chương 1 miêu tả những khó khăn liên quan đến nghiên cứu thực nghiệm Phật giáo Hoa kỳ, xem xét các cuộc điều tra hiện thời về chủ đề Phật giáo, gợi ý định hướng cho các nghiên cứu tương lai. Các chương khác lần lượt tìm hiểu về các vấn đề như làm thế nào tốt nhất để phân biệt các dạng thức đặc trưng của tôn giáo Phật giáo Hoa Kỳ; Vấn đề quan điểm chính trị của người di cư vẫn mang theo tôn giáo truyền thống của đất nước họ là Phật giáo; Những cách thức mà toàn cầu hóa và hiện đại hóa đã dẫn đến sự thay đổi của đạo Phật; Phân tích hiệu ứng ngày một đa dạng các giáo phái tôn giáo. Luận án được viết dựa trên số liệu rút ra từ cuộc điều tra cấp quốc gia Mỹ với 231 trung tâm Phật giáo (National Survey of Buddhist 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cuộc điều tra này bao gồm các thông tin như: những hình thức Phật giáo nào được thực hành ở Mỹ, tính sắc tộc và ngôn ngữ của các giáo phái, số lượng, tuổi và tình trạng kết hôn của các thành viên, những hoạt động và định hướng của trung tâm… Bảng hỏi này của cuộc điều tra chính là một tư liệu tham khảo tốt cho những nghiên cứu về sau về các tín đồ đạo Phật.
Đóng góp vào việc xây dựng thang đo cho một bảng hỏi thực trạng tôn giáo, bên cạnh một thang câu hỏi thể hiện mức độ gắn bó với giáo phái với những câu hỏi bao trùm vấn đề gia nhập, hội viên hay về việc tham gia vào các hoạt động như bảng hỏi bên trên, còn một kiểu thang đo khác đó là thông qua tìm hiểu niềm tin tín ngưỡng.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Về tôn giáo ở Việt Nam nói chung và Phật giáo nói riêng với tư cách là những thiết chế xã hội đã có nhiều công trình nghiên cứu cơ bản, nhưng chủ yếu là các công trình nghiên cứu dưới góc độ triết học, sử học, tôn giáo học… Trong một số các công trình nghiên cứu ít nhiều có đề cập đế quan hệ giữa Phật giáo với văn hóa và cộng đồng; mối quan hệ giữa Phật giáo với một số tôn giáo khác như Nho giáo, Đạo giáo. Song chưa có công trình nào tập trung nghiên cứu toàn diện, đầy đủ từ góc độ xã hội học tôn giáo nói chung, cũng như về các nghi lễ chính thống của Phật giáo và tác động của nhóm Phật tử xét trong mối quan hệ của cá nhân với nhóm xã hội. Viện Nghiên cứu tôn giáo đã công bố, giới thiệu nhiều công trình nghiên cứu khoa học về tôn giáo trong nước. Trong cuốn sách “Những vấn đề tôn giáo hiện nay” đã có nhiều bài đề cập đến những vấn đề lý luận và thực tiễn và những tôn giáo cụ thể ở Việt Nam.
Trong đó, những bài của các tác giả: Đặng Nghiêm Vạn, Phạm Như Cương, Bùi Đình Thanh, Nguyễn Đức Truyến đã có những phân tích sâu sắc về cách tiếp cận xã hội học tôn giáo trong các công trình của các tác giả kinh điển như C.Mác, Ăng-ghen, Lê nin, A. Những cách tiếp cận nghiên cứu về xã hội học tôn giáo trong các công trình nói trên là những quan điểm phương pháp luận quan trọng trong nghiên cứu khoa học xã hội học tôn giáo. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các công trình nghiên cứu xã hội học tôn giáo ở Việt Nam chưa có nhiều và tập trung chủ yếu ở Viện Nghiên cứu Tôn giáo. Trong giai đoạn từ 1992 đến 1998, Viện Nghiên cứu Tôn giáo đã tổ chức hai đợt điều tra xã hôi học (đợt I từ 1992 đến 1994, đợt II từ 1995 đến 1998) về tình hình đời sốnvề tình hình đời sống tôn giáo và vai trò tôn giáo trong đời sống xã hội hiện nay ở Việt Nam.
