Chương 1 của luận văn. Ở đây, chúng tôi sử dụng định nghĩa về NL trong chương trình giáo dục phổ thông của Quecbe - Canada như sau: NL là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và thuộc tính tâm lí cá nhân khác nhau như hứng thú, niềm tin, ý chí,… để thưc hiện thành công một loạt công việc trong một bối cảnh nhất định. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực Theo Tài liệu tập huấn Hướng dẫn DH và kiểm tra đánh giá theo ĐHPTNL HS cấp THPT môn VL [5], nhóm tác giả cho rằng: Việc DH ĐHPTNL về bản chất chỉ là cần và coi trọng thực hiện mục tiêu DH hiện tại ở các mức độ cao hơn, thông qua việc yêu cầu HS “vận dụng những kiến thức, kĩ năng một cách tự tin, hiệu quả và thích hợp trong hoàn cảnh phức hợp và có biến đổi, trong học tập cả 8 trong nhà trường và ngoài nhà trường, trong đời sống thực tiễn”. Nghĩa là, việc DH thay vì chỉ dừng ở hướng tới mục tiêu DH hình thành kiến thức, kĩ năng và thái độ tích cực ở HS, thì còn hướng tới mục tiêu xa hơn là phát triển khả năng thực hiện các hành động có ý nghĩa đối với người học.
Theo các tác giả, việc DH ĐHPTNL được thể hiện trong các thành tố của quá trình học như sau[5]: Mục tiêu DH DH PP DH ĐHPTNL Nội dung DH Kiểm tra đánh giá Hình 1.1: Các thành tố trong dạy học phát triển năng lực Khác với việc tổ chức hoạt động DH, các công cụ đánh giá cần chỉ rõ thành tố của NL cần đánh giá và xây dựng được các công cụ đánh giá từng thành tố của các NL thành phần. Sự liên hệ giữa mục tiêu, hoạt động DH và công cụ đánh giá được thể hiện như trong (hình 1.2) 9 Chuẩn NL Thành tố 1 NL thành phần Mục tiêu bài Thành tố 2 học: Các NL NL thành phần Công cụ 1 Hoạt động DH: Đánh giá: Các Phát triển các thành tố Công cụ 2 NL Hình 1.2: Mối quan hệ giữa mục tiêu hoạt động dạy học và đánh giá trong dạy học định hướng năng lực c. Các phương pháp đánh giá theo định hướng phát triển năng lực Theo tài liệu tập huấn của Phạm Xuân Quế và các tác giả [5], một số PP đánh giá theo ĐHPTNL được đưa ra như sau: - Đánh giá kết quả và đánh giá quá trình - Đánh giá qua thực tiễn - Đánh giá đồng đẳng - Tự suy ngẫm và tự đánh giá - Đánh giá theo chuẩn và đánh giá theo tiêu chí 1. Hoạt động ngoại khóa ở trường THPT a.
Khái niệm về hoạt động ngoại khóa Theo Phạm Xuân Quế và các tác giả [5], HĐNK là hoạt động được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa ở trên lớp, một trong những mảng hoạt động giáo dục quan trọng ở nhà trường phổ thông. Hoạt động này có ý nghĩa hỗ trợ cho 10 giáo dục nội khóa, góp phần phát triển và hoàn thiện nhân cách, bồi dưỡng năng khiếu và tài năng sáng tạo của HS. Nội dung ngoại khóa rất phong phú và đa dạng, nhờ đó các kiến thức tiếp thu được trên lớp có cơ hội được áp dụng, mở rộng thêm trên thực tế, đồng thời có tác dụng nâng cao hứng thú học tập nội khóa. Khi HĐNK, HS có thể tham quan học tập, tổ chức thảo luận theo chuyên đề, tổ chức các buổi dạ hội… b.
