Chương 1 : CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUẢN LÝ NGOẠI HỐI CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC CẤP TỈNH 1. Quản lý ngoại hối 1. Ngoại hối và thị trường ngoại hối 1. Sơ lược lịch sử hình thành ngoại hối và thị trường ngoại hối Thị trường thanh toán đã được manh nha vào năm 6000 TCN, được giới thiệu bởi các bộ lạc Mesopotamia khi họ thực hiện hệ thống hàng đổi hàng.
Sự giao thương bắt đầu trao đổi những hàng hóa với nhau giống như hình thức trao đổi ngoại hối đầu tiên. Sau đó, vào đầu thế kỷ thứ VI trước công nguyên, những đồng tiền vàng đầu tiên được sản xuất và đưa vào đời sống như một loại tiền tệ vì mang những đặc tính hiếm có như tính di động, độ bền, tính phân chia, nguồn cung hạn chế,.và dần dần tiền vàng trở nên phổ biến rộng rãi và trở thành một phương tiện trao đổi, thanh toán. Vào những năm 1800, một số quốc gia tiến hành áp dụng bản vị vàng cho đồng tiền giấy, điều này đảm bảo rằng chính phủ sẽ quy đổi bất kỳ số lượng tiền giấy nào lấy giá trị của nó bằng vàng và nó thực sự hiểu quả cho đến chiến tranh thế giới thứ nhất. Vì vậy, có thể nói, TTNH đã manh nha bắt đầu xuất hiện dựa vào chế độ bản vị vàng.
Vào thời điểm này, các quốc gia giao dịch với nhau vì họ có thể chuyển đổi tiền tệ để được nhận vàng và ngược lại. Nhưng sự hình thành TTNH chỉ thực sự phát triển sau các sự kiện lớn dưới đây: - Sự khởi đầu của chế độ tỷ giá thả nổi: Sau hiệp định Bretton Woods là Hiệp định Smithsonian có biên độ tỷ giá dao động lớn hơn được ký vào tháng 12/1971; Hoa Kỳ đã cố định đồng đô la với vàng ở mức 38 đô la/ounce, các đồng tiền khác có thể dao động quanh mức 2,25% làm giảm giá trị đồng Đô la Mỹ. Năm 1972, cộng đồng châu Âu đã cố gắng thoát khỏi sự phụ thuộc vào Đô la Mỹ bằng Hiệp định European Joint Float được thành lập bởi Pháp, Tây Đức, 8 Ý, Hà Lan, Bỉ và Luxemburg, Nhưng cả hai hiệp định đều có sai lầm và sụp đổ vào năm 1973 dẫn đến việc chuyển đổi hình thức sang Chế độ tỷ giá thả nổi. - Sự ra đời của đồng Euro: Năm 1992, Hiệp ước Maastricht đã thành lập Liên minh Châu Âu (EU) là khởi nguồn cho sự hình thành của đồng Euro đã mang lại cho các ngân hàng và doanh nghiệp Châu Âu lợi ích rất lớn là loại bỏ rủi ro hối đoái trong một nền kinh tế toàn cầu hóa.
- Giao dịch qua Internet: Trong những năm 1990, Một người ngồi ở nhà có thể thấy một mức giá chính xác mà chỉ vài năm trước đó cần trự trợ giúp của một đội traders, môi giới và điện thoại, mọi thứ đã thay đổi. Các loại tiền tệ trước đây đã bị đóng cửa do các hệ thống chính trị độc tài nay đã có thể được giao dịch. Các thị trường mới nổi như ở Đông Nam Á, đang phát triển mạnh mẽ và trở thành nơi thu hút dòng vốn đầu tư và đầu cơ tiền tệ. Khái niệm Ngoại hối Lịch sử phát triển của nền sản xuất hàng hoá gắn liền với việc không ngừng mở rộng quan hệ mua bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ, lao động, công nghệ v.v…Các quan hệ này không chỉ bó hẹp trong phạm vi một quốc gia mà đã lan toả ra toàn cầu.
