Chương 1: KHÁI LƯỢC VỀ CHÙA NÀNH VÀ CÁC HÌNH THỨC TÍN NGƯỠNG MẪU QUA LỄ HỘI CHÙA NÀNH - GIA LÂM - HÀ NỘI 1. Vài nét về chùa Nành và lễ hội chùa Nành 1. Vị trí địa lý và điều kiện kinh tế xã hội của chùa Nành - Gia Lâm - Hà Nội Vào thế kỷ thứ 2, ông Khâu Đà La từ Ấn Độ sang Việt Nam, truyền đạo Phật. Ông đến hương Phù Ninh mến cảnh mến người ông dừng lại, hàng ngày cầm lá cờ “ đại thắng ” đi truyền đạo.
Tối về nghỉ ở phiến đá dưới gốc cây đa, trên khoảnh đất cao là “ đầu con phượng ” (là thạch sàng ngày nay) đồng thời giúp dân dựng am thờ Phật trên gò đất cao là “ mình con phượng ”. Đó là khởi thuỷ của chùa Nành ngày nay. Ca dao xưa có câu: Có thày ở tận Tây thiên Luyện tu đạo thiền hiệu Khâu Đà La Ngày đi truyền đạo gần xa Tối nằm phiến đá gốc đa đầu làng Dựng am thờ Phật nghiêm trang Gò cao tên gọi: phượng hoàng anh linh. Sau khi ông đi khỏi, dân làng dựng phiến đá lên làm bệ thờ gọi là Thạch sàng nghĩa là giường đá.
Đến thế kỷ 18 Chiêu Nghi Hoàng hậu Nguyễn Thị Huyền ( thân mẫu Ngọc Hân công chúa ) dựng nhà 8 mái đã bị đổ nát, năm 1989 đã phục chế lại. Nằm trong vùng đất Kinh Bắc, nơi đạo Phật thâm nhập từ rất sớm và đã có một hệ thống các chùa thờ Phật nổi tiếng cả nước như: chùa Phật Tích, chùa Cổ Pháp, chùa Diên ứng.vùng này lại là quê hương của nhà 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lý, nơi các nhà sư không chỉ nuôi lớn người sáng lập triều Lý mà còn làm nên bài sấm ký, tạo chỗ dựa siêu nhiên cho Lý Công Uẩn lên ngôi Vua. Chính vì vậy, nhà Lý rất sùng tín đạo Phật và chùa chiền cũng được dựng lên ở nhiều nơi, đặc biệt là vùng quanh hương Cổ Pháp quê Lý Công Uẩn. Lúc này Phù Ninh nằm trong phủ Thiên Đức nên cũng chịu nhiều ảnh hưởng, vì vậy ngôi chùa Pháp Vân đã được mở mang, là nơi làm lễ cầu đảo khi hạn hán, chùa được xây dựng với qui mô bề thế và có kiến trúc đẹp, phản ánh đời sống kinh tế khá giả và ổn định của mảnh đất này.
