CHƯƠNG 1: LÝ THUYẾT TÁC GIẢ, SỰ NGHIỆP CỦA ĐẠO DIỄN STEVEN SPIELBERG, ĐỀ TÀI LỊCH SỬ VÀ KHÁI NIỆM PHONG CÁCH TÀI LIỆU.1 Tác giả và tác giả điện ảnh Điện ảnh là một loại hình nghệ thuật tổng hợp. Sinh sau đẻ muộn so với các bộ môn nghệ thuật ra đời trước nó, bao gồm: Hội họa, âm nhạc, múa, kiến trúc, sân khấu… Do vậy điện ảnh đã kế thừa và phát triển các tinh hoa từ những lĩnh vực nghệ thuật này vào trong tác phẩm của mình. Mỗi bộ phim là thành quả đóng góp của nhiều cá nhân thuộc nhiều chuyên ngành khác nhau vào tổng thể chung của bộ phim như: Biên kịch, họa sỹ thiết kế, nhà quay phim, diễn viên, phục trang, ánh sáng…Và trải qua nhiều công đoạn tiền kỳ, sản xuất và dựng phim mới hoàn tất một sản phẩm nghệ thuật. Nhìn vào danh sách xuất hiện cuối phim của bất kỳ bộ phim nào cũng đều hiển thị điều đó.
Do vậy, để xác định rõ ai là tác giả trong điện ảnh sẽ là một khái niệm tương đối phức tạp. Trong tiếng Anh, tác giả văn học thì được gọi là author còn tác giả điện ảnh thì lại là auteur, một từ có nguồn gốc từ tiếng Pháp. Điều này cho thấy bản chất khác nhau giữa hai khái niệm, giữa author và auteur mà tiếng Việt đều gọi chung là “Tác giả”. Nguyên nhân lý giải cho sự khác biệt trong cách dùng thuật ngữ này được cho là bởi có sự liên quan đến nước Pháp, nơi phôi thai những lý thuyết về tác giả điện ảnh thuở ban đầu( nhưng không phải là đầu tiên).
Xuất phát điểm cho thuật ngữ tác giả điện ảnh rút cuộc không đến từ nước Pháp – Xứ sở khai sinh ra điện ảnh, mà đến từ một quốc gia vốn có nền điện ảnh không mấy danh tiếng của thời kỳ đó: Nước Đức. Trước năm 1912, ngành công nghiệp điện ảnh Đức hầu như không đáng kể. Thậm chí, tháng 5 năm 1912 nền điện ảnh này còn bị Tổ chức các nhà biên kịch, đạo diễn và diễn viên đã quyết định tẩy chay điện ảnh. Sự cố chỉ được 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giải quyết vào cuối năm 1912 khi các nhà sản xuất phim đã ký hợp đồng độc quyền với chính các nhà biên kịch, đạo diễn và diễn viên đã tham gia cuộc tẩy chay trước đó.
Trong suốt năm 1913 loại phim autorenfilm hay còn gọi là “phim tác giả” được khuấy động khắp nước Đức và tạo nên một trào lưu điện ảnh mới. Điều đáng nói là từ “Tác giả” trong dòng phim mới mẻ này không phải để dành cho đạo diễn – Một cách hiểu giống như từ tác giả ngày nay mà chính nhà biên kịch mới là người được thừa nhận với tư cách là tác giả điện ảnh. Dòng phim autorenfilm đã mang đến luồng gió lạ cho điện ảnh nhưng hầu hết các bộ phim điều không thành công với đông đảo công chúng và phong trào làm phim dựa trên các tác phẩm của các tác giả nổi tiếng đã giảm dần trong năm 1914. Mặc dù loại phim autorenfilm ra đời từ sớm nhưng nó chưa thể gọi tên tác giả thực sự của điện ảnh bởi điện ảnh thời kỳ này còn phụ thuộc khá nhiều vào các lĩnh vực nghệ thuật khác như: Sân khấu (dàn dựng, diễn xuất), hội họa (ánh sáng, bố cục), âm nhạc (nhịp điệu, âm thanh) và nhất là văn học (kịch bản, cấu trúc, thuyết minh).
