Chương 1: XÂY DỰNG HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP Ở HÀ NỘI TỪ NĂM 1958 ĐẾN NĂM 1964 1. Xây dựng hợp tác xã nông nghiệp ở Hà Nội từ năm 1958 đến năm 1960 1. Chủ trương chung của Đảng về xây dựng hợp tác xã nông nghiệp Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi mở ra cho đất nước thời kỳ phát triển mới với 2 nhiệm vụ chiến lược khác nhau ở 2 miền. Miền Nam tiếp tục cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, miền Bắc được hoàn toàn giải phóng tiến hành cách mạng XHCN.
Đối với cách mạng miền Bắc, ngay từ những ngày đầu sau giải phóng, Đảng đã tập trung lãnh đạo thực hiện nốt những nhiệm vụ của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhằm tạo tiền đề xây dựng CNXH. Nghị quyết Bộ chính trị (9/1954) và Nghị quyết lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương khóa II (5/1955) đã chỉ rõ: muốn khôi phục kinh tế, trước hết cần hoàn thành cải cách ruộng đất, chia ruộng đất cho nông dân, xóa bỏ chế độ sở hữu ruộng đất của giai cấp phong kiến. Thực hiện chủ trương đó của Đảng, công cuộc cải cách ruộng đất đã được tiến hành một cách nhanh chóng và đến năm 1957 đã cơ bản hoàn thành. Mặc dù cải cách ruộng đất đã mắc một số sai lầm nghiêm trọng, nhưng thành quả lớn nhất của nó đã tạo ra sự chuyển biến sâu sắc, toàn diện đối với nông dân và nền nông nghiệp miền Bắc, đưa nông nghiệp miền Bắc thoát khỏi sự cùm trói của phương thức bóc lột phong kiến đã tồn tại trong nhiều thế kỷ; đưa nông dân nô lệ, làm thuê lên vị trí người nông dân tự 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
“Trong lịch sử tiến hóa của giai cấp nông dân, đây là một bước nhảy vọt có ý nghĩa cách mạng” [24; tr. Tuy nhiên cải cách ruộng đất đã tạo ra một vấn đề mới trong nông nghiệp nông thôn đòi hỏi phải giải quyết khi xây dựng CNXH, đó là tình trạng nhỏ lẻ, manh mún trong sản xuất nông nghiệp. Cải cách ruộng đất đã đem lại ruộng đất cho hơn 2 triệu hộ nông dân nhưng đồng thời cũng biến họ thành hơn 2 triệu đơn vị sản xuất độc lập. Sau khi có ruộng đất, sự phân hóa trong nội bộ dân diễn ra như một xu thế không thể tránh khỏi trong nền sản xuất nhỏ của người nông dân cá thể.
Lối làm ăn nhỏ lẻ như vậy mâu thuẫn với nền sản xuất lớn XHCN. Thực tế đó đòi hỏi Đảng phải có những chính sách nhằm cải tạo nền sản xuất nhỏ cá thể của người nông dân, đưa họ tiến lên con đường làm ăn tập thể XHCN. Hơn nữa để phục vụ cho mục tiêu công nghiệp hóa XHCN đối với miền Bắc thì vấn đề phát triển một nền nông nghiệp đủ mạnh là yêu cầu không thể thiếu. Chính vì vậy, khi tiến hành cải tạo XHCN toàn bộ nền kinh tế quốc dân ở miền Bắc, Đảng đã nhấn mạnh tầm quan trọng của cải tạo theo hướng XHCN: cải tạo nông nghiệp là khâu chính của toàn bộ công cuộc cải tạo XHCN.
Để thực hiện nhiệm vụ trên chúng ta phải tiến hành hợp tác hóa, xây dựng thành công HTX nông nghiệp. Trước khi phát động phong trào hợp tác hóa, Đảng chủ trương phát triển hình thức đổi công trong sản xuất nông nghiệp. Từ giữa năm 1955, sau hội nghị tổng kết đổi công (3/1955) và sau chỉ thị số 31 của Trung ương Đảng (6/1955), phong trào đổi công đã tiến triển rất nhanh. Từ tháng 6 đến tháng 12 - 1958, tỷ lệ nông hộ vào tổ đổi công đã từ 41% lên tới 65%.