Chùa Nành thuộc làng Nành có bề dày lịch sử lâu đời và đầy tự hào của vùng đất cổ mang đậm nét những dấu ấn cả một quá trình đấu tranh lâu dài gian khổ của những người dân làng Nành: “Quê em tên gọi Kẻ Nành Có nhà học xá nổi danh khắp vùng Mùa xuân cho chí mùa đông Văn nhân sĩ tử điệp trùng lại qua Có chùa Đại Tự nguy nga Nội công ngoại quốc Phật bà cung Nhà rối soi bóng nước trong Có sông Thiên Đúc uốn cong đầu làng Có đình Hàng xã , Thạch sàng Hàng đa rễ cuốn rợp đường tán che Ngọn đèn dệt cúi canh khuya Thuốc nam, long nhỡn lại nghề chặt sen Có chợ một tháng sáu phiên Lúa vàng hai vụ trả ơn nhọc nhằn Hỡi anh cầm chiếc ô đen 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngược xuôi khắp ngả chớ quên kẻ Nành .” Ngôi chùa Nành nằm trong địa bàn trung tâm của vùng đồng bằng Bắc bộ, tiếp giáp với cả hai vùng đất giàu truyền thống văn hoá và đều là trung tâm chính trị kinh tế của cả nước qua các giai đoạn lịch sử khác nhau. Hơn thế nữa, đất làng Nành còn có nhiều thuận lợi trong giao lưu kinh tế , văn hoá rộng rãi với các tỉnh phía bắc bằng cả hai đường giao thông thuỷ, bộ. Nó vừa mang những đặc trưng chung của một làng quê truyền thống vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, lại vừa mang những đặc điểm riêng được hình thành trong quá trình vận động xây dựng cuộc sống cộng đồng trên một vùng đất có những thuận lợi và cả khó khăn, khiến cho cư dân sống tại đây phải biết năng động trong sử dụng đất đai vốn có và tận dụng sức lao động chân tay và cả trí óc để ngày càng nâng cao cuộc sống của từng cá nhân và của cả làng xã. Với một địa hình tương đối bằng phẳng của hệ thống đồng bằng sông Hồng, khí hậu hai mùa tuy thất thường song cũng phù hợp với thâm canh lúa nước và phát triển nhiều loại cây trồng khác , nhất là các loại cây hoa màu và cây dâu phục vụ cho nghề dệt vải cùng các loại cây thuốc nam phục vụ cho nghề y .Tuy nhiên , một điều cũng thể hiện khá rõ ràng là đa phần chất đất ở đây không thật tốt , không đảm bảo cho việc thâm canh hai vụ lúa , có lẽ vì vậy mà người nông dân làng Nành đặc biệt là những người phụ nữ tần tảo đã sớm tìm cho mình những ngành nghề phụ phù hợp với khả năng đồng đất quê mình , vừa đảm bảo đời sống , vừa tận dụng hết khả năng của đất ,vừa không tiêu phí những thời gian nông nhàn giữa các vụ mùa .Bên cạnh việc tận dụng và phát huy các khả năng của ruộng đất và sức người , dựa vào vị trí bến sông cũng như đường bộ thuận tiện, việc trao đổi buôn bán các sản phẩm nông nghiệp và thủ công nghiệp trong nội bộ làng cũng như với các làng xã khác trong vùng đã trở nên cấp thiết rồi ngày 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com càng mở rộng , giúp cho dân làng Nành có thêm điều kiện mở mang và phát huy được thế mạnh của mình.
Và ở đây, hoàn cảnh đất đai , khí hậu không thật thuận lợi kết hợp với một vị thế khá trung tâm đã tạo nên một dân làng Nành với sự phát triển đa dạng và bền vững. Đó là, một làng Nành cổ sớm đứng ở thế phát triển chân kiềng : lấy nông nghiệp làm gốc, kết họp với các nghề thủ công và thương nghiệp. Thế phát triển vững vàng này đã giúp người dân làng Nành vượt qua được những tác động thất thường của thiên nhiên , cũng như những biến động xã hội khác, giúp họ luôn có cuộc sống ổn định và có nhiều điều kiện để tạo dựng một làng xã phát triển về mọi mặt: kinh tế ,văn hoá , xã hội. Chùa Nành thuộc xã Ninh Hiệp nằm ở phía bắc huyện Gia Lâm , cách Hà Nội khoảng 15 km, phía bắc giáp xã Yên Thường, phía nam giáp xã Phù Đổng, phía tây giáp xã Đình Xuyên thị trấn Yên Viên và phía đông giáp hai xã Đình Bảng phù Chẩn huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
