CHƯƠNG 1 TỎNG QUAN VỀ DỊCH v ụ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT • 1. Những lý luận cơ bản của thanh toán không dùng tiền mặt 1. Những văn đề cơ bản về thanh toán không dùng tiền mặt Thanh toán là việc người mua trả cho người bán một giá trị tương đương với giá trị hàng hóa , dịch vụ mà người bán cung cấp cho người mua. Có hai hình thức thanh toán : thanh toán bằng tiền mặt và thanh toán không dùng tiền mặt.
Thanh toán bằng tiền mặt là phương thức thanh toán trực tiếp giữa bên mua và bên bán, đây là phương thức thanh toán lâu đời, đơn giản và tiện dụng nhất. Cho đến đầu thế ky 20, khi tiền gắn liền quá trình sản xuất và trao đổi, tiền tệ co ba chức năng chình là : chức năng thước đo giá trị, chức năng phương tiện thanh toán , chức năng bảo toàn giá trị, trong đó chức năng quan trọng nhất của tiền tệ là chức năng phương tiện thanh toán.Khi tiền tệ xuất hiện hình thái trao đổi trực tiếp bằng hiện vật dần dần nhường chỗ cho hình thái trao đổi gián tiếp thực hiện thông qua trung gian là tiền tệ. Hình thái trao đôi này trở thành phương tiện và động lực thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng nhanh chóng buôn bán trở nên dễ dàng sản xuất thuận lợi. Thanh toán không dùng tiền mặt là phương thức thanh toán tiền hàng hóa dịch vụ và các khoản công nợ không có sự xuất hiện của tiền mặt, mà được tiến hành bằng cách trích chuyển tiền từ tài khoản của người chi trả sang tài khoản của người thụ hưởng hoặc bằng các khoản bù trừ các khoản nợ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán.
TTKDTM chỉ được phát triển và hoàn thiện trong nền kinh tế thị trường và được áp dụng rộng rãi trong lĩnh vực kinh tế tài chính đối nội cũng như đối 5 ngoại.Sử phát triển rộng khắp của TTKDTM hiện nay là do yêu cầu phát triển vượt bâc của nền kinh tế hàng hóa.Kinh tế hàng hóa phát triển càng cao, khối lượng hàng hóa trong nước và ngoài nước càng lớn thì cần có những cách thức trả tiền thuận tiện, an toàn va tiết kiệm. Xét về mặt lý luận, TTKDTM là hình thức vận động của tiền tệ, ở đây tiền vừa là công cụ kế toán vừa là công cụ để chuyển hóa hình thức giá trị hàng hóa, dịch vụ.Nhược điểm chính của tiền giấy và tiền kim loại là chúng dễ mất cắp và tốn nhiều chi phí vận chuyển, để khắc phục nhược điểm này cùng vơi bước phát triển của hệ thống thanh toán là sự ra đời của séc trong hoạt động của ngân hàng hiện đại.Điều này cải tiến một bước rất quan trọng trong thanh toán nâng cao hiệu quả thanh toán.Chúng cỏ thể được sử dụng bù trừ trong thanh toán , giảm chi phí vận chuyển và đặc biệt an toàn , ghi theo số lượng tiền tùy ý. Cùng với sự phát triển của máy tính điện tử và hệ thống viễn thông trong mấy thập kỷ qua hệ thống thanh toán được cải tiến và hoàn thiện chuyển sang một hệ thống mới với khái niệm mới: “tiền điện tử”, “ví điện tử”.Việc thanh toán cũng được thực hiện không chỉ tai các chi nhánh ngân hàng mà hàng loạt các kênh giao dịch mới ra đời: ATM, POS,.Khi internet ra đời việc giao lưu kinh tế được thuận lợi hơn bao giờ hết nó không bị giới hạn bởi không gian và thời gian.Nhờ đó các giao dịch mua bán được thực hiện gần như tức thời. Vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt 1.
