Chương 1: Kỹ năng thu thập và xử lý thông tin kinh tế của nhà báo - Tiếp cận từ lý thuyết. Chương 2: Thực trạng thu thập và xử lý thông tin kinh tế của nhà báo. Chương 3: Một số giải pháp và kiến nghị góp phần nâng cao kỹ năng thu thập và xử lý thông tin kinh tế của nhà báo. 9 CHƢƠNG 1 KỸ NĂNG THU THẬP VÀ XỬ LÝ THÔNG TIN KINH TẾ CỦA NHÀ BÁO – TIẾP CẬN TỪ LÝ THUYẾT 1.
Thông tin và thông tin kinh tế Theo cuốn “Đại từ điển Tiếng Việt” (tác giả Nguyễn Như Ý chủ biên NXB Văn hóa – Thông tin ấn hành năm 1999) thì thông tin được hiểu rằng: “Truyền tin, đưa tin, báo cho nhau biết tin tức về các sự kiện diễn ra trong thế giới xung quanh”. 16] Khái niệm “thông tin” được bắt nguồn từ chữ Latinh là informetio, gốc của từ tiếng Anh là information. Hai ông Philipppe và Serge Proulx trong cuốn sách “Bùng nổ thông tin” giải thích rằng: khái niệm này có liên quan đến đặc trưng Rooma, biểu hiện sự mong muốn giảng dạy, truyền đạt. Trong lý luận báo chí, khái niệm “thông tin” cũng đang tồn tại hai cách hiểu.
Một là, tri thức tư tưởng do nhà báo tái tạo và sáng tạo từ hiện thực cuộc sống. Hai là sự loan báo cho mọi người biết. Trong hoạt động báo chí, khi tìm hiểu về khái niệm thông tin cần đặt nó trong mối liên hệ trực tiếp với vấn đề hiệu quả, tức là ảnh hưởng trực tiếp của thông tin đến công chúng, hướng dẫn nhận thức và giáo dục đạo đức cho họ để họ hành động đúng đắn. Vì vậy, có thể đồng tình với định nghĩa: “Thông tin là phần tri thức được sử dụng để định hướng, tác động đến hành động tích cực và quản lý xã hội, thực hiện mục đích giữ gìn những đặc điểm phẩm chất, sự hoàn thiện và phát triển hệ thống”.
59] Trong các thông tin được đăng tải trên báo chí, có một mảng rất quan trọng, đó là thông tin kinh tế. Đầu tiên, cần hiểu kinh tế là gì? Đó là “tổng thể nói chung các hoạt động sản xuất và tái sản xuất của cải vật chất cho con người và xã hội”. 693] Nó liên quan đến các hoạt động sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu thụ hàng hóa và dịch vụ. Tuy nhiên định nghĩa về kinh tế 10 đã thay đổi theo lịch sử các hoạt động kinh tế.
Thông tin kinh tế là những thông tin liên quan đến lĩnh vực kinh tế như đã nói ở trên. Thông tin bắt nguồn từ nhu cầu giao lưu kinh tế giữa các vùng, các quốc gia. Nó phản ánh tình trạng và kinh doanh hiện thời của tổ chức kinh tế, tới tình trạng sản xuất, trao đổi, phân phối và tiêu dùng các loại sản phẩm, hàng hoá và dịch vụ. Vì vậy, nó có vai trò quan trọng đối với doanh nghiệp vì tất cả các thông tin này sẽ liên quan tới tổ chức, quản lý, điều hành ra quyết định của một doanh nghiệp.
