MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong quá trình sinh ra lớn lên của mỗi con người chúng ta đều có một động lực thôi thúc để học tập, làm việc hay thiết lập các mối quan hệ đó là đạt được hạnh phúc. Aristotle đã đề cập đến đạo đức, phẩm hạnh và điều gì là có ý nghĩa để sống một cuộc sống tốt đẹp. Câu hỏi cốt lõi mà Aristotle tìm kiếm câu trả lời là: Mục đích cuối cùng của sự tồn tại của con người là gì? (What is the ultimate purpose of human existence?).
Khái niệm hạnh phúc (eudaimonia) cũng được ông đề cập đến Hạnh phúc là hoạt động của tâm hồn y theo đức hạnh. Hạnh phúc là nhu cầu thường xuyên của đời sống con người. Hạnh phúc là mục đích tối cùng của con người. Nghiên cứu về hạnh phúc và cảm nhận hạnh phúc (CNHP) sẽ giúp làm sáng tỏ về điều quan trọng này.
CNHP của mọi người có giống nhau? Câu trả lời đã được khẳng định trong nhiều nghiên cứu là có sự khác nhau về CNHP của mỗi con người theo lứa tuổi, giới tính, văn hóa…Trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu này chúng tôi muốn tập trung tìm hiểu về CNHP của trẻ em vì giúp cho trẻ em được hạnh phúc cũng là mục đích tối quan trọng của mỗi gia đình mỗi quốc gia. Đặc biệt nghiên cứu này cần thiết hơn trong bối cảnh xã hội phát triển trên nhiều bình diện song lại bao hàm trong nó những vấn đề nghiêm trọng như tình trạng trầm cảm ngày một gia tăng kéo theo tỷ lệ tự tử ở mức đáng báo động. WHO (2019) cho biết tự tử là nguyên nhân gây tử vong phổ biến thứ hai ở thanh thiếu niên, đặc biệt là ở độ tuổi từ 15 đến 29. Cứ 40 giây trôi qua lại có 1 người tự kết liễu cuộc đời mình.
Trong giai đoạn 2000- 2016, 79% các ca tử vong do tự tử đến từ các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Tại Việt Nam, theo thống kê từ Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, số người chết do tự tử chiếm 33,7%, xếp thứ 2 sau nguyên nhân gây chết người do tai nạn giao thông. Chúng ta đều đồng ý rằng trẻ em là hạnh phúc của mỗi gia đình, là chủ nhân tương lai của đất nước, là lớp người kế tục sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tuyên bố Toàn cầu về quyền Con người năm 1948 công nhận mọi người đều có quyền có những ảnh hưởng chính trị nhất định: “Mọi người đều có quyền tham gia 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vào công việc của nhà nước mình, trực tiếp hoặc thông qua những đại diện do họ tự do chọn lựa”.
Tuyên bố này không đặt trẻ em vào ngoại lệ, như vậy trẻ em được bao gồm trong “mọi người”. Sự bao gồm này cũng đồng thời thừa nhận quyền tự do cá nhân có điều kiện của trẻ em, rằng mỗi đứa trẻ có đặc thù riêng và có giá trị tự thân riêng, với tư cách là một con người. Đáng lưu ý hơn khi trong thực tại, trẻ em luôn chiếm từ hơn 20% đến xấp xỉ một nửa dân số của các quốc gia (ở Việt Nam là khoảng 21 triệu trẻ em chiếm 24.4% dân số quốc gia – Tổng cục thống kê 2009). Do vậy, để hiểu được nhu cầu và thực trạng về CNHP của trẻ em, cách tốt nhất là để trẻ em có nhận thức về điều này và trực tiếp đánh giá cũng như chia sẻ CNHP của chính trẻ.
