Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến lợi nhuận của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam

Nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến lợi nhuận của ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngành ngân hàng.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Tác Động Của Đa Dạng Hóa Thu Nhập Đến Lợi Nhuận Của Các Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu của luận văn
• 1.6. Đóng góp của đề tài
• 1.7. Kết cấu luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về ĐDH thu nhập và lợi nhuận của các NHTMCP
• 2.2. ĐDH thu nhập
• 2.3. Lợi nhuận
• 2.4. Tác động ĐDH thu nhập đến lợi nhuận của NHTMCP
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2. Mô hình đề xuất
• 3.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thống kê mô tả
• 4.2. Phân tích sự tương quan
• 4.3. Kết quả hồi quy mô hình nghiên cứu
• 4.4. Kết quả hồi quy Pooled OLS, FEM, REM
• 4.5. Lựa chọn sự phù hợp giữa mô hình Pooled OLS với FEM và REM
• 4.6. So sánh sự phù hợp giữa mô hình FEM và REM
• 4.7. Kiểm định khuyết tật trên mô hình REM
• 4.8. Kiểm định phương sai thay đổi
• 4.9. Kiểm định hiện tượng tự tương quan
• 4.10. Khắc phục khuyết tật trong mô hình cố định REM
• 4.11. Thảo luận nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ
• 5.1. Hàm ý quản trị
• 5.2. Hạn chế của luận văn và hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến lợi nhuận ngân hàng

Đa dạng hóa thu nhập là một chiến lược quan trọng giúp các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) tại Việt Nam tối ưu hóa lợi nhuận. Trong bối cảnh thị trường tài chính ngày càng cạnh tranh, việc áp dụng các phương pháp đa dạng hóa thu nhập không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động. Nghiên cứu này sẽ phân tích mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và lợi nhuận của các NHTMCP, từ đó đưa ra những khuyến nghị cho các nhà quản lý.

1.1. Định nghĩa và vai trò của đa dạng hóa thu nhập trong ngân hàng

Đa dạng hóa thu nhập được hiểu là việc mở rộng các nguồn thu nhập ngoài lãi từ các hoạt động phi truyền thống. Điều này giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro tập trung vào hoạt động tín dụng, đồng thời gia tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường tài chính.

1.2. Tình hình thực tế của các NHTMCP Việt Nam

Trong những năm gần đây, các NHTMCP Việt Nam đã tích cực áp dụng chiến lược đa dạng hóa thu nhập. Nguồn thu nhập không chỉ đến từ hoạt động cho vay mà còn từ các dịch vụ tài chính khác như bảo hiểm, đầu tư chứng khoán và dịch vụ thanh toán.

II. Những thách thức trong việc đa dạng hóa thu nhập tại ngân hàng

Mặc dù đa dạng hóa thu nhập mang lại nhiều lợi ích, nhưng các NHTMCP cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Các yếu tố như quy định của Ngân hàng Nhà nước, sự cạnh tranh từ các tổ chức tài chính phi ngân hàng và sự thay đổi trong nhu cầu của khách hàng có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của chiến lược này.

2.1. Quy định của Ngân hàng Nhà nước và ảnh hưởng đến đa dạng hóa

Các quy định ngày càng khắt khe của Ngân hàng Nhà nước về hoạt động tín dụng và quản lý rủi ro có thể hạn chế khả năng đa dạng hóa thu nhập của các NHTMCP. Điều này đòi hỏi ngân hàng phải tìm ra các phương pháp phù hợp để tuân thủ quy định mà vẫn đạt được mục tiêu lợi nhuận.

2.2. Cạnh tranh từ các tổ chức tài chính phi ngân hàng

Sự gia tăng của các tổ chức tài chính phi ngân hàng như công ty tài chính và dịch vụ thanh toán điện tử đã tạo ra áp lực lớn lên các NHTMCP. Để tồn tại và phát triển, ngân hàng cần phải cải thiện dịch vụ và đa dạng hóa nguồn thu nhập.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến lợi nhuận

Nghiên cứu này áp dụng phương pháp định lượng để phân tích tác động của đa dạng hóa thu nhập đến lợi nhuận của các NHTMCP. Sử dụng dữ liệu từ báo cáo tài chính của 25 ngân hàng trong giai đoạn 2010-2021, nghiên cứu sẽ áp dụng các mô hình hồi quy để xác định mối quan hệ giữa các biến.

