phần mở đầu và kết luận, phần nội dung bao gồm ba chương. Chương thứ nhất giới thiệu tổng quan về Tòa án Hình sự Quốc tế, trong đó có quá trình thành lập, cơ cấu tổ chức, và nguyên tắc hoạt động của Tòa án. Chương thứ hai nghiên cứu về quan hệ và thực tiễn hoạt động của Tòa án Hình sự Quốc tế. Chương thứ ba đánh giá cơ hội và thách thức đối với Việt Nam trong trường hợp Việt Nam gia nhập Tòa án Hình sự Quốc tế và đề xuất biện pháp cần triển khai để gia nhập.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ QUY CHẾ ROME VÀ TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ 1. Sự ra đời của Quy chế Rome và Tòa án Hình sự Quốc tế Quy chế Rome về Tòa án Hình sự Quốc tế là một điều ước quốc tế quy định việc thành lập của Tòa án Hình sự Quốc tế. Phải mất hơn nửa thế kỷ chuẩn bị, cơ sở pháp lý cho sự ra đời, tổ chức và hoạt động của Tòa án Hình sự Quốc tế mới được xác lập. Ngay sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, Hội Quốc Liên đã sớm nhận thấy sự cần thiết phải có một cơ chế thường trực nhằm truy tố, xét xử các tội phạm nghiêm trọng nhất đe dọa an ninh, hòa bình và hạnh phúc của toàn nhân loại.
Mặc dù vậy, những nỗ lực để đưa ra ý tưởng thiết lập một tòa án quốc tế đã không thành công. Chỉ riêng trong 50 năm cuối thế kỷ XX, hơn 250 cuộc xung đột đã nổ ra trên khắp thế giới, hơn 86 triệu thường dân trong đó hầu hết là phụ nữ và trẻ em đã chết trong những cuộc xung đột đó và hơn 170 triệu người đã bị tước đoạt các quyền về tài sản, danh dự và nhân phẩm [3]. Thực trạng đó đặt ra yêu cầu ngày càng cấp bách phải có được một nền tảng pháp lý cho một tòa án hình sự quốc tế. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các Tòa án quân sự Nuremberg và Tokyo được thiết lập để xét xử các tội phạm chiến tranh Đức quốc xã và Nhật Bản.
Thực chất đây là sự công nhận và là bước chuẩn bị cần thiết cho việc tạo lập một tòa án mang tính chất thường trực xét xử các tội phạm chiến tranh. Vì có nhiều ý kiến bất đồng, phải đến năm 1948, Liên Hợp Quốc mới chính thức 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xem xét và thông qua Công ước về phòng ngừa và trừng phạt tội phạm diệt chủng - bước phát triển của ý tưởng trừng phạt các tội phạm quốc tế. Nghị quyết 260 ngày 09 tháng 12 năm 1948 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc về việc thông qua Công ước về phòng ngừa và trừng phạt tội phạm diệt chủng có đoạn viết: “Công nhận rằng ở tất cả các thời kỳ lịch sử nạn diệt chủng đã gây ra tổn thất lớn cho nhân loại, và bị thuyết phục rằng để giải phóng nhân loại khỏi thảm họa đáng ghê tởm như vậy, việc hợp tác quốc tế là cần thiết”. Điều I của Công ước này đã mô tả diệt chủng là “một tội phạm thuộc luật pháp quốc tế” và Điều VI của Công ước quy định rằng người bị buộc tội diệt chủng “phải được xét xử bởi một Tòa án có thẩm quyền của quốc gia mà hành động diệt chủng đã được thực hiện trong lãnh thổ của họ và bằng một Tòa án Hình sự Quốc tế có thẩm quyền…”.
Cũng tại Nghị quyết này, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc cũng đã mời Ủy ban Luật Quốc tế “nghiên cứu nhu cầu và khả năng thiết lập một cơ quan tư pháp quốc tế xét xử những người bị buộc tội diệt chủng”. Sau khi có kết luận của Ủy ban Luật Quốc tế khẳng định điều kiện chín muồi cho việc thành lập một tòa án quốc tế để xét xử những người bị buộc tội diệt chủng và các tội ác nghiêm trọng khác tương tự, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã thành lập một ủy ban để chuẩn bị các đề xuất liên quan đến việc thành lập một tòa án như vậy. Ủy ban Luật Quốc tế đã rất nỗ lực dự thảo chi tiết quy chế vào năm 1951 và sửa đổi dự thảo quy chế vào năm 1953. Tuy nhiên, Chiến tranh lạnh đã gây trở ngại cho các nỗ lực này.
Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã quyết định hoãn việc xem xét dự thảo quy chế cho đến khi đạt được sự đồng thuận về định nghĩa xâm lược. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tháng 12 năm 1989, theo đề nghị của Trinidad và Tobago, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã yêu cầu Ủy ban Luật Quốc tế tiếp tục nghiên cứu đề xuất thành lập Tòa án Hình sự Quốc tế với thẩm quyền xét xử bao gồm cả tội phạm buôn bán ma túy. Năm 1993, cuộc xung đột ở Nam Tư cũ đã nổ ra, và tiếp theo là ở Rwanda, các tội ác chiến tranh, tội ác chống loài người và tội diệt chủng được ngụy trang dưới vỏ bọc của các cuộc thanh lọc sắc tộc. Với nỗ lực chấm dứt những đau khổ của nhân loại, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đã quyết định thành lập các Tòa án đặc biệt (ad hoc) để giải quyết các vấn đề của Nam Tư cũ (1993) và Rwanda (1994), buộc các tổ chức và cá nhân phải chịu trách nhiệm về những tội ác đã gây ra, từ đó ngăn chặn những tội ác tương tự trong tương lai.