Vị trí, vai trò của hoạt động ngoại khóa trong các hình thức tổ chức dạy học ở trường phổ thông Theo tác giả Nguyễn Quang Đông [9], ở trường phổ thông có ba hình thức tổ chức đào tạo là: - Thứ nhất: DH trên lớp. - Thứ hai: Giáo dục lao động kĩ thuật tổng hợp và hướng nghiệp dạy nghề. - Thứ ba: Công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp. HĐNK nói chung và HĐNK VL nói riêng thuộc lĩnh vực thứ 3.
Theo tài liệu tập huấn của Bộ Giáo dục & Đào tạo [5], HĐNK VL có tác dụng to lớn được thể hiện theo hình 1. Tác Giáo dục nhận thức. dụng của Rèn luyện kỹ năng. HĐNK trong các hình Giáo dục tinh thần thái độ.
thức DH Rèn luyện NL tư duy.3: Tác dụng của HĐNK trong các hình thức DH HĐNK có quan hệ chặt chết với các hoạt động DH, tạo điều kiện gắn lí thuyết với thực hành, thống nhất giữa nhận thức với hành động, góp phần quan 11 trọng vào sự hình thành và phát triển các kĩ năng, tình cảm, niềm tin, tạo cơ sở cho sự phát triển nhân cách của HS hiện nay. Qua nghiên cứu thực tiễn chúng tôi nhận thấy: Thời gian để HS thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn là quá ít so với kiến thức HS đã được học thì với HĐNK bên cạnh những tác dụng đã nêu trên nó còn có tác dụng làm cho HS lĩnh hội kiến thức một cách mềm dẻo, nhẹ nhàng, vui vẻ nhưng vẫn đạt được mục tiêu về kiến thức, gắn kiến thức với thực tiễn cuộc sống. Các đặc điểm của hoạt động ngoại khóa Theo tài liệu tập huấn của Bộ Giáo dục & Đào tạo [5], HĐNK nói chung và HĐNK VL nói riêng có những đặc điểm cơ bản sau: - Việc tổ chức HĐNK dựa trên tính tự nguyện tham gia của HS và có sự hướng dẫn của GV. Trên cơ sở đó, HS sẽ yêu thích công việc, hoạt động tích cực, có hiệu quả và phát triển được NL của mình.
- Số lượng HS tham gia không hạn chế, có thể là theo nhóm nhưng cũng có thể là tập thể đông người. Trong điều kiện cho phép có thể huy động HS toàn trường tham gia, không phân biệt trình độ HS. - Có kế hoạch cụ thể về mục đích, nội dung, PP, hình thức tổ chức, lịch hoạt động cụ thể và thời gian thực hiện. - Kết quả HĐNK của HS không đánh giá bằng điểm số như đánh giá kết quả học tập nội khóa.
- Việc đánh giá kết quả của HĐNK VL thông qua tính tích cực, sáng tạo của HS và sản phẩm của quá trình hoạt động. Ngoài ra, kết quả của HĐNK được đánh giá một cách công khai thông qua cả GV và HS. Để khích lệ quá trình hoạt động của HS thì cũng cần có sự khuyến khích và phần thưởng động viên kịp thời cho các em. - Nội dung và hình thức tổ chức HĐNK phải đa dạng, phong phú, mềm dẻo, hấp dẫn để lôi cuốn được nhiều HS tham gia.
Nội dung của hoạt động ngoại khóa Nội dung ngoại khóa VL ở trường phổ thông rất đa dạng nhưng có thể tóm lược thành những nội dung chính sau: - Đào sâu nghiên cứu những kiến thức lí thuyết về VL và kĩ thuật. - Nghiên cứu những lĩnh vực riêng biệt của VL học ứng dụng như kĩ thuật điện, kĩ thuật vô tuyến, kĩ thuật chụp ảnh. - Nghiên cứu thiết kế, chế tạo và sử dụng các dụng cụ, làm thí nghiệm VL, nghiên cứu những ứng dụng của VL trong cuộc sống [5]. Các hình thức tổ chức ngoại khóa Việc phân chia các hình thức HĐNK về VL chỉ mang tính chất tương đối, không phân biệt được rõ ràng.