Kết quả đã xác định được phần đông người Việt Nam có nhu cầu tôn gi đã xác định được phần đông người Việt Nam có nhu cầu tôn giáo nhưng mức độ là khác nhau; khi giải quyết một số vấn đề trần tục, người Việt Nam ít phụ thuộc vào niềm tin tôn giáo; trong những năm gần đây, vai trò của đạo Phật có phần tăng mức độ là khác nhau; khi giải quyết một số vấn đề trần tục, người Việt Nam ít phụ thuộc vào niềm tin tôn giáo; trong những năm gần đây, vai trò của đạo Phật có phần tăng lên; sự gia tăng của Phật giáo vẫn theo lối bình dân, sự hiểu biết về đạo Phật còn chưa thấu đáo; thái độ đối với tôn giáo giữa các tầng lớp xã hội, giữa các trình độ khác nhau, giữa các thế hệ khác còn chưa thấu đáo; thái độ đối với tôn giáo giữa các tầng lớp xã hội, giữa các trình độ khác nhau, giữa các thế hệ khác nhau có sự phân hóa rõ rệt. Trong bài “Một số đặc điểm của niềm tin tôn giáo”, tác giả Vũ Dũng trình bày kết quả nghiên cứu thực tiễn về niềm tin tôn giáo [Vũ Dũng, 2001, 28-30]. Tác giả xác định niềm tin tôn giáo là định hướng giá trị vững chắc đóng vai trò chi phối nhận thức và hành vi cá nhân của những người theo tôn giáo. Niềm tin tôn giáo là niềm tin vào các lực lượng thần thánh và niềm tin vào một thế giới khác: 64% đóng vai trò chi phối nhận thức và hành vi cá nhân của những người theo tôn giáo.
Niềm tin tôn giáo là niềm tin vào các lực lượng thần thánh và niềm tin vào một thế giới khác: 64,4% số người được hỏi cho rằn có tồn tại, có hiện diện lực lượng thần thánh, 27,7% số ngườiđược hỏi tin rằng có tồn tại một thế giới dành cho con người sau khi chết. Lực lượng thần thành và sức mạnh từ thế giới khác là những điều hư ảo, vì nó không tồn tại trong thế giới của chúng ta, và chúng ra không thể và không bao giờ tiếp cận được những vấn đề này. Khi con người còn hướng đến lực lượng thần thánh, còn hướng đến một thế giới khác nghĩa là người ta còn hướng đến tôn giáo. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tác giả Bùi Đình Thanh trong bài “Suy nghĩ về phương pháp luận nghiên cứu xã hội học tôn giáo” phân tích cách tiếp cận xã hội học tôn giáo của các nhà xã hội học tiền bối như A.Durkheim… và đánh giá rằng dù có những khái niệm khác nhau về tôn giáo và tiếp cận vấn đề tôn giáo theo những quan điểm phương pháp luận khác nhau nhưng các nhà nghiên cứu tôn giáo ít nhất cũng có một quan điểm giống nhau là đặt tôn giáo trong mối quan hệ với các cơ cấu và hình thái kinh tế - xã hội, các thiết chế xã hội, các thể chế chính trị tương ứng [Bùi Đình Thanh, 1997].