3.1. Mô hình hồi quy và các biến nghiên cứu

Mô hình hồi quy sẽ được xây dựng dựa trên các biến độc lập như tỷ lệ thu nhập ngoài lãi, quy mô ngân hàng và các yếu tố kiểm soát khác. Điều này giúp xác định rõ ràng tác động của đa dạng hóa thu nhập đến lợi nhuận.

3.2. Phân tích dữ liệu và kiểm định giả thuyết

Dữ liệu sẽ được phân tích thông qua phần mềm STATA, sử dụng các kiểm định như F-test và Hausman để lựa chọn mô hình phù hợp nhất cho nghiên cứu. Kết quả sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và lợi nhuận.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến lợi nhuận của các NHTMCP. Các ngân hàng có tỷ lệ thu nhập ngoài lãi cao thường có hiệu quả hoạt động tốt hơn. Điều này cho thấy rằng việc áp dụng chiến lược đa dạng hóa là cần thiết để nâng cao lợi nhuận.

4.1. Phân tích kết quả hồi quy và ý nghĩa

Kết quả hồi quy cho thấy mối quan hệ tích cực giữa đa dạng hóa thu nhập và lợi nhuận, với các chỉ số ROA, ROE và NIM đều có sự cải thiện đáng kể. Điều này chứng tỏ rằng các NHTMCP nên tiếp tục đầu tư vào các hoạt động đa dạng hóa.

4.2. Ứng dụng thực tiễn cho các NHTMCP

Các NHTMCP có thể áp dụng các kết quả nghiên cứu để xây dựng chiến lược phát triển bền vững. Việc đa dạng hóa thu nhập không chỉ giúp tăng lợi nhuận mà còn giảm thiểu rủi ro trong hoạt động kinh doanh.

V. Kết luận và hướng nghiên cứu tương lai

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến lợi nhuận của các NHTMCP tại Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu thêm, đặc biệt là trong bối cảnh thay đổi nhanh chóng của thị trường tài chính.

5.1. Tóm tắt kết quả và ý nghĩa nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của đa dạng hóa thu nhập trong việc nâng cao lợi nhuận của các NHTMCP. Điều này mở ra hướng đi mới cho các ngân hàng trong việc phát triển bền vững.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc phân tích sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của đa dạng hóa thu nhập, cũng như đánh giá tác động của các yếu tố vĩ mô đến lợi nhuận của ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2010–2021, thị trường tài chính Việt Nam chứng kiến sự cạnh tranh quyết liệt khi các tổ chức tín dụng phi ngân hàng và các công ty công nghệ tài chính liên tục gia tăng thị phần. Theo ước tính từ các báo cáo ngành, hoạt động tín dụng truyền thống vốn đóng góp tới hơn 70% tổng thu nhập của các ngân hàng thương mại cổ phần đang chịu áp lực lớn từ các quy định an toàn vốn nghiêm ngặt của Ngân hàng Nhà nước. Nhằm giảm thiểu rủi ro tập trung và tìm kiếm động lực tăng trưởng mới, đa dạng hóa thu nhập nổi lên như một chiến lược tái cấu trúc mang tính sống còn.

Nghiên cứu tập trung phân tích và đo lường tác động của mức độ đa dạng hóa thu nhập đến tỷ suất sinh lời của hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là xác định chiều hướng và mức độ tác động của chỉ số đa dạng hóa thu nhập cùng các yếu tố nội tại đến hiệu quả hoạt động kinh doanh, từ đó đưa ra các khuyến nghị quản trị thiết thực. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ dữ liệu báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán của 25 ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết trong suốt thời gian 12 năm từ năm 2010 đến năm 2021, tạo lập bộ dữ liệu bảng gồm 300 quan sát.

