MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trên thế giới, hiện nay các tổ chức xã hội đang ngày càng có nhiều đóng góp quan trọng vào nỗ lực phát triển bền vững của nhiều quốc gia, đồng thời giải quyết các vấn đề xã hội mà nhà nước “không với tới” hoặc hoạt động kém hiệu quả trong đời sống cộng đồng dân cư. Ở Việt Nam, trong 30 năm trở lại đây, xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, dân chủ hóa xã hội đã tạo đà cho sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của các tổ chức xã hội. Các TCXH bao gồm những loại hình và tên gọi khác nhau như: Hội, hiệp hội,liên hiệp hội, tổng hội, câu lạc bộ, quỹ xã hội, quỹ từ thiện, trung tâm, viện, tổ chức hỗ trợ, tổ chức bảo trợ xã hội, các tổ chức cộng đồng, các tổ chức phi chính phủ.
Đây là những tổ chức tự nguyện, tự quản, dân chủ, công khai của người dân, không vì mục tiêu lợi nhuận, độc lập tương đối với nhà nước và thị trường nhằm thoả mãn nhu cầu và lợi ích nhất định của cá nhân hoặc cộng đồng. Về quy mô, phạm vi hoạt động cũng rất phong phú, có tổ chức phạm vi hoạt động trong cả nước, có tổ chức hoạt động trong tỉnh, huyện hoặc xã hoặc thậm chí ởnước ngoài. Hoạt động của các tổ chức xã hội này được đánh giá là có nhiều đóng góp tích cực trong việc phát huy dân chủ, xây dựng và hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật và thực hiện giám sát, phản biện xã hội đối với các chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước; tích cực tham gia cung ứng dịch vụ công, góp phần giải quyết việc làm, xóa đói, giảm nghèo, phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tuy nhiên, theo đánh giá chung, các tổ chức xã hội ở Việt Nam có cấu trúc rộng nhưng không sâu, tính tự nguyện còn thấp.
Môi trường để các tổ chức xã hội hoạt động đã được thúc đẩy nhưng còn chưa thực sự khích lệ, chưa phát huy được sự tham gia của cộng đồng. Ngoài ra, năng lực và tính khách quan trong phản biện xã hội đối với chủ trương, chính sách và giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước và đội ngũ công chức hành chính chưa cao. Bên cạnh đó, một số cơ quan nhà nước, cán bộ và công chức chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng và tác dụng của các 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tổ chức xã hội đối với phát triển xã hội, xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam; có biểu hiện xem nhẹ vai trò, tác dụng của các tổ chức này, chậm ban hành, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật khi các tổ chức xã hội kiến nghị, yêu cầu. Định hướng đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN đòi hỏi việc xây dựng và phát triển các tổ chức xã hội Việt Nam cần phải vượt qua những rào cản về nhận thức, có sự phân biệt rạch ròi giữa các tổ chức xã hội với các tổ chức đoàn thể cách mạng truyền thống, loại bỏ tư duy coi các tổ chức xã hội dân sự là “cánh tay nối dài” của chính quyền, tiếp tục khắc phục tàn dư của tâm lý bao cấp, hành chính hoá còn khá nặng nề đối với các tổ chức xã hội hiện nay.
Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN đòi hỏi phải thể chế hoá quyền lực của nhân dân thành pháp luật và đảm bảo thực thi pháp luật ấy. Pháp luật phải là trọng tài giữa nhà nước và các tổ chức xã hội, pháp luật phải tạo dựng khuôn khổ pháp lý ổn định cho các hoạt động tự quản của các tổ chức xã hội, đồng thời pháp luật cũng phải là công cụ quan trọng để biểu đạt thái độ, định hướng của nhà nước đối với nhu cầu của xã hội đối với các tổ chức xã hội. Nghiên cứu về các tổ chức xã hội là một trong những đề tài có tính cấp bách đặc biệt là trong bối cảnh phát triển của Việt Nam hiện nay. Xuất phát từ những lý do trên, tác giả chọn vấn đề: “Vai trò của các tổ chức xã hội đối với xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay”, làm luận văn thạc sĩ của mình.
Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong những năm gần đây có nhiều công trình nghiên cứu, hội thảo quốc gia, bài viết đăng trên các sách, báo, tạp chí. về các tổ chức xã hội, nhà nước pháp quyền và vai trò của nó đối với nhà nước pháp quyền, trong đó có NNPQ XHCN nói riêng theo nhiều hướng, phương pháp tiếp cận khác nhau, quan điểm khác nhau. Qua sự tìm tòi, nghiên cứu và tiếp cận với những tư liệu liên quan đến đề tài, tác giả tổng quan tư liệu chủ yếu trên ba nhóm chủ đề lớn như sau: 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhóm các công trình nghiên cứu về tổ chức xã hội Kết quả nghiên cứu của các Chương trình khoa học cấp Nhà nước KX.VS Nguyễn Duy Quý chủ nhiệm và KX.TS Trần Đình Hoan chủ nhiệm đã bước đầu xác định khái niệm xã hội dân sự và cho rằng xã hội dân sự không phải là một thực thể do ý định chủ quan sáng tạo ra, mà là sản phẩm của quá trình lịch sử - tự nhiên, chịu sự chi phối, tác động của những nhân tố khách quan và chủ quan nhất định và nhằm mục đích đáp ứng những nhu cầu của sự phát triển xã hội.