Qua đó có thể đánh giá nhịp sống và quy mô phát triển của doanh nghiệp, triển vọng và nguy cơ tiềm ẩn của doanh nghiệp. Thu thập thông tin kinh tế Thu thập là hoạt động có chủ đích của con người nhằm “tìm kiếm, góp nhặt và tập hợp lại” một vật, vấn đề nào đó [35, tr. Thu thập thông tin là quá trình tìm kiếm, góp nhặt và tập hợp thông tin theo những tiêu chí cụ thể, xác định nhu cầu thông tin, tìm nguồn thông tin, thực hiện tập hợp thông tin theo yêu cầu nhằm làm rõ những vấn đề, nội dung liên quan đến lĩnh vực nhất định. Trong báo chí, thu thập thông tin là một hoạt động nhằm tìm kiếm, thu gom các sự kiện, thông tin từ nhiều nguồn phát sinh khác nhau để xây dựng, hình thành nên tác phẩm báo chí.
Thu thập thông tin kinh tế là nhiệm vụ của các nhà báo kinh tế. Họ đi tìm kiếm, thu thập các sự kiện, thông tin có liên quan đến lĩnh vực kinh tế từ nhiều nguồn khác nhau để xây dựng nên tác phẩm báo chí. Thu thập thông tin là hoạt động có tính mục đích. Quá trình thu thập thông tin phải giải đáp cụ thể các câu hỏi: Thông tin này thu thập để làm gì, phục vụ cho công việc gì, liên quan đến những khía cạnh nào của vấn đề? Thu thập thông tin có tính đa dạng về phương pháp, cách thức.
Tùy theo yêu cầu về thông tin, nguồn lực mà có thể áp dụng các phương pháp, cách thức thu thập thông tin cho phù hợp. 11 Thu thập thông tin có thể tìm kiếm từ các nguồn, kênh thông tin khác nhau. Mỗi kênh thông tin có những ưu điểm và nhược điểm riêng, phù hợp với mỗi loại thông tin cần thu thập. Việc lựa chọn nguồn thông tin thích hợp bảo đảm hiệu quả quá trình thu thập thông tin và chất lượng của thông tin.
Thu thập thông tin là một quá trình liên tục, nhằm bổ sung, hoàn chỉnh thông tin cần thiết. Thu thập thông tin chịu tác động của nhiều nhân tố về kỹ năng thu thập thông tin, kỹ năng sử dụng các phương pháp, cách thức thu thập thông tin. Thu thập thông tin là một khâu trong quá trình thông tin của một tổ chức. Thu thập thông tin gắn với yếu tố đầu vào của tổ chức.
Thu thập thông tin không tách rời quá trình xử lý thông tin, nhằm đảm bảo thông tin cho hoạt động của tổ chức. Xử lý thông tin kinh tế Từ khái niệm “xử lý là sắp xếp và giải quyết công việc hoặc nhiệm vụ trong điều kiện cụ thể” [50, tr. 5] trong cuốn “Đại từ điển Tiếng Việt” có thể hiểu thuật ngữ xử lý thông tin là một hoạt động nghiệp vụ nhằm chỉnh sửa cả về mặt nội dung lẫn hình thức thông tin để đảm bảo độ chính xác và hấp dẫn của tin. Công việc xử lý thông tin là công việc đòi hỏi cần có nhiều kinh nghiệm, sự hiểu biết về xã hội cũng như về ngôn ngữ.
Xử lý thông tin kinh tế là việc sắp xếp, phân tích các dữ liệu kinh tế có được theo yêu cầu, tiêu chí cụ thể một cách khoa học, chính xác, khách quan nhằm cung cấp những cơ sở để xem xét, giải quyết một vấn đề kinh tế. Đó là quá trình đối chiếu, chọn lọc, chỉnh lý, biên tập thông tin theo mục đích, yêu cầu xác định. Đây là công việc bắt buộc nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả sử dụng thông tin, tránh sự quá tải, nhiễu thông tin. Thông qua việc kiểm tra tính chính xác, tính hợp lý của các tài liệu, số liệu; hệ thống hóa, phân tích tổng hợp số liệu, tài liệu; chỉnh lý chính xác số liệu, tài liệu để chúng phản ánh được tình hình, xác định đúng bản chất của các sự việc, các hoạt động, từ đó đưa ra 12 các giải pháp, phương án cho các vấn đề kinh tế dưới các hình thức kiến nghị, đề xuất sáng kiến giải quyết.
