phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn chia làm 2 chương 4 tiết. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ CƠ CẤU GIAI CẤP CÔNG NHÂN VÀ THỰC TRẠNG CƠ CẤU GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƢỚC 1. NHẬN THỨC CHUNG VỀ CƠ CẤU GIAI CẤP CÔNG NHÂN 1. Một số khái niệm cơ bản 1.
Cơ cấu xã hội, cơ cấu xã hội - giai cấp Khái niệm cơ cấu xã hội Xã hội loài người tồn tại trong mối quan hệ - tác động lẫn nhau mang tính cộng đồng. Tùy theo cách xác định các dấu hiệu, nguyên tắc mà người ta có thể xác định những cộng đồng người theo các cơ cấu xã hội khác nhau như dân tộc, giai cấp, tôn giáo, nghề nghiệp, giới tính, độ tuổi… Cơ cấu xã hội là tất cả những cộng đồng người và toàn bộ các quan hệ xã hội do sự tác động lẫn nhau của các cộng đồng ấy tạo nên. Trong khoa học lý luận chính trị, nghiên cứu cơ cấu xã hội chủ yếu đề cập đến những cộng đồng người được hình thành một cách khách quan trong xã hội như: giai cấp, dân số, nghề nghiệp, dân tộc, tôn giáo… Từ đó, người ta có thể xem xét các loại hình cơ cấu xã hội tương ứng như: cơ cấu xã hội - giai cấp, cơ cấu xã hội - dân số, cơ cấu xã hội - nghề nghiệp… Khái niệm cơ cấu xã hội - giai cấp Các loại hình cơ cấu xã hội có sự liên quan đến nhau và tạo thành hệ thống cơ cấu xã hội của một xã hội trong giai đoạn lịch sử nhất định. Trong đó, cơ cấu xã hội - giai cấp là bộ phận cơ bản và quan trọng nhất.
Cơ cấu xã hội - giai cấp là hệ thống các giai cấp, tầng lớp xã hội và các mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau giữa chúng. Nghiên cứu cơ cấu xã hội - giai cấp là chỉ ra được đầy đủ những giai cấp và tầng lớp tồn tại khách quan trong lịch sử xã 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hội, xác định rõ vị trí của các giai cấp và tầng lớp này (cơ bản hay không cơ bản, thống trị hay bị trị, quan hệ bình đẳng hay không bình đẳng…), chỉ ra xu hướng phát triển của các giai cấp và tầng lớp ấy… Cơ cấu xã hội - giai cấp là bộ phận cơ bản và quan trọng nhất trong cơ cấu xã hội vì nó là cái phản ánh trực tiếp những mối quan hệ kinh tế và thể hiện ra trên bề mặt xã hội là vị thế các giai cấp trong một chế độ xã hội cụ thể. Theo đó, cơ cấu này liên quan đến các vấn đề như: đảng phái chính trị và nhà nước; sở hữu tư liệu sản xuất, địa vị xã hội của con người trong quan hệ sản xuất, tổ chức lao động và phân phối lợi ích xã hội. Cơ cấu xã hội - giai cấp quyết định đến bản chất và xu hướng vận động của các loại hình cơ cấu xã hội khác là vì như vậy.
Nó là yếu tố đặc trưng cho sự khác nhau về chất giữa cơ cấu xã hội của xã hội này với cơ cấu xã hội của xã hội khác. Ở Việt Nam hiện nay, với sự phát triển của nền kinh tế nhiều thành phần, nhiều hình thức sở hữu, nên cơ cấu xã hội - giai cấp tồn tại trong trạng thái rất đa dạng, phức tạp và không ngừng biến đổi. Cơ cấu xã hội - giai cấp ở Việt Nam hiện nay bao gồm: GCCN, giai cấp nông dân, đội ngũ trí thức, người sản xuất nhỏ, tầng lớp doanh nhân. Trong đó, GCCN giữ vai trò lãnh đạo, quyết định xu hướng phát triển của cơ cấu xã hội.
Vì vậy, nghiên cứu cơ cấu GCCN có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam hiện nay. Giai cấp công nhân Việt Nam, cơ cấu giai cấp công nhân Để có thể hiểu một cách đầy đủ nhất về khái niệm GCCN Việt Nam trước hết cần hiểu rõ khái niệm GCCN theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin. Khái niệm giai cấp công nhân Hiện nay cách mạng khoa học - công nghệ phát triển mạnh mẽ, nền kinh tế tri thức ra đời, đang tồn tại nhiều cách giải thích khác nhau về khái 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com niệm GCCN. Loại ý kiến thứ nhất cho rằng: trong thời đại hiện nay, do những điều chỉnh nhất định trong cách thức quản lý và phân phối của CNTB, đặc biệt trong lĩnh vực xã hội, GCCN không còn nữa, vì hoặc trở thành giai cấp trung lưu, hoặc đã tan biến vào tầng lớp trí thức.