Tác giả Bùi Đình Thanh đã đề nghị, trên cơ sở nền tảng của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh nên có thái độ khoa học nhằm tiếp cận các quan điểm khác nhau đó, phân tích chúng và trên cơ sở đó xây dựng một phương pháp luận nghiên cứu xã hội học tôn giáo của Việt Nam có khả năng giúp chúng ta nâng cao được trình độ lý luận và vận dụng vào thực tiễn để hiểu biết sâu sắc hơn và giải quyết tốt hơn những vấn đề tôn giáo của nước ta. Từ các hướng tiếp cận khác nhau của xã hội học tôn giáo, tác giả Nguyễn Đức Truyến đã phân tích đối tượng nghiên cứu của xã hội học tôn giáo và cho rằng: xã hội học tôn giáo không chỉ quan tâm tới quy luật của sự truyền bá các thông điệp tôn giáo về các thực tiễn tôn giáo mà còn quan tâm tới cả sự hình thành của chúng [Nguyễn Đức Truyến, 2000: 18-22]. Nghiên cứu xã hội học tôn giáo tiếp tục được bàn đến trong các nghiên cứu về Phật giáo và đang dần xây dựng một cái nhìn tổng thể ngày càng chi tiết hơn về đời sống của những người đi lễ chùa, của các Phật tử. Một số đề tài nghiên cứu góp phần vẽ nên bức tranh chân thực Phật giáo đặt trong mối quan hệ biến đổi kinh tế - xã hội có thể kể ra là: Vài nét về hiện tượng đi lễ của thanh niên Hà Nội [Đinh Thị Vân Chi, 1996], Thực trạng hoạt động Phật giáo và các dịch vụ nghi lễ ở Hà Nội [Nguyễn Thị Minh Ngọc, 2004], Chân dung xã hội của người đi lễ chùa [Hoàng Thu Hương, 2012].
Trong cuốn “Chân dung xã hội của người đi lễ chùa” của tác giả Hoàng Thu Hương mô tả cơ cấu nhân khẩu xã hội của những người đi lễ từ đó chỉ ra sự khác biệt về giới, tuổi, trình độ học vấn, tình trạng hôn nhân, nghề nghiệp, tôn giáo và 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khuôn mẫu thực hành nghi lễ của những người đi lễ tại hai chùa ở nội thành Hà Nội. Luận án cũng phân tích sự tác động tới cơ cấu nhân khẩu xã hội của vị trí, vị thế ngôi chùa và các nhân tố kinh tế xã hội, văn hóa, thể chế [Hoàng Thu Hương, 2012]. Điểm mạnh của nghiên cứu này là vận dụng triệt để các phương pháp và lý thuyết xã hội học nên nguồn dữ liệu xác thực và có độ tin cậy cao. Vấn đề nghiên cứu được đặt ra có sự lý giải sâu sắc, cụ thể.
Nghiên cứu Phật giáo từ góc độ xã hội học được thể hiện trong luận án khoa học lịch sử “Đạo Phật trong cộng đồng người Việt ở Nam Bộ Việt Nam (từ thế kỷ XVII đến 1975)” của Trần Thị Hồng Liên (1993) tìm hiểu về tình hình phát triển của đạo Phật trong đời sống văn hóa người Việt tại đây. Làm rõ đặc tính địa phương và tính dân tộc của Phật giáo Nam Bộ trong Phật giáo Việt Nam. Luận án triết học (2005) “Đạo đức Phật giáo với đạo đức con người Việt Nam” của tác giả Đặng Thị Lan trình bày một số vấn đề lý luận của đạo đức tôn giáo và đạo đức Phật giáo. Chỉ ra mặt tích cực và hạn chế của đạo đức Phật giáo vả ảnh hưởng của nó đến đạo đức con người Việt Nam.
Tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc trong cuốn “Giáo hội Phật giáo Việt Nam từ 1986 đến nay” đã phân tích cụ thể cơ cấu tổ chức của Giáo hội Phật giáo Việt Nam từ sau thời kỳ đổi mới, những sự thay đổi mang tính cách mạng về hình thức tổ chức, cơ cấu hoạt động, đẩy mạnh hoạt động hoằng dương đạo pháp, hiện đại hóa các phương tiện và kênh truyền thông. Tác giả đã đưa ra những góc nhìn bao quát về các hoạt động của Giáo hội Phật giáo như: hoạt động tăng sự, nghi lễ, hoạt động giáo dục và từ thiện xã hội, hướng dẫn Phật tử.