Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ THI HÀNH ÁN DÂN SỰ Ở TỈNH BẮC GIANG 1. Khái niệm, bản chất và vai trò của thi hành án dân sự 1. Khái niệm, bản chất của thi hành án dân sự Việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau như xét xử, thi hành án dân sự. Việc giải quyết vụ việc dân sự tại tòa án tuy rất quan trọng nhưng mới chỉ là giai đoạn đầu của quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.
Trong giai đoạn này, tòa án mới chỉ làm rõ tình tiết của vụ việc dân sự và áp dụng quy phạm pháp luật quyết định quyền và nghĩa vụ của các đương sự. Quyền và nghĩa vụ của các đương sự trong vụ việc dân sự đã được tòa án quyết định muốn trở thành hiện thực thì phải thông qua việc thi hành án. Trong đó người có quyền thi hành án yêu cầu người có nghĩa vụ thi hành án phải thực hiện nghĩa vụ thi hành án của họ đối với mình và người có nghĩa vụ thi hành án phải thực hiện nghĩa vụ của mình vì lợi ích của người có quyền thi hành án. Thậm chí người phải thi hành án muốn tự nguyện thi hành án cũng phải làm đơn đề nghị cơ quan thi hành án cho thi hành bản án.
Do vậy, theo nghĩa chung thì thi hành án dân sự là thực hiện bản án, quyết định dân sự của tòa án. Thi hành án dân sự xuất phát và gắn liền với hoạt động xét xử của tòa án. Tuy vậy, theo nghĩa một thuật ngữ pháp lí thì còn có các quan điểm khác nhau về thi hành án dân sự. + Quan điểm thứ nhất cho rằng: thi hành án dân sự là một dạng của hoạt động hành chính, bởi thi hành án dân sự là hoạt động mang tính điều hành và chấp hành mà điều hành và chấp hành là đặc trưng của hoạt động 13 hành chính.
Mặt khác, thi hành án dân sự ở nước ta lại không do toà án - cơ hành tư pháp tổ chức. + Quan điểm thứ hai cho rằng: thi hành án dân sự là một dạng hoạt động hành chính - tư pháp vì thi hành án dân sự là hoạt động mang tính điều hành và chấp hành quyết định của tòa án - cơ quan tư pháp. Hơn nữa, trong quá trình thi hành án dân sự còn phải tiến hành các hoạt động mang tính hành chính như chứng thực bản sao giấy tờ, việc ủy quyền thi hành án dân sự, trước bạ chuyển quyền sở hữu nhà cho người được thi hành án. Theo quan điểm này, quá trình tố tụng mà trọng tâm là việc xét xử của Tòa án chấm dứt khi Tòa án ra phán quyết nhân danh Nhà nước, trong đó Tòa án đã xác định quyền, nghĩa vụ các bên, còn việc thi hành phán quyết đó là giai đoạn khác, không thuộc quá trình tố tụng.
Thi hành án dân sự không phải là giai đoạn tố tụng, bởi vì: Thi hành án dân sự có mục đích khác với mục đích tố tụng, tố tụng là quá trình đi tìm sự thật của các vụ việc đã diễn ra trên thực tế, trên cơ sở đó đưa ra phương án giải quyết vụ việc theo đúng quy định của pháp luật, còn thi hành án dân sự là quá trình tiến hành các hoạt động nhằm thực hiện các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật [4, tr. + Quan điểm thứ ba khẳng định, thi hành án là hoạt động tư pháp. Bởi vì, gốc của hoạt động thi hành án là bản án, quyết định của Tòa án và các quyết định theo quy định của pháp luật. Khi thực hiện nhiệm vụ, cơ quan thi hành án phải thi hành theo đúng quyết định của Tòa án chứ không phải theo mệnh lệnh hành chính.
Thi hành án phần lớn thông qua vai trò hoạt động của các cá nhân những người được Nhà nước giao trách nhiệm thi hành các bản án, quyết định như Chấp hành viên, Giám thị viên hoặc các cơ quan tổ chức và người có thẩm quyền khác. Hoạt động hành chính trong lĩnh vực thi hành án chẳng qua cũng chỉ để đảm bảo phục vụ cho chức năng chính của cơ quan 14 thi hành án là tổ chức thi hành án theo quy định của pháp luật. Nếu cho rằng thi hành án (nhất là thi hành án dân sự) là giai đoạn độc lập có tính hành chính - tư pháp vì hoạt động thi hành án được thực hiện chủ yếu bởi các cơ quan của Chính phủ là không hợp lý vì một hoạt động mang bản chất như thế nào không thể phụ thuộc nhiều vào chủ thể thực hiện nó. Theo quan điểm này, thì thi hành án dân sự gắn liền với hoạt động xét xử, mang tính tài sản, độc lập và do cơ quan tư pháp có thẩm quyền tổ chức thực hiện.
Qua nghiên cứu, có thể thấy quan điểm thứ ba là có cơ sở khoa học hơn cả. Thi hành án dân sự gắn liền với hoạt động xét xử vì xét xử và thi hành án dân sự là hai mặt của quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Xét xử là tiền đề của thi hành án, không có xét xử thì không có thi hành. Ngược lại, thi hành án tiếp nối với xét xử làm cho bản án, quyết định hiệu lực trên thực tế nên có tác dụng củng cố kết quả xét xử.