Ý nghĩa của đề tài được thể hiện thông qua việc cung cấp hệ thống bằng chứng thực nghiệm vững chắc trong giai đoạn có nhiều biến động kinh tế vĩ mô, bao gồm cả thời kỳ khủng hoảng do đại dịch toàn cầu 2020–2021. Kết quả nghiên cứu giúp các nhà quản trị ngân hàng lượng hóa được sự thay đổi của các chỉ số hiệu quả sinh lời cốt lõi như ROA trung bình đạt 0,86% và ROE trung bình đạt 9,80%, qua đó thiết lập lộ trình phân bổ nguồn vốn và chi phí một cách tối ưu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hai nền tảng lý thuyết cốt lõi trong tài chính ngân hàng: Lý thuyết lợi thế kinh tế theo phạm vi và Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại của Markowitz. Lý thuyết lợi thế kinh tế theo phạm vi chỉ ra rằng việc cung cấp đồng thời nhiều sản phẩm dịch vụ tài chính cho phép ngân hàng chia sẻ chi phí cố định về mạng lưới chi nhánh, nền tảng công nghệ số và nguồn nhân lực, giúp giảm chi phí đơn vị và gia tăng biên lợi nhuận. Bên cạnh đó, Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại khẳng định việc kết hợp các nguồn thu nhập có mức độ tương quan không hoàn hảo giữa thu nhập lãi thuần và thu nhập ngoài lãi sẽ tối ưu hóa lợi nhuận kỳ vọng trên một đơn vị rủi ro.

Mô hình nghiên cứu xem xét ba khái niệm lợi nhuận chính gồm Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM). Mức độ đa dạng hóa thu nhập được định lượng thông qua chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI), tính toán dựa trên tỷ trọng của thu nhập ngoài lãi và thu nhập lãi thuần trong tổng thu nhập thuần hoạt động. Mô hình đề xuất bao gồm 6 biến độc lập và biến kiểm soát: chỉ số đa dạng hóa thu nhập (HHI), quy mô tài sản (SIZE), tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (EQTA), tỷ lệ cho vay trên tiền gửi khách hàng (LR), tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) và tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán hàng năm của 25 ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2010–2021. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính minh bạch, đầy đủ và tính so sánh được của số liệu tài chính liên tục trong 12 năm, loại bỏ các ngân hàng thuộc diện kiểm soát đặc biệt hoặc thiếu dữ liệu công bố.

Quy trình phân tích định lượng được thực hiện trên phần mềm thống kê chuyên dụng thông qua kỹ thuật hồi quy dữ liệu bảng. Tác giả tiến hành hồi quy lần lượt mô hình hồi quy gộp (Pooled OLS), mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Để lựa chọn mô hình tối ưu, kiểm định F được sử dụng để so sánh giữa Pooled OLS và FEM với giá trị xác suất p-value nhỏ hơn 0,05, kiểm định Lagrange Multiplier (xttest0) so sánh giữa Pooled OLS và REM cho kết quả xác suất p-value nhỏ hơn 0,05, và kiểm định Hausman xác định tính phù hợp giữa FEM và REM với chi2(6) bằng 7,7059 cùng p-value lớn hơn 0,05 ủng hộ mô hình REM.

Tuy nhiên, các kiểm định chẩn đoán khuyết tật trên mô hình REM cho thấy sự tồn tại của hiện tượng phương sai sai số thay đổi với xác suất p-value bằng 0,0000 và hiện tượng tự tương quan với p-value bằng 0,0000. Do đó, phương pháp ước lượng bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (GLS) được lựa chọn làm mô hình ước lượng cuối cùng nhằm khắc phục triệt để các khuyết tật này, đảm bảo các hệ số ước lượng đạt độ tin cậy và hiệu quả thống kê ở mức ý nghĩa 1%.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Dữ liệu thống kê mô tả 300 quan sát phản ánh bức tranh tài chính đa chiều của hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Chỉ số ROA đạt mức trung bình 0,86% với biên độ dao động từ mức thấp nhất -5,51% đến mức cao nhất 4,75%. Chỉ số ROE đạt trung bình 9,80%, dao động trong khoảng từ -82,00% đến 26,82%. Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM) ghi nhận giá trị bình quân 3,04%, dao động từ -0,64% đến 8,23%. Chỉ số đa dạng hóa thu nhập HHI đạt giá trị trung bình là 0,28 với mức tối đa ghi nhận là 0,50, cho thấy mức độ dịch chuyển sang thu nhập ngoài lãi đang diễn ra mạnh mẽ nhưng chưa đạt trạng thái cân bằng tuyệt đối.

Kết quả ước lượng hồi quy bằng phương pháp GLS cho thấy các phát hiện cụ thể như sau:

Thứ nhất, đa dạng hóa thu nhập (HHI) có tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đối với ROA với hệ số hồi quy là 0,0054 và đối với ROE với hệ số hồi quy là 0,0623. Khi chỉ số HHI tăng thêm 0,1 đơn vị, tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) của các ngân hàng thương mại cổ phần tăng trung bình khoảng 0,623 điểm phần trăm.

