Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THƠ THIẾU NHI VÀ THƠ THIẾU NHI DÂN TỘC THIỂU SỐ VIỆT NAM THỜI KỲ HIỆN ĐẠI 1. Khái quát về thơ thiếu nhi Việt Nam 1. Khái niệm Từ xưa tới nay dân tộc ta được coi là một dân tộc coi trọng văn hóa, yêu mến thơ ca. Thơ ca đã trở thành một món ăn tinh thần, một dòng sữa ngọt ngào nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ người Việt.
Trong bộn bề cuộc sống hiện đại với những vất vả, lo toan, bận rộn thì một lúc nào đó bất chợt trong tâm khảm mỗi người vẫn vọng về những vần thơ tự thủa ấu thơ như những mạch nước ngầm không bao giờ vơi cạn: Em nghe thầy đọc bao ngày Tiếng thơ đỏ nắng, xanh cây quanh nhà Mái chèo nghe vọng sông xa Êm êm nghe tiếng của bà năm xưa Nghe trăng thở động tàu dừa Ào ào nghe chuyển cơn mưa giữa trời Thêm yêu tiếng hát nụ cười Nghe thơ em thấy đất trời đẹp hơn. (Nghe thầy đọc thơ - Trần Đăng Khoa) Thơ ca có vai trò to lớn đối với cuộc sống con người hay nói như R.Gamzatop: “Nếu như các nhà thơ không tham gia vào việc tạo dựng thế giới này thì thế giới không trở nên tươi đẹp như thế này…Thiếu thơ ca không gì có thể trở thành chính nó”. Thơ ca là người dẫn đường, là sứ giả đưa chúng ta đến xứ sở cái đẹp để từ đó chúng ta có thể tự ý thức, nhận ra chính mình, chính xã hội mà mình đang sống. Và đặc biệt phải kể đến tầm quan trọng của mảng thơ thiếu nhi đối với cuộc sống con người.
Đây được coi như vườn ươm tâm hồn cho lứa tuổi thơ, giúp các em phát triển và hoàn thiện nhân cách của mình. Vậy thơ thiếu nhi là gì? Để làm rõ được khái niệm này trước hết chúng ta hãy cùng tìm hiểu về văn học thiếu nhi. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 10 http://www.vn c Theo “Từ điển thuật ngữ văn học”, văn học thiếu nhi được hiểu như sau: “Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi. Tuy vậy khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi, như Đôn Ki - hô - tê của M.
Xéc - van - tex, Rô - bin - xơn Cơ - ru - xô của Đ. Đi - phô, Gu - li - vơ du kí của Gi. Xuýt - tơ, Túp lều bác Tôm của H. Bi - sơ - Xtâu” [4, tr.
Như vậy ở đây, khái niệm văn học thiếu nhi được các tác giả gắn liền với đối tượng tiếp nhận là độc giả thiếu nhi. Đó có thể là những tác phẩm được viết ra với mục đích “dành riêng cho thiếu nhi” hoặc chỉ là những “tác phẩm văn học thông thường” song lại phù hợp và đi vào phạm vi đọc của trẻ thơ. Đồng thuận với quan niệm trên, Lã Thị Bắc Lý trong Giáo trình văn học trẻ em đã dùng định nghĩa văn học thiếu nhi của Từ điển thuật ngữ văn học (NXB giáo dục 1992) để chỉ khái niệm văn học trẻ em. Điều khác biệt là ở đây tác giả đã thay thế cụm từ văn học thiếu nhi thành cụm từ đồng nghĩa thuần Việt văn học trẻ em để nhấn mạnh về đối tượng, phạm vi tiếp nhận là lứa tuổi trẻ thơ.