Chỉ sau những động thái này, nỗ lực cho việc thành lập Tòa án Hình sự Quốc tế mới thu hút được sự quan tâm chung. Tháng 12 năm 1994, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thành lập một Ủy ban đặc biệt (ad hoc), bao gồm đại diện của tất cả các quốc gia thành viên và các cơ quan chuyên ngành, xem xét lại bản dự thảo cuối cùng quy chế của Ủy ban Luật Quốc tế. Tháng 12 năm 1995, Hội đồng Bảo an thành lập một Ủy ban trù bị nhằm thảo luận sâu hơn những nội dung trọng yếu nhất, cũng như những vấn đề về việc thực thi được đặt ra từ dự thảo quy chế của Ủy ban Luật Quốc tế, với hy vọng đưa ra được một dự thảo quy chế vững chắc, có thể đạt được sự chấp thuận rộng khắp trong Hội nghị cấp cao xem xét việc thành lập Tòa án Hình sự Quốc tế. Tháng 12 năm 1996, Đại hội đồng thẩm định lại kết quả hoạt động sau hai phiên họp của Ủy ban, đồng thời quyết định năm 1998 sẽ là năm tổ chức Hội nghị cấp cao về việc thành lập Tòa án Hình sự Quốc tế.
Cho đến trước thời điểm diễn ra Hội nghị, Ủy ban tiếp tục làm việc trong bốn phiên họp tiếp theo. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hội nghị cấp cao về việc thành lập Tòa án Hình sự Quốc tế diễn ra từ ngày 15 tháng 6 đến 17 tháng 7 năm 1998 tại Rome, với đại diện của 160 quốc gia trên khắp các vùng, miền thế giới tham dự. Đây là một sự kiện hết sức có ý nghĩa vì diễn ra đúng vào lúc toàn nhân loại kỷ niệm 50 năm ngày thông qua Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền (ngày 10 tháng 12 năm 1948). Tại Hội nghị, văn bản dự thảo quy chế gồm 13 phần, 116 điều khoản đã được đệ trình và thảo luận.
Mặc dù dự thảo được xây dựng nghiêm túc và tương đối chi tiết, song vẫn còn tới hơn 1.500 điều khoản đưa ra với các phương án quy định mang tính cạnh tranh và được ký hiệu ngoặc vuông vì chưa đạt được sự thống nhất ban đầu của các quốc gia tham dự. Tuy nhiên, sau năm tuần nỗ lực đàm phán, thỏa hiệp dưới nhiều hình thức như thảo luận nhóm, đàm phán không chính thức, thảo luận bên lề., Quy chế Rome đã được đại đa số các quốc gia tham dự Hội nghị thông qua theo thể thức bỏ phiếu trọn gói. Kết quả cụ thể là 120 phiếu thuận, 07 phiếu chống và 21 phiếu trắng [30]. Quy chế được mở cho việc ký kết đối với tất cả các quốc gia tại trụ sở của Liên Hợp Quốc cho đến hết ngày 31 tháng 12 năm 2000.
Vào thời điểm cuối cùng này, tổng số quốc gia tham gia ký kết đạt 139 nước [35]. Điều 126 Quy chế xác định Quy chế sẽ có hiệu lực kể từ ngày văn kiện phê chuẩn, chấp thuận, thông qua hay bổ sung thành viên thứ 60 được nộp cho Tổng thư ký Liên Hợp Quốc. Đã có nhiều dự đoán rằng phải mất cả thập kỷ mới có thể có được sự phê chuẩn cần thiết của 60 quốc gia, đảm bảo để Quy chế bắt đầu có hiệu lực và Tòa án Hình sự Quốc tế được thiết lập. Tuy nhiên, chỉ đến ngày 11 tháng 4 năm 2002, bốn năm kể từ ngày thông qua Quy chế, con số này đã được xác lập [35].
Tại phiên họp đặc biệt của Liên Hợp Quốc, đề nghị của mười quốc gia được thông qua về việc thống nhất thời điểm Quy chế Rome bắt đầu có hiệu lực – ngày 01 tháng 7 năm 2002. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tính đến tháng 12 năm 2011, có 120 quốc gia là thành viên của Quy chế Rome. Trong số đó, 33 quốc gia đến từ châu Phi, 18 quốc gia châu Á – Thái Bình Dương , 18 quốc gia Đông Âu, 26 quốc gia Mỹ Latin và Caribbean và 25 quốc gia từ Tây Âu và các khu vực khác [26]. Con số các quốc gia thành viên ngày càng gia tăng là sự khẳng định giá trị pháp lý và thực tiễn của Quy chế Rome.
Trụ sở chính thức của Tòa án Hình sự Quốc tế được đặt ở La Hay, Hà Lan. Tuy nhiên, theo Quy chế Rome, hoạt động tố tụng hình sự của Tòa có thể diễn ra ở bất cứ nơi nào. Ngoài ra, khác với Tòa án Công lý Quốc tế, Tòa án Hình sự Quốc tế là một thiết chế độc lập với Liên Hợp Quốc thể hiện không chỉ ở cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn mà còn ở chỗ, Tòa có nguồn tài chính là sự đóng góp từ phía các thành viên chứ không phải sự hỗ trợ tài chính từ phía Liên Hợp Quốc. Cơ cấu tổ chức của Tòa án Hình sự Quốc tế Theo Điều 34 Quy chế Rome, Tòa án Hình sự Quốc tế gồm có 4 cơ quan chính: Ban Chánh án; Các Hội đồng tại các Tòa Phúc thẩm, Tòa Xét xử và Tòa Tiền xét xử; Phòng Công tố và Phòng Thư ký.
Mỗi bộ phận có chức năng và quyền hạn nhất định.