Thứ hai, đa dạng hóa thu nhập có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đối với NIM với hệ số hồi quy là -0,0281. Việc gia tăng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi làm giảm biên lãi ròng do sự chuyển dịch nguồn lực và cấu trúc tài sản sinh lời.

Thứ ba, quy mô ngân hàng (SIZE) tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê ở mức 5% đến cả ba chỉ tiêu lợi nhuận, với hệ số tương quan lần lượt là 0,0031 đối với ROA, 0,0338 đối với ROE và 0,0046 đối với NIM. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (EQTA) tác động dương mạnh mẽ đến ROA với hệ số 0,0761 và NIM với hệ số 0,1862. Ngược lại, hiệu quả chi phí (CIR) tác động tiêu cực đến ROE với hệ số hồi quy -0,0098, cho thấy chi phí vận hành tăng làm xói mòn lợi nhuận trực tiếp của ngân hàng.

Thảo luận kết quả

Tác động tích cực của đa dạng hóa thu nhập lên ROA và ROE hoàn toàn phù hợp với các bằng chứng thực nghiệm quốc tế và trong nước. Cơ chế giải thích cho hiện tượng này nằm ở việc các ngân hàng tận dụng hệ sinh thái số để đẩy mạnh các mảng dịch vụ thanh toán, kinh doanh ngoại hối, tư vấn bảo hiểm và dịch vụ ngân hàng đầu tư. Nguồn thu phí dịch vụ tạo ra dòng tiền ổn định, ít chịu chi phí trích lập dự phòng rủi ro hơn so với hoạt động cấp tín dụng truyền thống, từ đó thúc đẩy lợi nhuận ròng tổng thể.

Tuy nhiên, tác động ngược chiều giữa HHI và NIM đặt ra vấn đề quản trị danh mục tài sản quan trọng. Khi ngân hàng dồn nguồn lực công nghệ và nhân sự để mở rộng các hoạt động phi tín dụng, quy mô tổng tài sản sinh lời vẫn tăng trưởng nhưng thu nhập thuần từ lãi có xu hướng tăng chậm hơn, dẫn đến suy giảm tỷ lệ NIM. Hiện tượng này giải thích cho việc các ngân hàng thương mại quy mô vừa và nhỏ có thể gặp thách thức trong việc cân đối giữa tăng trưởng thu nhập ngoài lãi và bảo vệ biên thu nhập lãi thuần.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ phân tán hồi quy đa biến và bảng ma trận tương quan. Biểu đồ đường xu hướng cho thấy mối quan hệ đồng biến rõ nét giữa chỉ số HHI và chỉ số ROE, trong khi bảng so sánh chéo giữa các nhóm ngân hàng theo quy mô tài sản chỉ ra rằng các ngân hàng thuộc nhóm dẫn đầu với SIZE lớn hơn 19,0 tận dụng hiệu quả hơn các lợi ích từ việc mở rộng danh mục kinh doanh phi tín dụng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cơ cấu danh mục thu nhập theo hướng gia tăng tỷ trọng dịch vụ ngân hàng số. Ban điều hành các ngân hàng thương mại cổ phần cần đặt mục tiêu nâng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi lên mức 30% đến 35% tổng thu nhập hoạt động trong lộ trình từ năm 2024 đến năm 2026. Khối Khách hàng Cá nhân và Khối Ngân hàng Số cần tập trung phát triển các gói sản phẩm tích hợp như dịch vụ quản trị tài sản cá nhân, thanh toán xuyên biên giới và hợp tác bảo hiểm chuyên sâu nhằm đa dạng hóa nguồn thu phí ổn định.

Thứ hai, tối ưu hóa quy trình vận hành nhằm cắt giảm tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR). Khối Vận hành và Công nghệ thông tin cần triển khai tự động hóa quy trình nghiệp vụ bằng công nghệ phần mềm tự động (RPA) và trí tuệ nhân tạo, đặt chỉ tiêu kiểm soát và kéo giảm tỷ lệ CIR xuống dưới mức 38% trước năm 2025. Việc cắt giảm khoảng 2% đến 3% chi phí quản lý vận hành sẽ bù đắp trực tiếp cho biên sinh lời ròng của ngân hàng.

