phần mở đầu, kết luận, phụ lục, các bảng biểu và tài liệu tham khảo; luận văn đƣợc bố cục thành 03 chƣơng: Chƣơng 1: Ngân sách Nhà nƣớc và nội dung quản lý Ngân sách Nhà nƣớc trong nền kinh tế thị trƣờng. Chƣơng 2: Những vấn đề về thực trạng công tác quản lý Ngân sách Nhà nƣớc trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc. Chƣơng 3: Các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý Ngân sách Nhà nƣớc trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc. Formatted: Dutch (Netherlands) 100 Chƣơng 1 NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ NỘI DUNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.
NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ CHỨC NĂNG CỦA NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC. Khái niệm và bản chất của Ngân sách Nhà nước. Trong tiến trình lịch sử, Ngân sách Nhà nƣớc đã xuất hiện và tồn tại từ lâu. Với tƣ cách là công cụ tài chính rất quan trọng của Nhà nƣớc, Ngân sách Nhà nƣớc ra đời, tồn tại và phát triển trên cơ sở hai tiền đề khách quan là Nhà nƣớc và nền kinh tế hàng hoá - tiền tệ.
Về thực chất Ngân sách Nhà nƣớc là một phạm trù kinh tế - lịch sử gắn liền với sự ra đời của Nhà nƣớc, gắn liền với kinh tế hàng hoá - tiền tệ. Nói một cách khác, sự ra đời của Nhà nƣớc, sự tồn tại của kinh tế hàng hoá - tiền tệ là những điều kiện cần và đủ cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của Ngân sách Nhà nƣớc. Hai tiền đề nói trên xuất hiện rất sớm trong lịch sử, nhƣng thuật ngữ "Ngân sách Nhà nƣớc" lại xuất hiện muộn hơn, vào buổi bình minh của phƣơng thức sản xuất tƣ bản chủ nghĩa. Khi phƣơng thức sản xuất tƣ bản chủ nghĩa ra đời, giai cấp tƣ sản cần một không gian kinh tế, tài chính thông thoáng cho sự tự do kinh doanh.
Song những quy định về thể chế kinh tế tài chính của giai cấp phong kiến đã cản trở sự tự do kinh doanh của giai cấp tƣ sản. Chế độ thuế khoá vô lý, tuỳ tiện, chế độ chi tiêu thiếu rõ ràng, rành mạch của giai cấp phong kiến đã gây nên sự phản ứng mạnh mẽ đối với giai cấp tƣ sản. Vì vậy họ đấu tranh để có một chế độ thuế khoá theo luật định, đảm bảo tính pháp lý, tính công bằng, đòi hỏi những khoản thu của Nhà nƣớc và những khoản chi tiêu chung của Nhà nƣớc phải đƣợc thể chế thành pháp luật và đƣợc đại diện của công chúng kiểm soát. Kết quả cuộc đấu tranh của giai cấp tƣ sản trên lĩnh vực thuế khoá và chi tiêu Formatted: Dutch (Netherlands) 100 của Nhà nƣớc đã đƣa đến những thay đổi lớn trong quản lý tài chính của Nhà nƣớc và thuật ngữ "Ngân sách Nhà nƣớc" cũng chính thức đƣợc sử dụng từ đó để chỉ các khoản thu - chi của Nhà nƣớc đƣợc thể chế hoá bằng pháp luật.
Trong thực tiễn, từ nhiều cách tiếp cận khác nhau mà có khái niệm về Ngân sách Nhà nƣớc, có quan niệm cho rằng: Ngân sách Nhà nƣớc là bản dự toán thu - chi tài chính của Nhà nƣớc trong một khoảng thời gian nhất định, thƣờng là một năm, gọi là năm ngân sách. Theo Luật Ngân sách Nhà nƣớc của nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam sửa đổi năm 2002, có hiệu lực từ năm 2004 thì "Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước"[20]. Về bản chất của Ngân sách Nhà nƣớc (NSNN), đằng sau các hoạt động thu chi tài chính chứa đựng các quan hệ lợi ích kinh tế giữa Nhà nƣớc với các chủ thể khác nhƣ doanh nghiệp, hộ gia đình, cá nhân trong và ngoài nƣớc gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ ngân sách. Ngân sách Nhà nƣớc Việt Nam hiện nay bao gồm: Ngân sách trung ƣơng và ngân sách địa phƣơng.