Tuy vậy, tổ đổi công vẫn chỉ là một hình thức tổ chức đầu tiên để nông dân tập dượt trên con đường đi vào làm ăn tập thể. Nó mới chỉ là tổ chức sản xuất có mầm mống CNXH. Với quy mô một vài chục hộ, làm đổi công cho nhau trên các thửa 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ruộng vẫn còn thuộc quyền sử dụng từng gia đình nông dân; tổ đổi công chưa có ruộng đất, công cụ vốn liếng đáng kể để sản xuất. Vì thế, tổ đổi công không còn là một hình thức tổ chức thích hợp trước những yêu cầu đẩy mạnh sản xuất nữa.
Nó phải được thay thế bằng một hình thức mới cao hơn - các HTX nông nghiệp bậc thấp. Đồng thời với việc phát triển tổ đổi công, trong thời gian này Đảng cũng chủ trương nhanh chóng xây dựng thí điểm một số HTX nông nghiệp, lấy đó làm cơ sở thực tiễn để định hướng công cuộc cải tạo XHCN đối với nông nghiệp, nhằm từng bước tích lũy kinh nghiệm, bồi dưỡng cán bộ, chuẩn bị điều kiện mở rộng dần các HTX sau này. Cho đến tháng 10/1958 đã xây dựng 42 HTX thí điểm. Trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm về mô hình xây dựng HTX nông nghiệp, hội nghị Trung ương Đảng tháng 11/1958 đi đến kết luận: “Hợp tác hóa nông nghiệp là yêu cầu phát triển khách quan của nông thôn, là nhiệm vụ trọng tậm của Đảng trong giai đoạn mới”, “Muốn phát triển nông nghiệp, chúng ta chỉ có một con đường là phải ra sức đẩy mạnh hợp tác hóa nông nghiệp” [47; tr.
Xuất phát từ nhận thức: muốn xóa bỏ tận gốc chế độ bóc lột, chặn đứng con đường phát triển tự phát của chủ nghĩa tư bản ở nông thôn; muốn có cơ sở để tiến hành công nghiệp hóa XHCN; muốn củng cố khối liên minh công nông trong thời kỳ lịch sử mới… Đảng ta trên cơ sở vận dụng những kinh nghiệm của các nước XHCN, đã quyết định tiến hành hợp tác hóa, xây dựng các HTX nông nghiệp trên toàn miền Bắc, coi đó là khâu then chốt trong toàn bộ công cuộc cải tạo XHCN ở nước ta trong những giai đoạn tiếp theo. Hợp tác hóa là cơ sở để tiến lên thực hành nhiệm vụ cách mạng kỹ thuật trong nông nghiệp, biến nông nghiệp lạc hậu thành một nền nông nghiệp XHCN tiên tiến. “Thực tiễn cũng chỉ rõ là ngay trong thời kỳ cách mạng XHCN, cùng với việc thay đổi quan hệ sản xuất, với tổ chức lao động tập thể, 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhờ phong trào thi đua XHCN kích thích mạnh mẽ quần chúng nông dân không những nâng cao được năng suất lao động mà còn có những sáng tạo lớn lao về cải tiến kỹ thuật, có thể đưa nông nghiệp lạc hậu chủ yếu vẫn dùng công cụ thô sơ và dùng sức người là phổ biến, tiến lên một bước dài. Đó là một sự phát triển mới của chủ nghĩa Mác - Lênin trong công cuộc cách mạng XHCN ở những nước kinh tế nông nghiệp thấp kém” [24; tr.