Đối với nền kinh tế TTKDTM có ưu điểm đó là hình thức này góp phần vào việc giảm thiểu được các chi phí khi lưu thông tiền tệ như: chi phí in ấn, chi phí bảo quản và vận chuyển tiền mặt. Thời gian thanh toán được rút ngắn làm cho quá trình quay vòng tiên được tăng lên đáng kể. Việc thanh toán qua ngân hàng sẽ minh bạch các khoản thu - chi của các doanh nghiệp, cá nhân do vậy sẽ hạn chế 6 được việc gian lận trong thực hiện các nghĩa vụ về thuế của các đối tượng nộp thuế. Đồng thời, việc trả lương qua thẻ ATM và thanh toán qua ngân hàng sẽ kiểm soát được thu nhập của cá nhân, hạn chế ngăn chặn hoạt động rửa tiền của tội phạm; ngăn ngừa và phòng chống các hành vi tham nhũng.
Đổi với người sử dụng Thanh toán không dùng tiền mặt có độ an toàn cao, với khối lượng hàng hóa lớn thì việc thanh toán bằng tiền mặt sẽ gây bất tiện cho cả người chi trả và người thụ hưởng bởi khối lượng tiền tệ, thời gian chi phí kiểm đếm,.Với một tài khoản ngân hàng thì mọi giao dịch được thực hiện một cách nhanh chóng thuận tiện tránh được tình trạng cướp giật rơi mất. Ngoài ra, sử dụng các hình thức TTKDTM giúp khách hàng dễ dàng quản lý tra cứu tài khoản của mình, kiểm soát dòng tiền và có những kế hoạch phù họp tránh lãng phí, hơn nữa khách hàng còn hưởng lãi không kỳ hạn trên số dư tài khoản của mình. Khi hệ thống hạ tầng viễn thông phát triển thì khách hàng có thể giao dịch qua internet, mobile,., mà không cần đến cửa hàng, siêu thị. Quá trình thanh toán được thực hiện qua hệ thống thanh toán điện tử.
Đối với ngân hàng và tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán Khi cung cấp dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt ngân hàng và các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán sẽ thu được phí dịch vụ từ khách hàng.Phí dịch vụ này có thể thu từ người chi trả hoặc từ người nhận tùy theo từng phương thức thanh toán hay thỏa thuận giữa khách hàng.Đây là một nguồn thu đáng kể của ngân hàng và các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán Mặt khác, nếu ngân hàng làm tốt công tác thanh toán không dùng tiền mặt thì sẽ thu hút khách hàng đến với ngân hàng của mình và sử dụng tiếp các dịch vụ khác. Để sử dụng dịch vụ thanh toán không dùng tiền m ặ t, các đơn vị sản xuất kinh doanh và cá nhân mở tài khoản tiền gửi thanh toán tại ngân hàng nhằm thực hiện chuyển tiền đi thanh toán hay nhận tiền về.Vì vậy, trên tài khoản luôn có một số tiền nhất định để phục vụ cho công tác thanh toán.Đây chính là nguồn vốn tiềm tàng chảy vào ngân hàng.Bên cạnh đó, khi khách hàng đã mở tài khoản tiền gửi thanh toán và sử dụng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng thì khách hàng có thể sử dụng tiếp các sản phấm dịch vụ khác của chính ngân hàng này như tín dụng,mở tài khoản thẻ, gửi tiết kiệm. TTKDTM giúp hệ thống ngân hàng thương mại thực hiện chức năng huy động vốn. Khi sử dụng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, khách hàng chỉ cần trích tài khoản của mình mở tại ngân hàng chuyển vào tài khoản tiền gửi của người hưởng mở tại cùng ngân hàng hoặc khác ngân hàng.