Tác giả Hà Xuân Trường trong bài phát biểu Bàn về vai trò văn học thiếu nhi cũng đưa ra cách hiểu của mình về văn học thiếu nhi: “Nếu hiểu một cách đầy đủ, theo tôi nghĩ, văn học thiếu nhi gồm ba bộ phận: văn học về thiếu nhi, văn học cho thiếu nhi và văn học của thiếu nhi; hai bộ phận sau có những đặc điểm riêng biệt, mà văn học cho thiếu nhi là bao trùm” [43]. Có thể nhận thấy trong cách hiểu của mình tác giả đã có sự phân chia rõ ràng các bộ phận hợp thành của văn học thiếu nhi. Văn học thiếu nhi là một khái niệm rộng trong đó bao gồm các sáng tác về thiếu nhi, cho thiếu nhi và của thiếu nhi. Tác giả cũng nhấn mạnh bộ phận “văn học cho thiếu nhi” là bao trùm, đóng vai trò chủ đạo cho nền văn học thiếu nhi.
Như vậy, qua các định nghĩa trên, hiểu một cách chung nhất văn học thiếu nhi là những sáng tác viết cho thiếu nhi, viết về thiếu nhi hoặc là những sáng tác của chính các em thiếu nhi viết về lứa tuổi mình. Và để đi vào đời sống đọc của trẻ thơ, những tác phẩm viết cho thiếu nhi nhất thiết phải có nội dung phong phú, hấp dẫn xoay quanh các vấn đề đời sống, học tập, sinh hoạt, tình cảm của các em, phù hợp với nhận thức tình cảm và thị hiếu thẩm mĩ của trẻ thơ. Có như vậy, văn học thiếu nhi Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 11 http://www.vn c mới thực sự thực hiện được chức năng “xây dựng con người mới” [43 ,tr. 481] toàn đức, toàn tài ngay từ lứa tuổi măng non theo như sự ủy thác của Đại hội Đảng lần thứ IV “phải xây dựng con người mới từ lúc lọt lòng…” và chỉ thị số 18CP của Hội đồng Chính Phủ: “Văn hóa nghệ thuật giữ một vai trò trọng yếu, là một trong những vũ khí sắc bén nhất để giáo dục chính trị, tư tưởng, tình cảm, nâng cao đạo đức, mở rộng kiến thức cho thiếu niên nhi đồng” [43].
Thơ thiếu nhi là một bộ phận quan trọng của nền văn học thiếu nhi Việt Nam. Với cách hiểu như trên về văn học thiếu nhi thì thơ thiếu nhi cũng có thể được hiểu là thơ viết cho thiếu nhi, thơ viết về thiếu nhi hay thơ do thiếu nhi viết trong đó thơ viết cho thiếu nhi đóng vai trò chủ đạo và mang các đặc điểm chung nhất của thơ thiếu nhi Việt Nam. Với vai trò và sự tác động to lớn của thơ thiếu nhi đối với đời sống tâm hồn, tình cảm của trẻ thơ, đã có rất nhiều những bài viết cũng như các cuộc hội thảo thu hút các nhà nghiên cứu quan tâm đến vấn đề thơ thiếu nhi. Chúng ta có thể điểm qua một số quan niệm, cách hiểu về thơ thiếu nhi của một số tác giả như sau: Trong bài tham luận tại Hội thảo văn học thiếu nhi nhìn từ miền Đông Nam Bộ ngày 10.2012 ở Đồng Nai, tác giả Phạm Quốc Ca đã đưa ra quan niệm của mình về thơ thiếu nhi, đó là những tác phẩm “khơi gợi khả năng cảm nhận cuộc sống bằng mỹ cảm, đem đến cho các em cái hay, cái đẹp giàu nhân tính”[1].
Trong quan niệm này, tác giả đã nhấn mạnh vai trò, khả năng tác động đặc biệt của thơ thiếu nhi với lứa tuổi thơ. Đồng thời tác giả cũng khẳng định đây không đơn thuần là vai trò mà còn là yêu cầu bắt buộc cần đạt được đối với thơ thiếu nhi. Quan tâm đến cách viết thơ cho thiếu nhi, tác giả Trần Quang Sáng trong bài viết Đà Nẵng và thơ viết cho thiếu nhi cũng đưa ra ý kiến, cách hiểu của mình về thơ thiếu nhi “Thơ thiếu nhi tựa như những câu chuyện cực ngắn, gần gũi, song phải mang nhiều nhạc tính, mang phong vị cổ tích và đồng thoại, lung linh hình ảnh sắc màu không gian thiên nhiên”[32]. Trong nhận xét đó tác giả đã đưa ra những đặc điểm nổi bật của thơ thiếu nhi đồng thời đây cũng là một gợi ý quý báu cho những cây bút trẻ đang say mê, thử sức với mảng đề tài này.