Trẻ em vừa là đối tượng dễ bị tổn thương cần chăm sóc bảo vệ giáo dục của gia đình nhà trường vừa là công dân có giá trị ngay tại thời điểm hiện tại. Việc tìm hiểu CNHP của trẻ trong lăng kính của chính trẻ em sẽ giúp người lớn với tư cách là người chăm sóc bảo vệ trong gia đình, là thầy cô trong trường học có được bức tranh chân thực về cảm nhận của chính trẻ. Trên cơ sở đó chúng ta có thể có các hành động cụ thể để góp phần nâng cao CNHP của trẻ ở gia đình, nhà trường và cuộc sống nói chung. Gia đình cùng với nhà trường và các tổ chức xã hội là ba thành tố chủ đạo trong công tác chăm sóc và giáo dục trẻ em.
Mahatma Gandi đã từng nói "Không có một ngôi trường nào tốt bằng gia đình và không có người thầy nào tốt như cha mẹ". Jacquie Mc Taggard, trong cuốn sách "Từ chiếc bàn của giáo viên" xuất bản năm 2003 đã viết "Các bậc cha mẹ chính là những người thầy đầu tiên và tốt nhất của con cái họ. Đó là một trách nhiệm nặng nề nhưng mang lại những phần thưởng vô cùng to lớn". Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên của trẻ và cũng là môi trường giáo dục quan trọng nhất.
Cha mẹ chính là người thầy giáo đầu tiên ảnh hưởng sâu sắc nhất đến đứa trẻ. Gia đình luôn giữ vai trò hàng đầu, yếu tố quyết định đối với việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em. Quan hệ huyết thống và nuôi dưỡng chính là hai trong ba mối quan hệ cơ bản tạo nên gia đình. Cha mẹ và các thành viên trong gia đình là những người gần gũi mật thiết, thường xuyên bên cạnh trẻ em, nên việc chăm sóc con trẻ không chỉ là trách nhiệm mà còn là “bản năng” 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của họ.
Trong gia đình, việc bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em cần được thực hiện một cách khoa học, với những kiến thức, kỹ năng phù hợp. Gia đình là môi trường giáo dục nếp sống, nhân cách của trẻ. Dấu ấn văn hoá gia đình để lại trong nhân cách mỗi đứa trẻ là vô cùng sâu sắc và sẽ theo trẻ trọn cả đời. Tìm hiểu CNHP của trẻ ở gia đình qua tiếng nói của trẻ sẽ giúp cho cha mẹ, người chăm sóc có được bức tranh chân thực về hiện trạng và những ý tưởng giúp cải thiện CNHP cho trẻ.
Điều này không chỉ có ý nghĩa hiện tại trong việc nâng cao CNHP cho trẻ mà còn góp phần xây dựng một công dân tương lai có khuynh hướng xây dựng cuộc sống hạnh phúc cho gia đình và những người cùng chung sống. Không ít các nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam đã chỉ ra việc thiếu hụt vai trò chăm sóc giáo dục của gia đình dẫn đến những ảnh hưởng tiêu cực cho sự phát triển của trẻ. Kết luận này cũng được ghi nhận ở những nghiên cứu xuyên văn hóa. Theo Elspeth và Lucy, 2011 trong điều tra tâm lý hạnh phúc của trẻ em bị bỏ rơi ở bốn nước Đông Nam Á (Dữ liệu được rút ra từ nghiên cứu CHAMPSEA) các mô hình đa biến cho thấy rằng trẻ em của những người cha di cư ở Indonesia và Thái Lan có nhiều khả năng gặp khó khăn về mặt tâm lý, so với trẻ em trong các hộ không di cư.