Ngân hàng lại sử dụng nguồn vốn này để cho vay, số tiền cho vay lại được khách hàng sử dụng thanh toán hàng hóa, dịch vụ,.Cứ như vậy hệ thống ngân hàng thương mại đã làm cho từ một sổ tiền gửi ban đầu được nhân lên gấp bội tăng tổng phương tiện thanh toán trong nền kinh tế đáp ứng nhu cầu thanh toán chi trả của xã hôi. Nội dung cơ bản của hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt Nen kinh tế thị trường nước ta hiện nay đang trong quá trình hoàn thiện về thể chế hướng tới hoạt động theo cơ chế thị trường. Vì thế, đối tượng sử dụng TTKDTM còn chưa phổ biến, có độ bao phủ chưa cao, chủ yếu tập trung ở các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp hoặc các thành phố lớn, các trung tâm. Trong điều kiện đó, Nhà nước đã có những quy định về cơ chế TTKDTM cho phù hợp với mỗi giai đoạn.
Qua đó, có thể khái quát về các thể thức TTKDTM và các phương thức thanh toán vốn giữa các ngân hàng theo quy định của pháp luật hiện nay ở Việt Nam như sau: 1. Các phương thức thanh toán vốn giữa các ngân hàng 1. Sự cần thiết của thanh toán vốn giữa các ngân hàng 8 Chửc năng thanh toán của ngân hàng đang phát triển với những mô thức phong phú, đa dạng và ngày càng chiếm giữ vai trò quan trọng đối với hoạt động kinh tế xã hội ở mỗi quốc gia. Sự nhanh chóng thuận tiện an toàn và hiệu quả trong thanh toán sẽ đảm bảo các dòng vốn trong nền kinh tế - xã hội được tập trung và phân phối nhanh, đáp ứng có hiệu quả cho sự phát triển kinh tế.
Ngược lại, sự chậm trễ, ách tắc trong thanh toán là biểu hiện của nền kinh tế trì trệ kém phát triển. Cùng với các nghiệp vụ khác của ngân hàng, cung cấp các dịch vụ TTKDTM là một trong những hoạt động chính của Ngân hàng và ngày càng tạo ra những tiện tích cho người sử dụng. TTKDTM là sự chuyển dịch giá trị từ tài khoản tiền gửi không kỳ hạn của bên trả tiền sang tài khoản tiền gửi không kỳ hạn của bên thụ hưởng. Trong trường hợp bên trả tiền và bên thụ hưởng đều mở tài khoản tại một đơn vị Ngân hàng thì việc thanh toán của hai chủ thể sẽ không ảnh hưởng đến vốn của ngân hàng và việc kiểm soát sẽ không gặp phải khó khăn lớn.
Tuy nhiên, việc thanh toán giữa các chủ thể kinh tế trong nền kinh tế thị trường không chỉ bó hẹp trong phạm vi một tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán mà còn được thực hiện giữa các tổ chức cung ứng dịch vụ với nhau. Với việc TTKDTM giữa hai khách hàng mở tài khoản tiền gửi không kỳ hạn ở hai chi nhánh ngân hàng khác hệ thống sẽ có sự chuyển dịch tiền tương ứng theo. Ngân hàng phục vụ bên trả tiền và ngân hàng phục vụ bên thụ hưởng không những phải thực hiện thanh toán theo yêu cầu của khách hàng mà phải thực hiện thanh toán vốn với nhau một cách sòng phẳng, chính xác và kịp thời, đồng thời phải có biện pháp thích họp để kiểm soát tính xác thực của các khoản thanh toán nhằm đảm bảo an toàn tài sản. Đây là công việc nội bộ giữa các ngân hàng bắt nguồn từ yêu cầu thanh toán của chủ tài khoản trả tiền.
9 Khi TTKDTM ngày càng phát triển và tạo ra những tiện ích cho khách hàng thì nghiệp vụ thanh toán vốn giữa các ngân hàng càng phải có sự thay đổi theo để đảm bảo cho sự chính xác, kịp thời.