Theo đó, xã hội dân sự ở nước ta là kết quả tất yếu của quá trình dân chủ hóa đời sống xã hội, là điều kiện đảm bảo cần thiết để củng cố và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam [48]. Cuốn sách Xã hội dân sự - Một số vấn đề chọn lọc [37]do tác giả Vũ Duy Phú (2008) chủ biên đã nêu lên những vấn đề khá rõ ràng về XHDS khi đi từ lịch sử vấn đề và khái niệm, đến vai trò và những dấu hiệu, biểu hiện của XHDS trong bối cảnh mới. Các tác giả đã nhấn mạnh sự tác động của toàn cầu hóa, nền kinh tế tri thức, tự do dân chủ trong phát triển XHDS, những cơ hội và thách thức đối với XHDS, từ đó cho rằng, phát triển XHDS thông thái tương xứng với nhà nước pháp quyền hiện đại là nhiệm vụ quan trọng của Việt Nam trong thế kỷ XXI. Cuốn sách này đã cung cấp những thông tin khá cụ thể về XHDS Việt Nam như cấu trúc, môi trường, giá trị tác động, những hạn chế và điểm mạnh của xã hội này.
Công trình Vai trò của các Hội trong đổi mới và phát triển đất nước do TS Thang Văn Phúc [38] chủ biên đã trình bày những nhận thức chung về hội và đặc điểm của hội ở Việt Nam; luận chứng vai trò của hội thông qua việc phân tích hoạt động và những thành tựu chủ yếu của một số hội và hiệp hội ở nướcta hiện nay. Tác giả Đỗ Trung Hiếu với bài Một số vấn đề về xã hội công dân (2002) [16] đã điểm qua lịch sử ra đời và phát triển của thuật ngữ XHCD, quan niệm của Mác về XHCD, những dấu hiệu của XHCD và đi đến kết luận: bản chất của XHCD là một cộng đồng dân chủ được hình thành trên cơ sở các quan hệ thị trường và hình thành trong khuôn khổ quốc gia dân tộc. Tác giả cũng đề xuất một số phương hướng nhằm thúc đẩy XHCD ở Việt Nam. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tác giả Bùi Quang Dũng với bài viết Xã hội dân sự: Khái niệm và các vấn đề (2006) [11] đã điểm lại các quan điểm về XHDS và nhấn mạnh các định nghĩa phổ biến về XHDS hiện nay đều nhấn mạnh tới tinh thần tự nguyện của công dân trong việc bảo vệ các quyền lợi hợp pháp và giá trị của mình.
Theo đó, XHDS được tạo lập bởi các đoàn thể nhằm kết nối giữa những nhóm quyền lợi hiện đại và những tổ chức truyền thông, giữa các tổ chức chính thức và phi chính thức. Từ đó, tác giả cho rằng, ở Việt Nam, ngoài các tổ chức xã hội truyền thống, nhiều tổ chức xã hội mới đã và đang ra đời, đang tích cực tham gia và đóng góp vào nhiều hoạt động xã hội, góp phần thúc đẩy sự phát triển của xã hội Việt Nam trong điều kiện mới. Đề tài nghiên cứu cấp Bộ Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng xã hội dân sự (2008) do Phạm Văn Đức [9] làm chủ nhiệm đã nghiên cứu lịch sử tư tưởng XHDS trong lịch sử với những cách tiếp cận phong phú và toàn diện, trong đó có quan niệm của chủ nghĩa tự do và tự do mới. Từ đó, các tác giả khẳng định tính tất yếu của việc xây dựng XHDS ở Việt Nam và vai trò, tác động của nó đến những thiết chế của xã hội và thị trường trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Công trình Xây dựng xã hội dân sự ở Việt Nam: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn (2009) do tác giả Dương Xuân Ngọc [33] chủ biên đã khái lược lịch sử tư tưởng XHDS trong lịch sử đồng thời chỉ ra ở Việt Nam từ sau khi đất nước thống nhất việc nhìn nhận đánh giá về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội ngày càng cởi mở và đi vào thực chất hơn. Tác giả cho rằng, ở nước ta chỉ có thể xây dựng được NNPQ khi có đời sống XHDS thực sự. Khi đánh giá về quan niệm các tổ chức XHDS trong lịch sử, các tác giả cho rằng cần kết hợp với kinh nghiệm các nước đi trước, sẽ định hình hệ thống những giải pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện TCXH Việt Nam. Tương Lai với bài viết Xã hội dân sự và mấy vấn đề của các tổ chức xã hội dân sự đăng trên Tạp chí Khoa học Pháp luật, số 4/2007 [20], sau khi điểm những lại những khái niệm về XHDS tác giả đã nêu lên vai trò của XHDS được thể hiện qua hoạt động của các tổ chức xã hội, của nhân dân khi tham gia vào quy trình lập pháp của Quốc hội và phản biện xã hội.
Tác giả làm rõ việc TCXH sẽ tham gia vào 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quy trình lập pháp của Quốc hội chính là các tổ chức thực hiện liên kết ngang, tạo nên cấu trúc của XHDS mà chúng ta đang cố gắng hình thành gắn liền với xây dựng nhà nước pháp quyền.