chương 1 miêu tả những khó khăn liên quan đến nghiên cứu thực nghiệm Phật giáo Hoa kỳ, xem xét các cuộc điều tra hiện thời về chủ đề Phật giáo, gợi ý định hướng cho các nghiên cứu tương lai. Các chương khác lần lượt tìm hiểu về các vấn đề như làm thế nào tốt nhất để phân biệt các dạng thức đặc trưng của tôn giáo Phật giáo Hoa Kỳ; Vấn đề quan điểm chính trị của người di cư vẫn mang theo tôn giáo truyền thống của đất nước họ là Phật giáo; Nhữg cách thức mà toàn cầu hóa và hiện đại hóa đã dẫn đến sự thay đổi của đạo Phật; Phân tích hiệu ứng ngày một đa dạng các giáo phái tôn giáo. Luận án được viết dựa trên số liệu rút ra từ cuộc điều tra cấp quốc gia Mỹ với 231 trung tâm Phật giáo (National Survey of Buddhist Organizations). Cuộc điều tra này bao gồm các thông tin như: những hình thức Phật giáo nào được thực hành ở Mỹ, tính sắc tộc và ngôn ngữ của các giáo phái, số lượng, tuổi và tình trạng kết hôn của các thành viên, những hoạt động và định hướng của trung tâm… Bảng hỏi này của cuộc điều tra chính là một tư liệu tham khảo tốt cho những nghiên cứu về sau về các tín đồ đạo Phật.
Đóng góp vào việc xây dựng thang đo cho một bảng hỏi thực trạng tôn giáo, bên cạnh một thang câu hỏi thể hiện mức độ gắn bó với giáo phái với những câu hỏi bao trùm vấn đề gia nhập, hội viên hay về việc tham gia vào các hoạt động như bảng hỏi bên trên, còn một kiểu thang đo khác đó là thông qua tìm hiểu niềm tin tín ngưỡng. Nhìn chung, các học giả nước ngoài khi nghiên cứu về Phật giáo đều đánh giá cao những giá trị văn hóa đạo đức mà Phật giáo đã đóng góp cho lịch sử nhân loại. Về cơ bản, những đánh giá của các học giả nói trên đều mang tính khoa học, khách quan. Tất cả đều đề cao vai trò của Phật giáo trong đời sống của con người.
3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Phật giáo là một tôn giáo lớn đã và đang được quan tâm nghiên cứu một cách toàn diện về lịch sử, giáo lý, kinh điển, giáo phái. Phật giáo trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực như tâm lý học, triết học, chính trị học, lịch sử học, dân tộc học, tôn giáo học, và không thể không kể đến xã hội học về tôn giáo. Có rất nhiều sách, báo, các tạp chí, luận văn, luận án trong và ngoài nước nghiên cứu về đạo Phật và các tác động của đạo Phật giáo đối với xã hội dưới nhiều góc độ khác nhau. Có thể kể đến nhóm các công trình sau: Một số công trình đã đưa ra các quan niệm khác nhau về đạo đức Phật giáo, nội dung cơ bản của Phật giáo; sự ảnh hưởng của Phật giáo và một số giải pháp đối với vấn đề xây dựng đạo đức con người Việt Nam hiện nay trên cơ sở tác động của Phật giáo, như công trình “Đạo đức học Phật giáo” của Thích Minh Châu; “Đạo đức Phật giáo với đạo đức con người Việt Nam” của Đặng Thị Lan… Các công trình này đã cho người đọc thấy được sự hòa nhập của đạo đức Phật giáo trong đạo đức xã hội Việt Nam ở những giai đoạn nhất định trong lịch sử dân tộc.
Tuy nhiên, sự phân tích đó chủ yếu là trong lịch sử của dân tộc mà ít đề cập đến việc thực hành đạo đức Phật Giáo trong đời sống đạo đức xã hội Việt Nam hiện nay. Với mục đích đề cao vai trò không thể thiếu của tôn giáo trong đời sống xã hội, tác giả Vũ Dũng đã trình bày kết quả nghiên cứu thực tiễn về niềm tin tôn giáo trong “Một số đặc điểm của niềm tin tôn giáo” (Vũ Dũng, 2001). Ông cũng xác định niềm tin tôn giáo là định hướng giá trị vững chắc đóng vai trò chi phối nhận thức và hành vi cá nhân của những người theo tôn giáo. Niềm tin tôn giáo trước hết là niềm tin vào các lực lượng thần thánh, tôn giáo được định nghĩa như mối dây liên kết giữa con người và thần thánh.
Bên cạnh đó, niềm tin tôn giáo còn biểu hiện rất rõ ở niềm tin vào một thế giới khác. Đối với những người theo tôn giáo, thế giới đó là một nơi tuyệt vời, một nơi mọi nhu cầu, mọi mong muốn của con người được thỏa mãn. Lực lượng thần thánh và sức mạnh từ thế giới khác là những điều hư ảo, vì nó không tồn tại trong thế giới của chúng ta, và chúng ra không thể và không bao 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giờ tiếp cận được những vấn đề này. Khi con người còn hướng đến lực lượng thần thánh, còn hướng đến một thế giới khác nghĩa là người ta còn hướng đến tôn giáo.