Thi hành án dân sự mang tính tài sản - đặc trưng của quan hệ dân sự. Trên thực tế, phần lớn các bản án, quyết định dân sự được đưa ra thi hành đều quyết định các vấn đề về tài sản như chia thừa kế, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng v.v… Thông qua thi hành án dân sự, người phải thi hành án phải thực hiện các nghĩa vụ về tài sản của họ và người được thi hành án dân sự sẽ nhận được các quyền, lợi ích về tài sản. Thi hành án dân sự mang tính độc lập - đặc trưng của hoạt động tư pháp. Thi hành án là quá trình diễn ra phức tạp, trong đó cơ quan thi hành án dân sự thường phải chịu áp lực, tác động từ nhiều phía.
Để bảo đảm hiệu quả của thi hành án dân sự thì cơ quan thi hành án dân sự và chấp hành viên phải được độc lập và không cá nhân, cơ quan, tổ chức nào được can thiệp trái pháp luật vào quá trình thi hành án dân sự. Vì vậy, khác với các văn bản pháp luật quy định về thi hành án dân sự được ban hành trước, Pháp lệnh Thi hành án 15 dân sự năm 2004 và Luật Thi hành án dân sự đã quy định cơ quan thi hành án dân sự tách khỏi các cơ quan tư pháp địa phương, không phụ thuộc về tổ chức và quản lí của các cơ quan này. Thi hành án dân sự do cơ quan thi hành án dân sự - cơ quan tư pháp tổ chức thực hiện. Việc thực hiện quyền tư pháp của Nhà nước do nhiều cơ quan tư pháp thực hiện và tòa án chỉ là một trong các cơ quan đó.
Cơ quan thi hành án dân sự có chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn thực hiện quyền tư pháp của Nhà nước cho nên cơ quan thi hành án dân sự là một trong các cơ quan tư pháp. Ngoài ra, để thực hiện các bản án, quyết định được đưa ra thi hành trong quá trình thi hành án dân sự đôi khi các chủ thể tham gia thi hành án còn phải tiến hành các hoạt động như yêu cầu cơ quan có thẩm quyền chứng thực bản sao giấy tờ, việc ủy quyền thi hành án, trước bạ chuyển quyền sở hữu nhà cho người được thi hành án v.v… Tuy vậy, những hoạt động này không phải là hoạt động cơ bản, chỉ mang tính bổ trợ cho việc thi hành bản án, quyết định dân sự. Thi hành án dân sự là nhằm mục đích đưa bản án, quyết định dân sự ra thực hiện trên thực tế. Do vậy, đối tượng thi hành án dân sự trước hết phải là các bản án quyết định giải quyết các vụ việc dân sự, sau đó là các quyết định về tài sản trong bản án hình sự, hành chính của tòa án.
Theo quy định của pháp luật, thủ trưởng cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền ra quyết định thi hành án dân sự. Tuy vậy, bắt đầu từ năm 2003 pháp luật quy định đối tượng thi hành án dân sự không chỉ bao gồm bản án, quyết định dân sự của tòa án, bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài, quyết định của trọng tài nước ngoài được tòa án công nhận và cho thi hành ở Việt Nam mà còn bao gồm cả quyết định giải quyết tranh chấp của trọng tài thương mại Việt Nam. Theo quy định tại Điều 57 pháp lệnh trọng tài thương mại năm 2003, Điều 2 Pháp lệnh Thi hành án dân sự năm 2004 và Điều 121 Luật Cạnh tranh năm 16 2004 thì quyết định của trọng tài thương mại, hội đồng xử lí vụ việc cạnh tranh cũng được thi hành theo thủ tục thi hành án dân sự. Kế thừa các quy định này, Điều 1 Luật Thi hành án dân sự năm 2008 tiếp tục quy định đối tượng thi hành án dân sự bao gồm bản án, quyết định dân sự, hình phạt tiền, tịch thu tài sản, truy thu tiền, tài sản thu lợi bất chính, xử lí vật chứng, tài sản, án phí và quyết định dân sự trong bản án, quyết định hình sự, phần tài sản trong bản án, quyết định hành chính của tòa án, bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài, quyết định của trọng tài nước ngoài được tòa án công nhận và cho thi hành ở Việt Nam, quyết định xử lí vụ việc cạnh tranh có liên quan đến tài sản của bên phải thi hành án của hội đồng xử lí vụ việc cạnh tranh và quyết định của trọng tài thương mại Việt Nam.
Vì vậy, theo nghĩa pháp lí thì thi hành án dân sự là một dạng hoạt động tư pháp trong việc thực hiện bản án, quyết định dân sự của tòa án và các quyết định của các cơ quan, tổ chức khác được đưa ra thi hành theo quy định của pháp luật. Vai trò, ý nghĩa của thi hành án dân sự Thi hành án dân sự có vai trò quan trọng trong hoạt động tư pháp nói chung và quá trình giải quyết vụ án nói riêng. Bản án, quyết định của Tòa án chỉ thực sự có giá trị khi được thi hành trên thực tế.