Do vậy, điện ảnh chưa thể có được bản sắc riêng của mình. Vì điện ảnh là sản phẩm của cả một tập thể, của nhiều cá nhân đóng góp, bao gồm: Biên kịch, đạo diễn, quay phim… Nên việc xác định tác giả của một bộ phim quả là một vấn đề nan giải và gây nhiều tranh cãi. Đến năm 1948, nhà phê bình Alexandre Astruc thông qua bài luận “The birth of a new avant – garde: The camera – pen” nổi tiếng của mình đã khẳng đinh rằng đạo diễn là nguồn gốc chính cho giá trị của một bộ phim [5, tr98]. Đến năm 1954, Francois Truffaut viết bài “Một xu hướng tất yếu trong nền điện ảnh Pháp”, trong bài viết này Truffaut đã đưa ra khái niệm tác giả phim (Auteur) và chỉ đích danh đạo diễn chính là tác giả phim.
Theo quan điểm của Truffaut người đạo diễn trở thành tác giả của bộ phim cho dù bộ phim do công lao của 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tập thể. Từ đó, thuật ngữ Auteur do Trufaut đề xướng đã được nhiều nhà nghiên cứu phê bình điện ảnh khác sử dụng và đi vào từ điển thuật ngữ điện ảnh khi nói đến khái niệm tác giả điện ảnh.2 Lý thuyết tác giả trong lịch sử điện ảnh. Quyền tác giả của một bộ phim, từ lâu đã trở thành một chủ đề gây nhiều tranh luận trong lý thuyết điện ảnh, kể từ khi các nhà phê bình Cahiers du Cinema lần đầu tiên đề xuất lý thuyết tác giả năm 1954. Nguồn gốc của chủ nghĩa tác giả được cho là bắt nguồn từ bài báo mà Francois Truffaut viết có tựa đề: “Một xu hướng tất yếu trong nền điện ảnh Pháp” đăng tháng 1/1954 trên tạp chí Cahiers du Cinema, [ 21, tr41].
Theo Truffaut, một người Auteur sẽ biến bộ phim thành một cái gì đó cá nhân, “một biểu hiện của tính cách cá nhân của chính anh ta” [30, tr5]. Phiên bản gốc của lý thuyết tác giả tiếng Pháp (La politique des auteurs) chỉ rõ là ý tưởng làm cho bộ phim trở nên khác biệt với đạo diễn bằng cách truyền những ý tưởng của riêng mình vào nhân vật và câu chuyện vượt ra ngoài những gì kịch bản yêu cầu [30, tr5]. Luận điểm này được củng cố dựa trên quan điểm về nghiên cứu phim của nhà phê bình người Pháp Alexandre Astruc từ 6 năm trước đó. Năm 1948, trong bài luận “The birth of a new avant – garde: The camera – pen” in trên tạp chí L’Ecran Francaise (Pháp) số ngày 30/3.
Astruc khẳng định: “Tác giả - nhà làm phim viết với máy quay của anh ta giống như nhà văn viết với cây bút của mình vậy” [5, tr98]. Qua lập luận này, Astruc đề xuất ý tưởng điện ảnh như là một phương tiện thể hiện thông qua một ngôn ngữ nghệ thuật mới. Các nhà phê bình khác như Francois Truffaut và Andre Bazin cho rằng phim cần được hiểu thông qua các đặc tính điện ảnh của phong cách phim, đặc 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biệt là cách làm phim. Họ đã phát triển khái niệm “La potilique des Auteurs” và tập trung vào ý tưởng đạo diễn chính là tác giả thực sự của một bộ phim.