Loại ý kiến thứ hai cho rằng: GCCN không những không mất đi mà còn được bổ sung thêm vào đội ngũ của mình thành phần mới: đội ngũ trí thức. Hiện nay, trí thức không còn là một tầng lớp xã hội độc lập mà là một bộ phận của GCCN: công nhân trí thức. Loại ý kiến thứ ba cho rằng: GCCN vẫn tồn tại và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội, nhưng được bổ sung những phẩm chất mới; GCCN đang trong quá trình “trí thức hóa”. Vì vậy, để có một cái nhìn khách quan, khoa học, tiến tới một nhận thức thống nhất về khái niệm GCCN, cần phải trở về thế giới quan và phương pháp luận duy của chủ nghĩa Mác - Lênin.Ănghen sử dụng rất nhiều từ cụm từ để diễn đạt khái niệm GCCN: “giai cấp công nhân”, “giai cấp công nhân hiện đại”, “giai cấp vô sản”, “giai cấp vô sản công nghiệp”…; trong những hoàn cảnh cụ thể, các ông còn sử dụng một số hình thức diễn đạt khác như: “giai cấp lao động làm thuê”, “giai cấp xã hội hoàn toàn chỉ sống dựa vào bán sức lao động của mình”, “giai cấp công nhân làm thuê thế kỷ XIX”… Tất cả những thuật ngữ này chỉ là sự khác nhau về hình thức còn về ý nghĩa, nó đồng nghĩa với nhau và được đưa ra trên cơ sở xem xét hai tiêu chí cơ bản: về phương thức lao động, phương thức sản xuất và về vị trí của GCCN trong quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa.
Thứ nhất, về phương thức lao động, phương thức sản xuất, GCCN là những người lao động trực tiếp hay gián tiếp vận hành các công cụ sản xuất có tính chất công nghiệp, ngày càng hiện đại và tính xã hội hóa ngày càng cao. Đây cũng là tiêu chí cơ bản để phân biệt người công nhân với người thợ 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thủ công thời trung cổ hay người thợ trong các công trường thủ công. Trong công trường thủ công và trong nghề thủ công, người lao động sử dụng công cụ của mình, còn trong công xưởng người công nhân phải phục tùng máy móc.Ănghen, GCCN là sản phẩm, là “con đẻ” của nền đại công nghiệp: “Các giai cấp khác đều suy tàn và tiêu vong cùng với sự phát triển của đại công nghiệp, còn giai cấp vô sản lại là sản phẩm của bản thân nền đại công nghiệp” [9, tr. Là sản phẩm của nền đại công nghiệp nên GCCN là hiện thân của lực lượng sản hiện đại, đại biểu cho phương thức sản xuất tiên tiến trong thời đại ngày nay.
Điều này cũng mang đến cho GCCN những phẩm chất riêng có. Đó là: tính tiên tiến, hiện đại; tinh thần cách mạng triệt để; ý thức tổ chức kỷ luật cao; tác phong công nghiệp; tinh thần quốc tế… Thứ hai, về vị trí của GCCN trong quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa. Trong quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, GCCN là giai cấp không có tư liệu sản xuất, phải bán sức lao động, làm thuê cho nhà tư bản và bị nhà tư bản bóc lột giá trị thặng dư.Ăngghen đặc biệt nhấn mạnh tiêu chí này, vì chính nó đã khiến cho GCCN trở thành giai cấp đối kháng với giai cấp tư sản về lợi ích cơ bản. “Giai cấp tư sản, tức là tư bản, mà lớn lên thì giai cấp vô sản, giai cấp công nhân hiện đại - tức là giai cấp chỉ có thể sống với điều kiện là kiếm được việc làm, và chỉ kiếm được việc làm, nếu lao động của họ làm tăng thêm tư bản - cũng phát triển theo.
Những công nhân ấy, buộc phải bán mình để kiếm ăn từng bữa một, là một hàng hóa, tức là một món hàng đem bán như bất cứ món hàng nào khác; vì thế, họ phải chịu hết mọi sự may rủi của cạnh tranh, mọi sự lên xuống của thị trường” [9, tr. Căn cứ vào hai tiêu chí trên Ph.Ănghen đã đưa ra định nghĩa về GCCN trong tác phẩm Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa cộng sản: “Giai cấp vô sản là một giai cấp xã hội hoàn toàn chỉ kiếm sống bằng việc bán sức lao động của mình chứ không phải sống bằng lợi nhuận của bất cứ số tư bản nào, 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đó là một giai cấp mà hạnh phúc và đau khổ, sống và chết, toàn bộ sự sống còn của họ đều phụ thuộc vào số cầu về lao động, tức là vào tình hình chuyển biến tốt hay xấu của cuộc cạnh tranh không gì ngăn cản nổi. Phát triển học thuyết của C.Ănghen trong điều kiện, hoàn cảnh lịch sử mới, V.Lênin đã bổ sung thêm những thuộc tính mới của GCCN. Trong một loạt các tác phẩm như: “Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Nga”, “Nhà nước và cách mạng”, “Kinh tế và chính trị trong thời đại chuyên chính vô sản”… V.Lênin đã khẳng định: sau khi cách mạng thành công GCCN sẽ trở thành giai cấp cầm quyền.
Địa vị kinh tế - xã hội của GCCN sẽ thay đổi, từ thân phận lao động làm thuê, trở thành giai cấp thống trị về chính trị, thông qua đảng tiên phong của mình, lãnh đạo toàn xã hội cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới. GCCN không còn là giai cấp vô sản theo đúng nghĩa đen của nó nữa. Ngày nay, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - kỹ thuật - công nghệ, GCCN đã có nhiều thay đổi khác trước. Thứ nhất, về cơ cấu ngành nghề: bên cạnh công nhân của nền công nghiệp cơ khí truyền thống đã xuất hiện công nhân của nền công nghiệp tự động hóa với việc áp dụng phổ biến công nghệ thông tin vào sản xuất.
Bên cạnh những ngành công nghiệp đã phát triển, ngày càng xuất hiện nhiều loại ngành dịch vụ có tính chất công nghiệp. Ở các nước tư bản phát triển, ngành này chiếm từ 50-70% lao động. Song, điều đó không hề làm giảm vai trò của GCCN trong nền kinh tế và tỷ trọng của GCCN trong dân cư.