Một số công trình khác lại đề cập đến đạo Phật với vai trò là hệ tư tưởng, đã đóng góp những giá trị đạo đức cho lịch sử tư tưởng Việt Nam như “Đạo đức Phật giáo trong thời hiện đại” của Trần Văn Giàu; “Có một nền đạo lý ở Việt Nam” của Nguyễn Phan Quang… Trong “Ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và tôn giáo đối với người Việt Nam hiện nay” của Giáo sư Nguyễn Tài Thư chủ biên, các tác giả đã đề cập đến vai trò của Phật giáo trong một số lĩnh vực như: ảnh hưởng của Phật giáo đối với hệ tư tưởng, đối với sự hình thành nhân cách con người hiện nay (Nguyễn Tài Thư, 1997). Hoặc như, “Ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo trong đời sống đạo đức của xã hội Việt Nam hiện nay” của Tạ Chí Hồng, đã phân tích một cách khá hệ thống về đạo đức Phật giáo và đưa ra một số nhận định khách quan về ảnh hưởng tích cực cũng như một số hạn chế của đạo đức Phật giáo đối với con người Việt Nam hiện đại. Tuy nhiên, sự phân tích và nhận định của tác giả mới chỉ dừng ở mức khái quát chung, phản ánh được ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo trong đời sống đạo đức xã hội Việt Nam trong giai đoạn trước năm 2004. Ngoài ra trên một số tạp chí nghiên cứu mà điển hình là Tạp chí Triết học, Tạp chí Nghiên cứu Tôn Giáo, Tạp chí nghiên cứu Phật học…cũng có một số bài đề cập tới vấn đề đạo đức Phật giáo trong đời sống xã hội Việt Nam, chẳng hạn như: Hoàng Thị Thơ với “Giá trị nhân bản của Phật giáo trong truyền thống và hiện đại”, Tạp chí Triết học, số 6, năm 2001; và “Đạo đức Phật giáo với vấn đề xây dựng nhân cách con người Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 1, năm 2002… Hai bài báo của tác giả Hoàng Thị Thơ mặc dù không có xuất phát từ tiếp cận xã hội học nhưng lại có chung góc nhìn với chúng tôi đó là chính bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế tiềm ẩn nhiều rủi ro đe dọa sự phát triển bền vững của Việt Nam như đạo đức, văn hóa bị xói mòn, ô nhiễm môi trường,… đã đặt ra yêu cầu đối với văn hóa nói chung, tôn giáo, Phật giáo nói riêng là phải trở thành động lực, góp phần gìn giữ các giá trị nhân văn, tích cực của nhân loại và dân tộc.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghiên cứu xã hội học tôn giáo tiếp tục được bàn đến trong các nghiên cứu về Phật giáo và đang dần xây dựng một cái nhìn tổng thể ngày càng chi tiết hơn về đời sống của những người đi lễ chùa, của các Phật tử. Một số đề tài nghiên cứu góp phần vẽ nên bức tranh chân thực Phật giáo đặt trong mối quan hệ biến đổi kinh tế - xã hội có thể kể ra là: “Vài nét về hiện tượng đi lễ của thanh niên Hà Nội” (Đinh Thị Vân Chi, 1996), “Thực trạng hoạt động Phật giáo và các dịch vụ nghi lễ ở Hà Nội” (Nguyễn Thị Minh Ngọc, 2004), “Chân dung xã hội của người đi lễ chùa” (Hoàng Thu Hương, 2012). Trong cuốn “Chân dung xã hội của người đi lễ chùa” của tác giả Hoàng Thu Hương mô tả cơ cấu nhân khẩu xã hội của những người đi lễ từ đó chỉ ra sự khác biệt về giới, tuổi, trình độ học vấn, tình trạng hôn nhân, nghề nghiệp, tôn giáo và khuôn mẫu thực hành nghi lễ của những người đi lễ tại hai chùa ở nội thành Hà Nội (Hoàng Thu Hương, 2012). Nghiên cứu này đã phân tích một số nhân tố tác động tới cơ cấu nhân khẩu xã hội của người đi lễ chùa như yếu tố vị trí, vị thế ngôi chùa và các nhân tố kinh tế xã hội, văn hóa, thể chế.
Điểm mạnh của nghiên cứu này là vận dụng triệt để các phương pháp và lý thuyết xã hội học nên nguồn dữ liệu xác thực và có độ tin cậy cao. Vấn đề nghiên cứu được đặt ra có sự lý giải sâu sắc, cụ thể. Nghiên cứu Phật giáo từ góc độ xã hội học được thể hiện trong luận án khoa học lịch sử “Đạo Phật trong cộng đồng người Việt ở Nam Bộ Việt Nam (từ thế kỷ XVII đến 1975)” của Trần Thị Hồng Liên (1993) tìm hiểu về tình hình phát triển của đạo Phật trong đời sống văn hóa người Việt tại đây. Làm rõ đặc tính địa phương và tính dân tộc của Phật giáo Nam Bộ trong Phật giáo Việt Nam.
Luận án triết học (2005) “Đạo đức Phật giáo với đạo đức con người Việt Nam” của tác giả Đặng Thị Lan trình bày một số vấn đề lý luận của đạo đức tôn giáo và đạo đức Phật giáo. Chỉ ra mặt tích cực và hạn chế của đạo đức Phật giáo vả ảnh hưởng của nó đến đạo đức con người Việt Nam. Tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc trong cuốn “Giáo hội Phật giáo Việt Nam từ 1986 đến nay” đã phân tích cụ thể cơ cấu tổ chức của Giáo hội Phật giáo Việt Nam từ sau thời kỳ đổi mới, những sự thay đổi mang tính cách mạng về hình thức tổ 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chức, cơ cấu hoạt động, đẩy mạnh hoạt động hoằng dương đạo pháp, hiện đại hóa các phương tiện và kênh truyền thông. Tác giả đã đưa ra những góc nhìn bao quát về các hoạt động của Giáo hội Phật giáo như: hoạt động tăng sự, nghi lễ, hoạt động giáo dục và từ thiện xã hội, hướng dẫn Phật tử.
Bên cạnh đó Giáo hội còn mở rộng tăng cường mối quan hệ giao lưu quốc tế.