Thứ ba, tăng cường tiềm lực vốn chủ sở hữu và chất lượng tài sản an toàn. Hội đồng Quản trị cần xây dựng phương án giữ lại lợi nhuận sau thuế kết hợp phát hành cổ phiếu thưởng hoặc trái phiếu chuyển đổi, nhằm duy trì tỷ lệ EQTA trên ngưỡng 9% và hệ số an toàn vốn (CAR) đạt trên 11% theo chuẩn mực Basel II và Basel III trước năm 2027. Nguồn vốn tự có vững mạnh sẽ giúp ngân hàng hạ thấp chi phí huy động vốn và mở rộng hạn mức đầu tư vào các tài sản có tính thanh khoản cao.

Thứ tư, quản trị chặt chẽ rủi ro thanh khoản và cân đối tỷ lệ cho vay trên tiền gửi (LR). Khối Quản lý Nguồn vốn và Thị trường Tài chính cần duy trì tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tiền gửi trong khoảng tối ưu từ 75% đến 80% theo đúng quy định của Ngân hàng Nhà nước. Việc giám sát chỉ số LR theo thời gian thực giúp ngân hàng vừa duy trì khả năng sinh lời từ lãi, vừa hạn chế tối đa rủi ro mất cân đối kỳ hạn trong môi trường lãi suất biến động.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Ban Tổng Giám đốc và Hội đồng Quản trị các ngân hàng thương mại cổ phần. Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chính xác giúp các nhà lãnh đạo hoạch định chiến lược kinh doanh trung hạn, phân bổ ngân sách chuyển đổi số và xác định tỷ trọng mục tiêu giữa hoạt động tín dụng và phi tín dụng.

Thứ hai, Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng trực thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Nghiên cứu mang lại góc nhìn thực nghiệm về tác động của các mảng kinh doanh phi truyền thống đến độ an toàn của hệ thống ngân hàng, hỗ trợ công tác xây dựng các chỉ tiêu an toàn vĩ mô và khung pháp lý điều tiết các dịch vụ tài chính mới.

Thứ ba, Các chuyên viên phân tích tài chính và nhà đầu tư tại các công ty chứng khoán, quỹ đầu tư. Luận văn cung cấp mô hình định giá và đánh giá hiệu quả hoạt động của 25 ngân hàng niêm yết thông qua mối tương quan giữa HHI, CIR, quy mô tài sản và các chỉ số sinh lời ROA, ROE, NIM.

Thứ tư, Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về quy trình kiểm định kinh tế lượng dữ liệu bảng, phương pháp khắc phục khuyết tật bằng ước lượng GLS và các mô hình đánh giá cấu trúc thu nhập trong hệ thống ngân hàng.

Câu hỏi thường gặp

Đa dạng hóa thu nhập tác động như thế nào đến tỷ suất sinh lời của ngân hàng thương mại? Nghiên cứu chứng minh đa dạng hóa thu nhập (HHI) tác động tích cực đến ROA với hệ số 0,0054 và ROE với hệ số 0,0623 ở mức ý nghĩa 1%. Việc mở rộng sang các dịch vụ phi tín dụng giúp khai thác tối đa nguồn lực sẵn có, tạo thêm doanh thu phí và giảm áp lực phụ thuộc vào nguồn thu từ lãi.

Tại sao việc đa dạng hóa thu nhập lại làm suy giảm tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM)? Hệ số hồi quy ghi nhận mức tác động âm -0,0281 giữa HHI và NIM ở mức ý nghĩa 1%. Nguyên nhân là do khi các ngân hàng tập trung nguồn lực phát triển các sản phẩm ngoài lãi, quy mô tài sản sinh lời tăng lên nhưng thu nhập lãi thuần tăng với tốc độ chậm hơn, làm giảm tỷ lệ chênh lệch lãi ròng.

Chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI) được ứng dụng để đo lường điều gì trong luận văn? Chỉ số HHI được sử dụng để lượng hóa mức độ tập trung hoặc phân tán giữa nguồn thu nhập ngoài lãi (NON) và thu nhập lãi thuần (NET) so với tổng thu nhập thuần hoạt động (NETOP). Giá trị HHI trung bình trong mẫu nghiên cứu 300 quan sát là 0,28, nằm trong khoảng từ 0 đến 0,50.