Với vị trí địa lý này, có thể thấy rằng làng Nành nằm ở địa thế quan trọng và có nhiều thuận lợi cho sự phát triển toàn diện và đa dạng. Trước hết, vùng đất này nằm sát ngay cửa ngõ Thăng Long, một trung tâm kinh tế ,văn hoá của cả nước nên đã chịu nhiều ảnh hưởng sâu sắc và có sự giao lưu thuận tiện, liên tục về mọi mặt với Kinh đô. Hơn thế nữa làng Nành xưa từng thuộc địa phận đất Đông Ngàn xứ Kinh Bắc, một vùng đất có điều kiện địa lý đa dạng, phong phú, có nền văn hoá dân gian đặc sắc và đặc biệt phát triển các ngành nghề thủ công nghiệp và thương nghiệp. Vị trí địa lý này đã góp phần tạo nên một làng Nành truyền thống vừa mang phong cách lịch lãm, nho nhã mà vẫn tháo vát của dân Kẻ Chợ, lại vừa có tính cần cù chịu khó, khéo tay hay làm, với các phong tục tập quán mang nhiều dáng nét văn hiến lâu đời của người Kinh Bắc.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nằm trong vùng khí hậu chung của đồng bằng sông Hồng là nhiệt đới gió mùa, làng Nành có độ nóng, ẩm và lượng mưa cao, với hai mùa rõ rệt : mùa nóng và mùa lạnh - mùa mưa và mùa khô. Nhìn chung khí hậu nơi đây có những đặc điểm phức tạp do bí chi phối bởi ảnh hưởng của gió mùa , hàng năm thường có bão gây nhiều thiên tai, úng lụt, gây nhiều khó khăn cho việc trồng trọt , chăn nuôi. Tuy nhiên, đặc điểm khí hậu này lại tạo điều kiện thuận lợi làm đa dạng cơ cấu cây trồng , ngoài cây lúa , cây ngô giữ vai trò chủ đạo , làng Nành còn phát triển các loại cây lương thực , hoa màu khác như : lạc , đỗ , vừng và rau xanh các loại. Vì là một trong những làng xã thuộc đồng bằng châu thổ sông Hồng nên hầu hết đất đai ở làng Nành là phù sa cổ không được bồi đắp , chất lượng đất không cao trong đó số đất trồng hai vụ không nhiều và có rất ít ruộng loại 1, còn những vùng đất phù sa bãi bồi thì được trồng dâu và các loại thuốc nam khác.
Như vậy, nền nông nghiệp ở đây do chịu nhiều ảnh hưởng trực tiếp của đất đai và khí hậu nên sớm phát triển theo xu hướng thuỷ lợi hoá với hệ thống đê sông và kênh mương bảo đảm chống lũ lụt và tưới tiêu cho đồng ruộng , đồng thời cũng phải đa dạng hoá các loại cây trồng nhằm bảo đảm nhu cầu của đời sống và phục vụ cho các ngành nghề phụ đã có từ lâu là nghề dệt và nghề y. Mặt khác nằm trên trục giao lưu giữa kinh đô Thăng Long vã trung tâm kinh tế văn hoá Kinh Bắc, làng lại có dòng sông Thiên Đức chảy qua uốn lượn khúc khuỷu tạo nên một bến sông trù phú " trên bến dưới thuyền" đông vui nhộn nhịp, tạo thuận lợi cho việc giao lưu buôn bán giữa làng Nành với các làng thôn trong vùng. Bên cạnh đó cũng cho thấy làng Nành là vùng đất có địa hình đa dạng ; gần làng, đất đai nhiều thành phần ; đất bồi có , đất trũng có , gò đống nhiều. Ca dao cổ Đông Ngàn còn ghi: " …Rừng Sạt , rưng Báng , rừng Ngang, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Rừng Nành , rừng Sộp, Tam Giang cách dòng ." Điều này chứng tỏ phía đông làng Nành xưa kia cũng là vùng rừng và đầm lầy, theo thời gian , người dân khai phá dần biến thành ruộng như hiện nay.
Các bãi đất cánh đồng của làng Nành hiện còn mang nhiều địa danh cổ , được gắn liền với những đặc điểm của làng ; Đó là các thửa ruộng có hình dáng và tên gọi như bút, nghiên, cờ, kiếm, chuông, khánh , ao Cổ Ngựa, gò Thiên Mã. liên quan đến việc Phù Ninh có nhiều tiến sĩ , văn quan, võ tướng nhưng không có vua .