Ngân sách địa phƣơng bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân. Phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền Nhà nƣớc ta hiện nay ngân sách địa phƣơng bao gồm: Ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh), ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là Ngân sách cấp huyện) và ngân sách cấp xã, phƣờng, thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp xã). Chức năng của Ngân sách Nhà nước. Chức năng phân phối của ngân sách nhà nước: Đó là phân phối các nguồn lực tài chính, thu nhập mới sáng tạo ra có liên quan đến nhà nƣớc, phần Formatted: Dutch (Netherlands) 100 do nhà nƣớc làm chủ sở hữu, gắn liền với khả năng thu, chi, vay mƣợn của Chính phủ; với việc hình thành, sử dụng các quỹ tiền tệ tập trung của nhà nƣớc (quỹ ngân sách nhà nƣớc, quỹ dự trữ tài chính…) và có quan hệ chặt chẽ với các chủ thể khác của nền kinh tế nhƣ doanh nghiệp, hộ gia đình, cá nhân… Phạm vi phân phối ngân sách nhà nƣớc đƣợc giới hạn ở các nghiệp vụ có liên quan tới quyền chủ sở hữu và quyền lực chính trị của nhà nƣớc.
Đặc điểm cơ bản của phân phối Ngân sách nhà nƣớc là: - Phân phối dƣới hình thức giá trị, chủ yếu sử dụng tiền tệ làm đơn vị tính, làm phƣơng tiện phân phối; - Tham gia không đầy đủ vào quá trình phân phối các yếu tố đầu vào (chủ yếu là Nhà nƣớc đầu tƣ trực tiếp, cấp vốn kinh doanh, trợ cấp đối với nền kinh tế); - Thực hiện phân phối kết quả của quá trình sản xuất, cung ứng hàng hoá, dịch vụ (chủ yếu thông qua thuế, phí, lệ phí, thu nhập quyền sở hữu cũng nhƣ các khoản chi từ ngân sách nhà nƣớc cho cộng đồng); - Quá trình phân phối ngân sách nhà nƣớc tác động đến cả bên cung và bên cầu của nền kinh tế gắn liền với sự hình thành và sử dụng quỹ ngân sách nhà nƣớc của nhà nƣớc; - Nhà nƣớc luôn là chủ thể trong các quan hệ phân phối có liên quan đến ngân sách nhà nƣớc, nhà nƣớc sử dụng tối đa quyền lực chính trị và quyền chủ sở hữu của nhà nƣớc trong quá trình thực hiện chức năng phân phối ngân sách nhà nƣớc; - Về cơ bản, quá trình phân phối của ngân sách nhà nƣớc mang đặc tính không hoàn trả, không phát sinh nghĩa vụ vay trả nợ, không hình thành trái chủ. Chức năng giám đốc của ngân sách nhà nước: Thực hiện chức năng này ngƣời ta giám sát, đôn đốc, kiểm tra một cách thƣờng xuyên, liên tục Formatted: Dutch (Netherlands) 100 cùng với quá trình vận động của các đối tƣợng phân phối ngân sách nhà nƣớc. Về nội dung giám đốc ngân sách nhà nƣớc bao gồm giám đốc tuân thủ và giám đốc hiệu quả. Xét về phạm vi giám đốc ngân sách nhà nƣớc thực hiện ở cả tầm vĩ mô và vi mô, cả trực tiếp và gián tiếp.