Tại sao nghiên cứu lại sử dụng mô hình hồi quy GLS thay vì Pooled OLS hay FEM và REM? Mặc dù kiểm định Hausman lựa chọn mô hình REM, nhưng các kiểm định chuyên sâu phát hiện mô hình REM tồn tại hiện tượng phương sai thay đổi với p-value bằng 0,0000 và tự tương quan với p-value bằng 0,0000. Phương pháp GLS là kỹ thuật tối ưu để xử lý triệt để hai khuyết tật này, mang lại ước lượng vững.

Quy mô ngân hàng (SIZE) có vai trò như thế nào đối với hiệu quả hoạt động kinh doanh? Quy mô tài sản có tương quan dương có ý nghĩa thống kê ở mức 5% với cả ba chỉ số sinh lời ROA, ROE và NIM. Ngân hàng có quy mô tài sản lớn sở hữu lợi thế mạng lưới, chi phí huy động vốn thấp hơn và khả năng đầu tư công nghệ vượt trội, giúp tối ưu hóa lợi nhuận hoạt động.

Kết luận

• Đa dạng hóa thu nhập là động lực quan trọng thúc đẩy gia tăng tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và trên vốn chủ sở hữu (ROE) cho 25 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam.
• Mối quan hệ ngược chiều giữa chỉ số HHI và NIM cảnh báo các ngân hàng cần thận trọng điều tiết danh mục tài sản sinh lời để không làm suy giảm biên thu nhập lãi thuần.
• Phương pháp ước lượng bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (GLS) đã giải quyết toàn diện các khuyết tật phương sai thay đổi và tự tương quan trên bộ dữ liệu bảng 300 quan sát.
• Năng lực vốn tự có vững chắc (EQTA) và quy mô tài sản lớn (SIZE) đóng vai trò bệ đỡ thiết yếu giúp ngân hàng gia tăng biên an toàn và mở rộng hiệu quả kinh doanh.
• Kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) là điều kiện tiên quyết để chuyển hóa việc tăng trưởng doanh thu dịch vụ thành lợi nhuận ròng thực tế.

Đóng góp trọng tâm của luận văn là cung cấp bộ bằng chứng thực nghiệm chuẩn xác về hiệu quả của chiến lược đa dạng hóa thu nhập tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam trong chu kỳ kinh tế 2010–2021. Trong giai đoạn 2024–2030, các ngân hàng cần khẩn trương thực hiện kế hoạch chuyển đổi số toàn diện và tái cấu trúc nguồn thu. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và nhà quản trị ngân hàng quan tâm hãy khai thác chi tiết các mô hình ước lượng và dữ liệu kiểm định trong luận văn để ứng dụng vào thực tiễn quản trị tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, tác giả đã trình bày lý do chọn đề tài nghiên cứu và các nội dung khác như mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp thực hiện,.đồng thời cũng đề cập đến các đóng góp thực tế cho NHTMCP Việt Nam trong đối với đề tài được nghiên cứu. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở lý thuyết về ĐDH thu nhập và lợi nhuận của các NHTMCP 2. ĐDH thu nhập Trên thực tế, một số kết quả nghiên cứu đã thực hiện trước đây đã đưa ra các quan điểm không đồng nhất về khái niệm “ĐDH” nói chung và “ĐDH thu nhập” nói riêng, các nghiên cứu với những mục tiêu khác nhau lại đưa ra các cách hiểu khác nhau.

Điển hình một số nghiên cứu như: Meslier và cộng sự (2014), Elsas và cộng sự (2010) cho rằng các NH ĐDH nguồn thu nhập của mình bằng cách thực hiện các hoạt động mới, chẳng hạn như bảo lãnh phát hành và kinh doanh chứng khoán, môi giới và NH đầu tư và các hoạt động khác tạo ra thu nhập ngoài lãi. Ebrahim và Hasan (2008) cho rằng ĐDH của NH là việc thực hiện mở rộng hoạt động kinh doanh sang các sản phẩm tài chính và loại hình dịch vụ mới của NH nằm ngoài các hoạt động truyền thống. Baele và cộng sự (2007), Kahloul và Hallara (2010) lại đưa ra ý kiến thể hiện quan điểm ĐDH trong lĩnh vực NH là sự kết hợp thành một tập đoàn với tập hợp các hoạt động kinh doanh NH, đầu tư chứng khoán, kinh doanh bảo hiểm và mở rộng thêm các dịch vụ tài chính khác hoặc có thể xem là việc thành lập tập đoàn bao gồm nhiều NH quản lý bởi NH mẹ, hoặc một nhóm các NH. Nhóm nghiên cứu của Hồ Thị Hồng Minh và Nguyễn Thị Cành (2015), và nhóm của Võ Xuân Vinh và Trần Thị Phương Mai (2015) cũng đồng nhất quan điểm rằng ĐDH thu nhập là việc tăng tỷ trọng thu nhập từ các hoạt động ngoài lãi và giảm dần tỷ trọng hoạt động từ lãi.