Có thể phân ra các hình thức HĐNK theo nội dung, số lượng HS tham gia, cũng có thể phân theo cách thức tổ chức hoặc cách thức tham gia HĐNK… Chẳng hạn: i) Dựa vào số lượng học sinh tham gia ngoại khóa Dựa vào số lượng HS tham gia người ta có thể chia HĐNK theo hình 1. Hình thức tổ chức HĐNK Theo nhóm Quần chúng rộng rãi Hình 1.4: Hình thức tổ chức HĐNK cơ bản * HĐNK theo các nhóm - Khi tổ chức nhóm ngoại khóa trước hết phải dựa trên tinh thần tự nguyện, hứng thú của HS, các em phải được lựa chọn lĩnh vực kiến thức yêu thích và xây dựng được hạt nhân của nhóm. GV cần phải dự kiến được những khó khăn mà 13 HS có thể gặp phải, lên PA giúp đỡ và tạo điều kiện về thời gian, tài liệu, nguyên vật liệu…cho nhóm HS. Nhóm ngoại khóa cần có lịch làm việc cụ thể về thời gian cũng như tiến độ công việc, tránh tình trạng “đầu voi, đuôi chuột”, kiên quyết không để kế hoạch bị phá sản giữa chừng.
- Dựa trên tính chất đặc thù: Kiến thức VL không khó nhưng biểu hiện khá phức tạp, chủ yếu xây dựng bằng thực nghiệm nên tổ chức HĐNK cần chọn kiến thức có thực nghiệm và hình thức tổ chức theo nhóm là ưu việt nhất. - Nhóm ngoại khoá không nên quá đông (nên từ 3 => 10 HS). - Đảm bảo nguyên tắc tôn trọng sở thích và tính tự nguyện của HS khi tham gia ngoại khóa. - GV cần phải phát hiện và xây dựng được hạt nhân của nhóm.
HS hạt nhân đó phải có sở thích, có tư duy và giải quyết tốt nhiệm vụ được giao. - Nội dung HĐNK có tính mới mẻ, vừa sức với HS nhưng không đơn thuần là kiểm nghiệm lại kiến thức, hoặc áp dụng đơn giản kiến thức đã học. - Phải đảm bảo tính nghiêm túc, nhẹ nhàng, nhưng không tuỳ tiện. GV cần đưa ra mốc thời gian hoàn thành để các nhóm chủ động trong công việc.
- Có thể chia nhóm thành các tiểu nhóm như sau: Nhóm HĐNK Nhóm Nhóm chế tạo Nhóm VL lí dụng cụ thí VL kĩ thuyết nghiệm VL thuật Hình 1.5: Các nhóm nhỏ trong HĐNK theo nhóm * HĐNK có tính quần chúng rộng rãi HĐNK có tính quần chúng rộng rãi thường là kết quả của quá trình hoạt động của các nhóm VL. HĐNK có tính quần chúng rộng rãi có các hình thức cơ bản theo hình 1.6 dưới đây: 14 Các hình thức HĐNK có tính quần chúng rộng rãi Hội vui Triển lãm Báo VL về VL tường về Hình 1.6: Các hình thức trong HĐNK có tính quần chúng rộng rãi - Hội vui VL là một hình thức ngoại khóa dễ phổ biến, lôi cuốn được đông đảo HS tham gia, tạo ra được khí thế trong học tập và nghiên cứu. Hội vui có thể tổ chức theo từng chuyên đề hoặc theo khối lớp. Hội vui có nội dung chính là các trò chơi hoặc các câu hỏi rèn luyện trí tuệ như: trò chơi hái hoa dân chủ; thi khéo tay; thi giải đáp các câu hỏi trí tuệ, thi chế tạo thiết bị thí nghiệm.
Thời gian tổ chức hội vui không nên kéo dài để đảm bảo cho hội vui vừa truyền tải hết nội dung cần thiết vừa không gây ảnh hưởng đến sức khỏe và sự đi lại của HS. - Báo tường về VLlà một hình thức HĐNK khá hấp dẫn, dễ tổ chức, lôi cuốn được đông đảo HS tham gia, không phân biệt trình độ HS nhiều.