Đây là khâu then chốt, phản ánh nội dung trọng tâm hoặc kết quả cần đạt tới của quy trình thông tin, bởi lẽ kết quả của nó là tạo lập những thông tin mới phục vụ trực tiếp cho hoạt động kinh tế. Chính điều đó làm cho hoạt động xử lý thông tin khác biệt với hoạt động lưu trữ, thư viện, bảo tàng, mặc dù trong mọi hoạt động này đều tiến hành công tác thu thập, xử lý, bảo quản và tổ chức sử dụng thông tin. Trong thời đại ngày nay việc xử lý thông tin không chỉ được thực hiện bằng mỗi trí tuệ con người, mà còn được trợ giúp bởi nhiều thiết bị kỹ thuật ngày càng hiện đại và “thông minh hơn”. Điều đó cũng đòi hỏi, nhà báo phải đạt tới những trình độ nhất định và ngày càng phải tự hoàn thiện mình, nâng cao tri thức chuyên môn.
Kết quả của việc xử lý thông tin trong yêu cầu hiện nay là phải góp phần tạo ra những quyết định đúng đắn và sự năng động của cơ quan, tổ chức trong cạnh tranh. Nó phải giúp cho các cấp quản lý đạt tới sự sáng tạo, dự báo vấn đề nảy sinh và giải quyết các vấn đề. Việc xử lý thông tin còn có khả năng tạo ra những thông tin mới hoặc bổ sung những thông tin mà trước đó chưa được biết đến. Chất lượng thông tin mà người xử lý cung cấp tới đối tượng tiếp nhận có thể bị tác động bởi nhiều yếu tố như trình độ, sự nhạy bén trong phân tích, thái độ khách quan.
Kỹ năng Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu và đưa ra nhiều cách định nghĩa khác nhau về kỹ năng, những định nghĩa này thường bắt nguồn từ góc nhìn chuyên môn và quan niệm cá nhân của người viết. Cụ thể như sau: Theo PGS. Lưu Xuân Mới [32], kỹ năng là sự biểu hiện kết quả thực hiện hành động trên cơ sở kiến thức đã có. Kỹ năng là tri thức trong hành động.
Tác giả Huỳnh Văn Sơn cho rằng, kỹ năng là khả năng thực hiện có kết quả một hành động nào đó bằng cách vận dụng những tri thức, kinh nghiệm đã có để thực hiện hoạt động phù hợp với những điều kiện nhất định. Kỹ năng 13 không đơn thuần là mặt kỹ thuật của hành động mà là biểu hiện về năng lực của chủ thể hành động. Covaliov, kỹ năng là những phương thức thực hiện hành động thích hợp với mục đích và những điều kiện hành động phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là năng lực của con người mà không đơn giản là cứ nắm vững cách thức hành động thì sẽ có kết quả tương ứng. Ta nhận thấy quan niệm trên xem xét kỹ năng nghiêng về mặt kỹ thuật của hành động, coi kỹ năng là cách thức thực hiện hành động phù hợp với mục đích và điều kiện của hành động mà con người đã nắm được.
Cruchetxki cho rằng, kỹ năng là phương thức thực hiện hành động đã được con người nắm vững từ trước [55, tr. Cudin cho rằng, kỹ năng là phương thức hoạt động không cần sự củng cố bắt buộc bằng luyện tập từ trước. Theo các tác giả này thì chỉ cần nắm vững phương thức hành động là con người có được kỹ năng, còn hoạt động có kết quả hay không, việc thực hiện hành động có liên quan gì đến mục đích cũng như các điều kiện thực hiện mục đích thì lại chưa nói rõ. “Từ điển của tâm lý học” do Vũ Dũng chủ biên, tác giả đã có một cách hiểu khác về kỹ năng: “Năng lực vận dụng có kết quả có tri thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội thực hiện những nhiệm vụ tương ứng”.