Ở phía bên kia Đại tây dương, trong những năm đầu của thập kỷ 60, nhà phê bình điện ảnh người Mỹ Andrew Sarris đã tiếp thu và mở rộng lý thuyết của Truffaut để hợp thức hóa việc nghiên cứu điện ảnh như là một ngành học thuật và để phân loại các đạo diễn dựa trên mức độ nghệ thuật của họ. Thông qua tiểu luận “ Các lưu ý về lý thuyết “Tác giả” năm 1962” được in trên tạp chí Film Culture, Sarris ủng hộ và củng cố ý tưởng rằng đạo diễn chính là tác giả duy nhất của một bộ phim; Rằng một bộ phim là sản phẩm phảm ánh tầm nhìn sáng tạo của đạo diễn. Được biết đến trong cộng đồng các nước nói tiếng Anh, “Học thuyết tác giả” được Sarris công bố (như một cách để hiểu về lịch sử điện ảnh Mỹ), cho rằng các bộ phim quan trọng về mặt thẩm mỹ là sản phẩm của Auteur – Một thuật ngữ tương đương với tác giả trong một tác phẩm văn học. Theo đó, một đạo diễn sẽ được xem là Auteur khi thể hiện được khả năng và dấu ấn cá nhân của mình trên phim; Cũng như mối quan hệ có tính nhất quán về mặt sáng tác giữa bộ phim được xem xét với toàn bộ các tác phẩm của họ.
Cũng cùng quan điểm, Warren Buckland trong cuốn “Nghiên cứu phim” cho rằng: “ Các đạo diễn làm phim với sự thống nhất về đề tài và phong cách thì được gọi là tác giả. Ngược lại, các đạo diễn không có sự nhất quán về đề tài và phong cách trong các tác phẩm của mình thì được gọi là đạo diễn thông thường và chỉ được xếp ở vị trí các nhà chuyên môn đơn thuần chứ không phải nghệ sĩ”,[6, tr135]. Như vậy, chúng ta nhận thấy đã có sự thống nhất trong cách đánh giá của các nhà phê bình về sự khác biệt giữa một tác giả (Auteur) và những nhà chuyên môn thông thường. Họ đều cho rằng nếu một đạo diễn có sự thống nhất về đề 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tài và phong cách sáng tác trong tổng thể các tác phẩm của mình thì được nhìn nhận là một Auteur.
Nhắc đến một tác giả điện ảnh là khẳng định tác giả đó có một phong cách. Bordwell và Thompson đã từng khẳng định phong cách điện ảnh chỉ đơn giản là một hệ thống hình thức [3, tr470]. Quá trình sáng tạo của người đạo diễn về hình thức phim, theo John Caghie trong Lý thuyết tác giả (Theories of Authorship) thì chính việc lấy cảnh quay sẽ giúp đạo diễn kiểm soát và liên kết các ý niệm của chúng ta về bộ phim, “ Chính với dàn cảnh (Warren Buckland thì gọi là “ lấy cảnh quay” ) tác giả đã làm biến đổi nguyên vật liệu mà anh ta được giao cho; vậy nên chính trong dàn cảnh – trong việc bố trí cảnh phim, di chuyển máy quay, vị trí máy quay, sự di chuyển từ cảnh quay này đến cảnh quay khác – tác giả đã tạo nên dấu ấn cá nhân trong phim” ,[6, tr141-142]. Trong nghệ thuật, sáng tạo là yếu tố cốt lõi để xác định tư cách tác giả.
Như vậy, chính cá tính sáng tạo của người đạo diễn trong việc lấy cảnh quay; Thể hiện qua các yếu tố như cách cấu tạo khuôn hình, vị trí và cách di chuyển của máy quay, thời lượng của cảnh quay trong điện ảnh đã làm nên phong cách của họ. Và khi những sáng tạo mang nét độc đáo này của người đạo diễn được lặp đi lặp lại trong các tác phẩm điện ảnh của họ, như một dấu hiệu để nhận biết phong cách cá nhân thì đó chính là biểu hiện đích thực của một tác giả điện ảnh.2 Sự nghiệp của đạo diễn Steven Spielberg.1 Khái quát tiểu sử của Steven Spielberg. Spielberg sinh ngày 18 tháng 12 năm 1946 tại thành phố Cincinnati, tiểu bang Ohio của nước Mỹ, trong một gia đình Do Thái. Mẹ ông, Leah Anni là một nghệ sỹ đàn dương cầm, còn bố ông, Arnold Spielberg, là một kỹ sư điện.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ông bà nội của Spielberg là người Ukraina gốc Do Thái, đã định cư ở Cincinnati vào những năm 1900.