Cùng với việc mở rộng phạm vi hoạt động, các nhà kinh doanh cũng không ngừng hoàn thiện phương tiện thanh toán, dự trữ. Bên cạnh công cụ chi trả cổ điển như vàng, bạc; ngày nay nhiều phương tiện thanh toán hiện đại đã được các quốc gia đưa vào sử dụng.Các phương tiện này gọi chung là ngoại hối. Cho đến nay, các công trình nghiên cứu chưa đưa ra định nghĩa chính thức về ngoại hối. Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu về ngoại hối đều thống nhất quan điểm cho rằng ngoại hối là danh từ dùng để chỉ các phương tiện dùng trong thanh toán quốc tế như ngoại tệ, vàng tiêu chuẩn quốc tế và các giấy tờ có giá ghi bằng ngoại tệ.
Trong pháp luật nói chung, các nhà soạn luật không chủ trương xây dựng định nghĩa hoàn chỉnh về ngoại hối mà chủ yếu định nghĩa về ngoại hối bằng 9 cách liệt kê các nội dung được coi là ngoại hối và thiết lập cơ chế quản lý, sử dụng chúng vào mục đích tăng trưởng kinh tế, ổn định xã hội; đồng thời chỉ ra các đặc điểm của ngoại hối. Điều này dẫn tới hệ quả là không có sự giống nhau hoàn toàn trong hệ thống pháp luật giữa các nước về định nghĩa ngoại hối và mục đích quản lý nhà nước đối với mỗi loại ngoại hối. Tuy nhiên, các quốc gia đều có quan điểm chung về khái niệm ngoại hối là tài sản, quyền tài sản có thể định giá và chuyển đổi thành tiền nước ngoài được cộng đồng quốc tế chấp nhận làm phương tiện thanh toán quốc tế mà một nước sử dụng trong giao dịch quốc tế bao gồm nhưng không giới hạn bởi: ngoại tệ và các phương thức thanh toán quốc tế không phải ngoại tệ dưới các hình thức như khoản tiền gửi tại các ngân hàng nước ngoài, các công cụ tín dụng, hối phiếu, lệnh phiếu, séc, các trái khoán, chứng khoán ghi bằng ngoại tệ. Tại khoản 1 Điều 4 Pháp lệnh số 28/2005/PL-UBTVQH11 ngày 13/12/2005 của Ủy ban thường vụ Quốc hội, ngoại hối được quy định là: - Đồng tiền của quốc gia khác hoặc đồng tiền chung châu Âu và đồng tiền chung khác được sử dụng trong thanh toán quốc tế và khu vực (sau đây gọi là ngoại tệ); - Phương tiện thanh toán bằng ngoại tệ, gồm séc, thẻ thanh toán, hối phiếu đòi nợ, hối phiếu nhận nợ và các phương tiện thanh toán khác; - Các loại giấy tờ có giá bằng ngoại tệ, gồm trái phiếu Chính phủ, trái phiếu công ty, kỳ phiếu, cổ phiếu và các loại giấy tờ có giá khác; - Vàng thuộc dự trữ ngoại hối nhà nước, trên tài khoản ở nước ngoài của người cư trú; vàng dưới dạng khối, thỏi, hạt, miếng trong trường hợp mang vào và mang ra khỏi lãnh thổ Việt Nam; - Đồng tiền của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong trường hợp chuyển vào và chuyển ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc được sử dụng trong thanh toán quốc tế.
10 Trong luận văn này, ngoại hối được hiểu là các phương tiện (thanh toán, hàng hóa, dịch vụ,.) được sử dụng trong thanh toán quốc tế. Trong đó phương tiện thanh toán là những thứ có sẵn để chi trả, thanh toán lẫn nhau. Ngoại hối gồm: + Ngoại tệ: Đồng tiền của các quốc gia, lãnh thổ khác, đồng tiền chung Châu Âu và các đồng tiền chung khác dung trong thanh toán quốc tế và khu vực + Phương tiện thanh toán bằng ngoại tệ, gồm séc, thẻ thanh toán, hối phiếu đòi nợ, hối phiếu nhận nợ, chứng chỉ tiền gửi và các phương tiện thanh toán khác. + Các loại giấy tờ có giá bằng ngoại tệ, gồm trái phiếu trái phiếu chính phủ, trái phiếu công ty, kỳ phiếu, cổ phiếu, trái phiếu và các giấy tờ có giá trị khác.