Theo kết quả nghiên cứu “Mối quan hệ giữa môi trường gia đình và cảm xúc, hành vi của trẻ vị thành niên” của Lê Thị Thanh Hương (2017) cho đến nay hầu như tất cả các nhà tâm lý học nghiên cứu về gia đình đều thừa nhận vai trò của môi trường gia đình đối với sự phát triển tâm lý của mỗi cá nhân xét theo một số khía cạnh sau: Tác động của mô hình gia đình đầy đủ hay khuyết thiếu đến sức khỏe tinh thần của trẻ trong gia đình. Nhiều nghiên cứu cho thấy môi trường cha mẹ đầy đủ là yếu tố tích cực đối với sức khỏe tâm thần của trẻ. Môi trường gia đình có cha mẹ ly hôn, ly thân, đơn thân và góa bụa là yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe tâm thần của các em (Julia Dmitrieva, Chuansheng Chen, Ellen Greenhberger và Virginia Gil-Rivas, 2004; Đặng Hoàng Minh, Bahr Weiss, Nguyễn Cao Minh, Trần Nguyên Ngọc, 2013; Trần Thị Minh Đức, 2010; Văn Thị Kim Cúc, 2003. Theo chương trình của Bộ giáo dục và đào tạo hiện nay, trung bình mỗi trẻ em dành 8 tiếng/ngày tại trường học.
Việc đảm bảo cho trẻ có cảm nhận hạnh phúc 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ở môi trường này sẽ giúp trẻ em có môi trường tốt nhất để không chỉ lĩnh hội kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng, giá trị sống, khả năng tiềm ẩn của mỗi trẻ và nuôi dưỡng tình yêu khám phá tri thức, động lực hoàn thiện bản thân trở thành người hạnh phúc và có ích cho xã hội. Như vậy, việc nghiên cứu CNHP với cuộc sống của trẻ em đặc biệt là trẻ tiểu học ở gia đình, nhà trường và cuộc sống nói chung để lắng nghe những ý kiến của các em, nhằm hướng đến nâng cao nhận thức của chính trẻ em và những người làm công tác chăm sóc và giáo dục trẻ, cũng như hướng đến việc nâng cao chất lượng cuộc sống của trẻ em ở gia đình, nhà trường và cuộc sống nói chung là vấn đề cần thiết và có ý nghĩa. Thêm nữa, nghiên cứu này sẽ đóng góp một mảng nhỏ cho bức tranh tổng thể tại Việt Nam cũng như hoàn thiện bản đồ chung trên toàn thế giới về CNHP của chính trẻ em ở gia đình, nhà trường và cuộc sống nói chung của các em. Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu CNHP của trẻ em tiểu học ở gia đình, nhà trường và cuộc sống nói chung nhằm góp phần nâng cao CNHP cho trẻ em lứa tuổi này.
Nhiệm vụ nghiên cứu 3. Nghiên cứu lý luận: - Điểm luận một số công trình nghiên cứu về hạnh phúc, CNHP và CNHP của trẻ em. - Xây dựng cơ sở lý luận và một số khái niệm cơ bản: khái niệm “hạnh phúc”, khái niệm “CNHP”, khái niệm “ CNHP của trẻ em lứa tuổi tiểu học”. Nghiên cứu thực tiễn: - Mô tả thực trạng về CNHP của trẻ em lứa tuổi tiểu học ở gia đình, nhà trường và cuộc sống nói chung.
- Tương quan giữa CNHP ở gia đình, nhà trường và CNHP với cuộc sống nói chung của các em. - Một số yếu tố có liên quan đến CNHP của trẻ. Đối tƣợng nghiên cứu: CNHP của trẻ em lứa tuổi tiểu học, CNHP của trẻ ở gia đình, nhà trường và cuộc sống nói chung. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Khách thể nghiên cứu: - 156 trẻ lứa tuổi 8 và 10 tại trường Tiểu học dân lập Lê Qúy Đôn. Giả thuyết nghiên cứu: - CNHP của trẻ em ở gia đình, nhà trường và cuộc sống nói chung là cao. - CNHP của trẻ em ở gia đình và nhà trường có tương quan thuận với nhau và tương quan thuận với CNHP về cuộc sống nói chung của các em. - Giới tính và tuổi là biến số ảnh hưởng đến CNHP của trẻ em 7.