thi hành án. Thi hành án cũng không mang tính chất hành chính, bởi 16 z hành chính là hoạt động chấp hành, điều hành, các quyết định hành chính đưa ra trên cơ sở mệnh lệnh có tính bắt buộc thi hành của cấp trên đối với cấp dưới. Trong khi đó, thi hành án là hoạt động thực hiện đúng phán quyết của Tòa án chứ không phải theo mệnh lệnh hành chính, thực chất hoạt động hành chính trong lĩnh vực thi hành án chỉ để đảm bảo phục vụ cho chức năng chính của cơ quan thi hành án là tổ chức thi hành án theo đúng quy định của pháp luật.
Mỗi quan điểm trên đều có cơ sở khoa học và hạt nhân hợp lý riêng. Tuy nhiên, theo chúng tôi, quan điểm thứ hai coi thi hành án là hoạt động hành chính - tư pháp là hợp lý hơn cả. Bởi lẽ, thi hành án không chỉ đơn thuần là hoạt động mang tính hành chính, hay tư pháp, không phải là giai đoạn cuối cùng của quá trình tố tụng. Bản chất của hoạt động thi hành án thể hiện rõ cả hai đặc điểm đó là tính hành chính và tính tư pháp.
Vì vậy, nên coi thi hành án là hoạt động hành chính - tư pháp. Để làm rõ khái niệm THADS, chúng ta phải hiểu như thế nào về "dân sự" trong THADS. Hiện có hai nhóm ý kiến khác nhau như sau: Ý kiến thứ nhất, xác định "dân sự" theo nghĩa hẹp. Cơ sở để đưa ra ý kiến này xuất phát từ quy định tại Điều 1 của Bộ luật Dân sự năm 2005 cho rằng: quan hệ dân sự bao gồm quan hệ về tài sản và nhân thân phi tài sản trong giao lưu dân sự.
Vì vậy, những bản án, quyết định dân sự trong thi hành án bao gồm bản án, quyết định liên quan đến quyền và nghĩa vụ của các chủ thể về nhân thân và tài sản trong các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động và một số loại bản án, quyết định có tính chất dân sự như: quyết định về tài sản trong vụ án hình sự, hành chính, quyết định giải quyết tranh chấp kinh tế hoặc thương mại của trọng tài được tiến hành theo trình tự, thủ tục riêng. Ý kiến thứ hai cho rằng, phải hiểu khái niệm "dân sự" ở đây theo nghĩa rộng, đó không chỉ bao gồm các bản án, quyết định về giải quyết tranh chấp đối với các loại hợp đồng dân sự, hôn nhân và gia đình và một số loại 17 z bản án, quyết định có tính chất dân sự của Tòa án, mà còn bao gồm các bản án, quyết định khác do pháp luật quy định. Chúng tôi đồng ý với quan điểm thứ hai, bởi lẽ theo quy định của pháp luật hiện hành ở nước ta có nhiều vụ việc có tính chất khác nhau, được giải quyết theo các trình tự, thủ tục khác nhau (như tố tụng dân sự, kinh tế, hành chính, lao động…) nhưng đến giai đoạn thi hành án đều được áp dụng theo trình tự, thủ tục THADS. Điều này cũng phù hợp với pháp luật của nhiều nước trên thế giới: việc tổ chức thi hành các bản án có nguồn gốc pháp luật về nội dung là luật tư (luật dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động) được thực hiện theo một thủ tục chung quy định trong Bộ luật tố tụng dân sự.
Vì vậy, phạm vi THADS phải được hiểu theo nghĩa rộng bao gồm bản án, quyết định dân sự, kinh tế, lao động, hôn nhân và gia đình, phần dân sự trong bản án, quyết định hình sự (như hình phạt tiền, tịch thu tài sản, truy thu tiền, tài sản thu lợi bất chính, xử lý vật chứng, tài sản, án phí và quyết định dân sự khác), phần tài sản trong bản án, quyết định hành chính của Tòa án, quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh có liên quan đến tài sản của bên phải thi hành án của Hội đồng xử lý vụ việc cạnh tranh và quyết định của Trọng tài thương mại, bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài, quyết định của Trọng tài nước ngoài đã được Tòa án Việt Nam công nhận và cho thi hành tại Việt Nam (Điều 1 Luật THADS năm 2008). Từ sự phân tích nêu trên, chúng tôi đưa ra khái niệm THADS như sau: Thi hành án dân sự là hoạt động hành chính - tư pháp do cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền tiến hành theo trình tự, thủ tục luật định để đưa bản án, quyết định của Tòa án hoặc các quyết định khác của cơ quan có thẩm quyền theo quy định của pháp luật được thực hiện trên thực tế. Đặc điểm của thi hành án dân sự 1. Thi hành án dân sự mang bản chất hành chính - tư pháp Tính chất tư pháp trong hoạt động thi hành án được thể hiện như sau: Thi hành án là hoạt động tư pháp hiểu theo nghĩa rộng, trước hết đó là hoạt 18 z động nhằm thi hành bản án, quyết định của Tòa án, đồng thời bao gồm cả các hoạt động thuộc lĩnh vực bổ trợ tư pháp.
Điều này thể hiện rõ trong việc thi hành quyết định khẩn cấp tạm thời của Tòa án nhằm đảm bảo cho việc xét xử, cũng như đảm bảo cho việc thi hành án sau này, mặc dù chưa có kết quả xét xử của Tòa án. Cơ sở của hoạt động THADS là các bản án, quyết định của Tòa án và của cơ quan có thẩm quyền theo quy định được đưa ra thi hành. Mục đích của của hoạt động THADS là đảm bảo cho phán quyết của Tòa án và các quyết định khác của cơ quan có thẩm quyền đã có hiệu lực pháp luật được thực hiện trong đời sống thực tế. Hơn nữa, theo quy định của Hiến pháp 1992, sửa đổi, bổ sung năm 2001 thì Viện kiểm sát nhân dân có hai chức năng chính là thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp (Điều 137).
Theo quy định của Luật THADS năm 2008 "Viện kiểm sát các cấp trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình kiểm sát việc tuân theo pháp luật về thi hành án của cơ quan thi hành án dân sự…" [41].