Nhìn chung, ĐDH thu nhập tại các NHTMCP được hiểu là sự mở rộng phát triển các lĩnh vực kinh doanh phi truyền thống hoặc sản phẩm tài chính để gia tăng thu nhập ngoài lãi như là những dịch vụ về NH,. Cạnh tranh thị trường gia tăng dẫn đến ĐDH các nguồn thu nhập khác, chủ yếu chuyển từ thu nhập lãi sang thu nhập 9 ngoài lãi (Williams, 2016; Zouaoui & Zoghlami, 2020), và những thay đổi trong cơ cấu thu nhập ảnh hưởng đến sự ổn định của ngành NH (Abedifar et al. , 2018; Đoàn và cộng sự, 2018). Trong lĩnh vực NH, ĐDH thu nhập thường được đo lường thông qua chỉ số Herfindahl Hirschman và tỷ lệ thu nhập ngoài lãi (Asif và Akhter, 2019).

Đo lường thông qua chỉ số Herfindahl Hirschman: Chỉ số Herfindahl Hirschman được ứng dụng mở rộng để đo lường mức độ tập trung của các nguồn thu nhập của ngân hàng. Thành phần thu nhập ngân hàng gồmhai phần cơ bản: thu nhập lãi và thu nhập ngoài lãi. Các nghiên cứu của Elsas & cộng sự, 2010; Gurbuz & cộng sự, 2013; Sanya & Wolfe, 2011; Trujillo- Ponce, 2013 cách tính chỉ số ĐDH thu nhập như sau: NON 2 NET 2 HHI=1−[( NETOP ) +( NETOP )] Trong đó: NON được hiểu là thu nhập ngoài lãi của NH. NON được tính dựa trên tổng cộng thu nhập bao gồm: các khoản phí và hoa hồng; các khoản thu nhập đến từ hoạt động dịch vụ; hoạt động từ kinh doanh chứng và các khoản từ chứng khoán đầu tư; hoạt động kinh doanh ngoại hối, vàng; và nguồn thu từ hoạt động khác.

NET được hiểu là thu nhập chỉ bao gồm hoạt động từ lãi và tính theo giá trị thu nhập lãi thuần trong kết quả kinh doanh. NETOP được hiểu là thu nhập ròng và tính theo giá trị tổng thu nhập ngoài lãi cộng với thu nhập lãi thuần. Nói cách khác, NETOP = NON + NET. Đo lường thông qua tỷ lệ thu nhập từ hoạt động ngoài lãi Nghiên cứu của Hoàng Ngọc Tiến và Võ Thị Hiền (2010), thu nhập ngoài lãi của NHTM là chênh lệch giữa doanh thu từ các hoạt động cung cấp sản phẩm và dịch vụ phi tín dụng so với chi phí cho hoạt động này.

Tỷ trọng này thể hiện sự phát triển và đa dạng danh mục hoạt động kinh doanh của NH. Ngoài ra, trên báo cáo tài chính 10 của các NH ngoài thu nhập từ lãi, còn có các nguồn thu nhập từ các hoạt động khác như thu nhập từ hoạt động dịch vụ, thu nhập từ hoạt động kinh doanh ngoại tệ, thu nhập từ hoạt động kinh doanh và đầu tư chứng khoán, thu nhập từ hoạt động khác. Theo Lê Long Hậu và Phạm Xuân Quỳnh (2017) thì việc đo lường các thu nhập đến từ hoạt động ngoài lãi được tổng hợp từ 03 cấu phần gồm thu nhập từ dịch vụ, thu nhập từ hoạt động kinh doanh và đầu tư, thu nhập khác. Cụ thể: Tỷ lệ thu nhập ngoài lãi = Tỷ lệ thu nhập thuần từ hoạt động kinh doanh và đầu tư + Tỷ lệ thu nhập thuần từ hoạt động dịch vụ + Tỷ lệ thu nhập thuần từ các hoạt động khác.