Như vậy hợp tác hóa là yêu cầu phát triển khách quan của nông nghiệp và nông dân, là một nhiệm vụ kinh tế và chính trị căn bản của Đảng ta trong cuộc cách mạng XHCN. Sau cải cách ruộng đất, hợp tác hóa là cuộc cách mạng to lớn nhất ở nông thôn. Đó là bước đi tất yếu để mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển, đẩy nhanh cách mạng kỹ thuật, để xây dựng quyền làm chủ tập thể của nhân dân lao động về mặt kinh tế. Bởi vì ở nước ta, xây dựng quan hệ sản xuất XHCN thực chất là xây dựng chế độ làm chủ tập thể về kinh tế bao gồm làm chủ tập thể đối với tư liệu sản xuất, làm chủ lực lượng lao động, làm chủ tập thể trong việc tổ chức quản lý sản xuất và trong lĩnh vực phân phối.
Trong nông nghiệp, nội dung đó thể hiện trên ba mặt, xây dựng, củng cố sở hữu tập thể, gắn chặt sở hữu tập thể với sở hữu toàn dân, xây dựng chế độ quản lý đúng đắn và chế độ phân phối hợp lý. Đồng thời Đảng cũng chỉ rõ, xây dựng HTX sản xuất nông nghiệp lúc này nhất thiết phải có 4 điều kiện. “Có cơ sở đổi công khá (tức là phải có tổ đổi công thường xuyên có bình công chấm điểm làm nòng cốt). Quần chúng thực sự yêu cầu (tức là quần chúng thấy HTX là tốt, là có lợi cho họ, họ thật sự muốn tham gia).
Có cán bộ chính trị và cán bộ quản lý HTX. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tổ chức tổ đổi công, HTX sản xuất nông nghiệp, phải luôn nắm vững ba nguyên tắc: tự nguyện, cùng có lợi và quản lý dân chủ” [48; tr. Phương châm chung tổ chức phong trào hợp tác hóa hiện nay vẫn là tích cực lãnh đạo, tiến bước vững chắc. Trong đó hai mặt tích cực lãnh đạo và tiến bước vững chắc có quan hệ mật thiết, hỗ trợ lẫn nhau.
Tích cực lãnh đạo tức là những nơi có đủ điều kiện thì phải kiên quyết đưa quần chúng tiến lên, đồng thời phải tích cực chuẩn bị những điều kiện đó không chờ đợi, thụ động. Tiến bước vững chắc không phải là kìm hãm sự phát triển của phong trào mà đảm bảo cho phong trào tiến lên được tốt. “Hợp tác hóa là một phong trào cách mạng của quần chúng, phải tích cực lãnh đạo nhưng phải chuẩn bị điều kiện cho thật tốt. Hiện nay có khuynh hướng cho rằng chỉ cần nhấn mạnh tích cực đó là đúng, nhưng nếu tách rời phương châm tiến bước vững chắc là không đúng.
Quần chúng yêu cầu tiến lên HTX sản xuất nông nghiệp, đó là một biểu hiện tốt, nhưng nếu chưa đủ điều kiện để tổ chức HTX thì phải giải thích cho quần chúng tích cực tham gia và củng cố tổ đổi công, tạo điều kiện để tổ chức tốt HTX, cần khuyến khích tinh thần tiến lên của quần chúng, tích cực vươn lên để lãnh đạo quần chúng, nhưng không bị động, đi đến thiếu thận trọng, làm không tốt” [48; tr. Đồng thời Ban chấp hành Trung ương cũng chỉ ra rằng xây dựng HTX phải gắn với cải tiến kỹ thuật, đẩy mạnh sản xuất “Nhiệm vụ hợp tác hóa nông nghiệp có hai nội dung lớn. Về chính trị nó nhằm xây dựng quan hệ sản xuất mới, xóa bỏ quan hệ sản xuất cũ, xóa bỏ bóc lột và xóa bỏ giai cấp. Về kinh tế, nó tạo ra lực lượng sản xuất to lớn, mạnh mẽ, trên cơ sở đó cải tiến và áp dụng kỹ thuật rộng rãi, nâng cao sản xuất.
Phải trên cơ sở hợp tác hóa mà cải tiến kỹ thuật” [47; tr. Đến năm 1960, trên cơ sở sự phát triển của phong trào hợp tác hóa miền Bắc, nhằm đáp ứng yêu cầu của việc đưa miền Bắc tiến lên theo định hướng 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.