+ Vàng thuộc dự trữ ngoại hối Nhà nước trên tài khoản ở nước ngoài của người cư trú; vàng dưới dạng thỏi, khối, hạt, miếng trong trường hợp mang vào hoặc mang ra lãnh thổ Việt nam + Đồng tiền của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong trường hợp chuyển vào hoặc chuyển ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc được sử dụng trong thanh toán quốc tế. Ngoại hối là phương tiện sử dụng trong giao dịch quốc tế, nhưng thực tế người ta chủ yếu giao dịch ngoại tệ. Như vậy đối tượng mua bán trên TTNH chủ yếu gồm mua bán các đồng tiền khác nhau và mua bán vàng tiêu chuẩn quốc tế. Thị trường ngoại hối Thị trường ngoại hối (tiếng Anh là foreign exchange market, thường được viết tắt là Forex hoặc Forex market hoặc FX) là một thị trường phi tập trung toàn cầu cho việc trao đổi các loại tiền tệ - nơi diễn ra các hoạt động trao đổi mua bán các đồng tiền khác nhau.
Những người tham gia chính trong thị trường này là các ngân hàng quốc tế, NHTW của các quốc gia, nhà môi giới, doanh nghiệp, nhà đầu tư. TTNH xác định giá trị tương đối của các loại tiền tệ khác nhau, được 11 hình thành từ các hoạt động ngoại hối của các chủ thể. Sự tồn tại của hoạt động ngoại hối trong đời sống kinh tế - xã hội là sự biểu hiện cụ thể của sự tồn tại TTNH. Thực tế, hoạt động ngoại hối thường diễn ra trong phạm vi quốc tế nên TTNH cũng luôn được xem là một trong số các loại hình mang tính quốc tế.
Đặc điểm này do bản chất kinh tế của ngoại hối quyết định vì ngoại hối vốn là phương tiện thanh toán quốc tế. TTNH là nơi diễn ra hoạt động mua bán ngoại tệ còn được gọi là thị trường hối đoái. Việc trao đổi bao gồm việc mua một đồng tiền này và đồng thời bán một đồng tiền khác được điều chỉnh bởi quan hệ cung cầu. Ở các nước phát triển, các quan hệ cung cầu ngoại hối đều tập trung ở TTNH.
Trung tâm của TTNH là thị trường liên ngân hàng, thông qua thị trường liên hàng mọi giao dịch mua bán ngoại hối có thể tiến hành trực tiếp với nhau. TTNH thực chất là một mạng lưới kết nối liên ngân hàng, kết nối mạng điện tử với nhau và liên kết với người môi giới ngoại hối. Ngoài ra, còn có các thị trường hối đoái có địa điểm giao dịch nhất định và các giao dịch diễn ra hàng ngày, những người mua bán ngoại hối đến đó để giao dịch và ký hợp đồng, nhưng chủ yếu qua điện thoại, fax… Các TTNH lớn trên thế giới gồm có: London, NewYork, Tokyo, Singapore, HongKong, Frankfurt… với doanh số hàng ngày rất lớn. Có nhiều góc độ để phân loại TTNH : Theo quy mô lãnh thổ: TTNH quốc gia, TTNH khu vực và TTNH quốc tế; Theo tính chất nghiệp vụ giao dịch: thị trường giao ngay, thị trường kỳ hạn, thị trường trong tương lai.; Mô hình quản lý TTNH từ khi hình thành đến nay rất đa dạng; nhưng tuỳ thuộc vào mức độ can thiệp của mỗi quốc gia khi tham gia và các các nội dung thoả thuận của các hiệp ước, TTNH cơ bản hình thành ba mô hình: TTNH khép kín, TTNH thả nổi, TTNH có sự điều tiết của nhà nước.
Đặc điểm của thị trường ngoại hối 12 TTNH mang tính quốc tế do chênh lệch múi giờ của từng khu vực, thị trường hoạt động gần như liên tục trừ ngày nghỉ truyền thống.