Đồng hướng tiếp cận thơ thiếu nhi của Trần Quang Sáng, tác giả Quang Huy cũng đưa ra cảm nhận của mình về thế giới nghệ thuật thơ thiếu nhi gắn liền với tính Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 12 http://www.vn c chất vui tươi, hồn nhiên, trong sáng: “Thơ cho thiếu nhi bao giờ cũng vui tươi, ngộ nghĩnh. Các em không phải những ông cụ non, không chấp nhận những bài thơ khô khan, nghiêm nghị quá mức. Mỗi bài thơ không thể là một bài giáo huấn sống sượng và lột bỏ mọi sự hồn nhiên, say đắm, dí dỏm của đời sống tuổi nhỏ” [23]. Trong bài viết Vài suy nghĩ về việc sáng tác văn học cho thiếu nhi, tác giả Huyền Minh cũng đưa ra cách hiểu của mình về thơ thiếu nhi.
Trong cách hiểu đó, thơ thiếu nhi là thơ của sự “dung dị, chân chất, hồn nhiên, thật thà một cách tự nhiên” [19]. Tóm lại, mặc dù có nhiều khái niệm, nhiều cách hiểu về thơ thiếu nhi song điểm chung nhất là các tác giả đã gắn liền thơ thiếu nhi với đối tượng tiếp nhận - đối tượng trẻ em để từ đó có thể nêu ra một cách khái quát nhất, chính xác nhất về bản chất của thơ thiếu nhi. Đó là sự trong sáng, giản dị, gần gũi, vui tươi, ngộ nghĩnh về nội dung và hấp dẫn, lôi cuốn về nghệ thuật thể hiện. Bên cạnh đó, thơ thiếu nhi cũng gắn liền với chức năng giáo dục - chức năng quan trọng nhất, làm nên chiều sâu cho mảng thơ ca này.
Một số đặc điểm cơ bản của thơ thiếu nhi 1. Thơ thiếu nhi phản ánh hiện thực qua đôi mắt và tâm hồn trẻ thơ Do khác nhau về vốn sống, sự trải nghiệm và khả năng tư duy nên trẻ em và người lớn có cả một khoảng cách về sự nhận thức đời sống. Bởi vậy khác với bộ phận thơ ca dành cho người lớn, thơ thiếu nhi muốn đi vào đời sống tâm hồn của các em, các nhà thơ phải hóa thân, nhập vai thành những “nghệ sĩ tí hon”, nhìn cuộc sống bằng cặp mắt trẻ thơ để có thể đồng điệu với tâm hồn, chạm tới trái tim của các em. Đó có thể là một nội dung, một đề tài, chủ đề không mới, không xa lạ nhưng cách phản ánh phải mang đậm dấu ấn trẻ thơ như Võ Quảng - một cây bút tâm huyết với lứa tuổi măng non đã từng chia sẻ kinh nghiệm viết cho thiếu nhi của mình: “Nội dung của văn học thiếu nhi cũng là các vấn đề về chủ đề, đề tài, về phương pháp thể hiện, cũng là các vấn đề thể loại, về phong cách, về ngôn ngữ… Nhưng ở đây, tất cả những cái đó phải được thể hiện thế nào cho phù hợp với “đôi mắt” và “con tim” của mỗi lứa tuổi” [43].
Thơ thiếu nhi phản ánh hiện thực qua con mắt và tâm hồn trẻ thơ. Các nhà thơ thiếu nhi khi sáng tác phải quên bản thân mình đi để “sống lại” tuổi thơ của các em và hòa đồng với tâm hồn trẻ thơ.