Thông qua chức năng giám đốc của ngân sách nhà nƣớc, Nhà nƣớc kiểm soát tình hình tài chính vĩ mô bằng các chỉ tiêu cơ bản, chiếm vị trí quan trọng trong hệ thống các chỉ tiêu giám sát tài chính của mỗi quốc gia. Xét theo quá trình quản lý, việc giám đốc ngân sách nhà nƣớc cung cấp thông tin về các cân đối thu, chi ngân sách nhà nƣớc, về thực tế thu chi và tồn ngân quỹ ngân sách nhà nƣớc tại các thời điểm cần thiết, cũng nhƣ về thực trạng gánh nặng nợ nhà nƣớc và khả năng thanh toán của Chính phủ… Chức năng giám đốc của ngân sách nhà nƣớc gắn liền với chức năng phân phối ngân sách nhà nƣớc, thông qua phân phối mà thực hiện giám sát, kiểm tra. Ngƣợc lại, nhờ có kiểm tra, giám sát mà quá trình phân phối ngân sách nhà nƣớc đƣợc thực hiện đúng pháp luật, có hiệu quả. Giám đốc ngân sách nhà nƣớc, về nguyên tắc, đƣợc thực hiện bởi Nhà nƣớc nhƣng trong thực tế, đƣợc thực hiện bởi các đại diện chính thức nhƣ Quốc hội, Hội đồng nhân dân, các cơ quan có trách nhiệm đƣợc nhà nƣớc uỷ quyền nhƣ Kiểm toán nhà nƣớc, thanh tra nhà nƣớc.
VAI TRÒ CỦA NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI, ĐẶC BIỆT Ở PHẠM VI CẤP TỈNH. Ngân sách Nhà nƣớc có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội. Ngân sách nhà nƣớc không thể tách rời với vai trò của Nhà nƣớc. Nhà nƣớc quản lý và sử dụng ngân sách để thực hiện chức năng và nhiệm vụ của mình.
Vai trò của Ngân sách nhà nƣớc đƣợc thể hiện qua các điểm sau: Formatted: Dutch (Netherlands) 100 1. Vai trò của Ngân sách Nhà nước đối với phát triển sản xuất kinh doanh. Vai trò của Ngân sách nhà nƣớc trong phát triển sản xuất kinh doanh đƣợc thể hiện trên các mặt nhƣ kích thích sự phát triển kinh tế, tạo hành lang pháp lý, tạo môi trƣờng đầu tƣ… Nhà nƣớc thực hiện chính sách thuế để vừa kích thích, vừa gây sức ép đối với các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh. Thông qua công cụ thuế với các mức thuế suất khác nhau và ƣu đãi về thuế, ngân sách nhà nƣớc có vai trò định hƣớng đầu tƣ, điều chỉnh cơ cấu của nền kinh tế theo định hƣớng phát triển của nhà nƣớc cả về cơ cấu ngành và cơ cấu vùng lãnh thổ.
Đối với các địa phƣơng, trên cơ sở các quy định của nhà nƣớc có thể có các chính sách thuế để góp phần kích thích sản xuất ở địa phƣơng phát triển, thu hút đƣợc các doanh nghiệp và cá nhân bỏ vốn đầu tƣ vào các ngành nghề cần thiết, là tiềm năng của địa phƣơng và điều chỉnh cơ cấu nền kinh tế của tỉnh theo các định hƣớng phát triển. Ngân sách nhà nƣớc tạo điều kiện thuận lợi trên các mặt tài chính để khuyến khích các thành phần kinh tế hoạt động có hiệu quả. Tập trung đầu tƣ vào các ngành kinh tế mũi nhọn, các vùng trọng điểm kinh tế phát triển, những vùng đặc biệt khó khăn, lạc hậu có tiềm lực, điểm xuất phát thấp để có mức tăng trƣởng cao, đồng thời trợ vốn cho các ngành, các lĩnh vực sản xuất hàng hoá, dịch vụ thiết yếu có sự ảnh hƣởng lớn tới sự phát triển kinh tế xã hội. Việc phân bổ sử dụng các khoản chi đầu tƣ từ ngân sách nhà nƣớc trở thành động lực thúc đẩy sự ra đời của các cơ sở kinh tế mới.
Ngoài ra ngân sách nhà nƣớc còn là công cụ góp phần ổn định thị trƣờng, giá cả và chống lạm phát.