Đối với phạm vi luận văn này, tác giả đo lường ĐDH thu nhập thông qua chỉ số Herfindahl Hirschman (HHI) để tính toán và đưa vào để thực hiện các phân tích cho mô hình nghiên cứu. Lợi nhuận Xét về mặt học thuật, lợi nhuận của các NHTM được hiểu hầu hết như khái niệm dành cho doanh nghiệp, đó là phần tài sản mà nhà đầu tư nhận thêm nhờ đầu tư sau khi đã trừ đi các chi phí liên quan đến đầu tư đó, bao gồm cả chi phí cơ hội; là phần chênh lệch giữa tổng doanh thu và tổng chi phí. Nói cách khác, chỉ số phản ánh lợi nhuận là những tỷ suất phản ánh về tài chính được sử dụng để theo dõi mức sinh lợi trong hoạt động kinh doanh. Có nhiều khía cạnh để xem xét, đánh giá đánh giá về lợi nhuận của các NHTMCP, tuy nhiên việc đo lường các chỉ số tài chính là phương pháp truyền thống và được triển khai phổ biến nhất vì dễ hiểu và dễ dàng thực hiện.

Các nhà đầu tư tiềm năng và cổ đông của NH thường sử dụng các chỉ số tài chính quan trọng để đo lường và đánh giá hoạt động của NH (Grazyna 2008). Trong nghiên cứu này, lợi nhuận được đo lường bởi ROA, ROE và NIM. Trong đó: Chỉ số ROA: là tỷ suất sinh lời trên tài sản đo lường hiệu quả hoạt động của một doanh nghiệp nói chung và NH nói riêng, điều này thể hiện ở việc sử dụng tài sản để sinh ra lợi nhuận sau thuế mà bỏ qua sự không phân biệt trong việc hình thành tài 11 sản này bởi VCSH hay vốn vay của doanh nghiệp. ROA được sử dụng như chỉ tiêu đánh giá hiệu quả công tác quản lý của NH, cho thấy khả năng trong quá trình chuyển tài sản thành thu nhập ròng theo quan điểm của Rose và Hudgin (2008), và phản ánh hiệu quả hoạt động đầu tư theo Ngô Kim Phượng và Lê Hoàng Vinh (2021).

ROA được tính toán như sau: Chỉ số ROE: là tỷ suất sinh lời được tính từ lợi nhuận trên mức VCSH bình quân, chỉ số này dùng để phản ánh mức lợi nhuận sau khi trừ thuế đem lại dựa trên số vốn đầu tư vào doanh nghiệp của chủ sở hữu. ROE thực tế trong NH có liên quan đến chi phí lãi vay và thuế thu nhập áp dụng cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp; do đó, chỉ số này được coi như là một trong những tiêu chí để đánh giá, đo lường mức độ hiệu quả với các áp lực về đòn bẩy tải chính trong sử dụng VCSH. ROE được tính toán như sau: Chỉ số NIM: là tỷ lệ thu nhập lãi biên dùng để phản ánh mức chênh lệch giữa doanh thu các hoạt động đến từ lãi so với giá trị chi phí trả lãi mà NH có thể đạt được; phản ánh hiệu quả của chỉ số này thông qua hoạt động kiểm soát chặt chẽ những tài sản có khả năng sinh lời và duy trì việc sử dụng nguồn vốn có chi phí thấp. NIM được tính toán như sau: Trong đó: Thu nhập lãi thuần = Thu nhập lãi và thu nhập tương tự - Chi phí lãi và chi phí tương tự.

12 Tổng tài sản sinh lời = Tiền gửi tại NHNN + Tiền gửi lại các tổ chức tài chính khác + Chứng khoán đầu tư + Cho vay khách hàng. Tác động ĐDH thu nhập đến lợi nhuận của NHTMCP Kết quả từ nhiều nghiên cứu tại một số quốc gia trên thế giới đã đưa ra những kết luận về tác động tích cực của ĐDH thu nhập đến tỷ suất lợi nhuân, cũng như hiệu quả hoạt động của NH nói chung như: Syed Moudud-Ul-Huq (2018) đã phân tích việc ĐDH thu nhập và ĐDH tài sản tác động đến hiệu quả kinh doanh của các NH ở Đông Nam Á trong khoảng thời gian từ năm 2011-2015. Tác giả kết luận rằng ĐDH làm tăng hiệu quả hoạt động NH đồng thời giảm rủi ro, tuy nhiên kết quả này không đồng nhất đối với kết quả nghiên cứu tại các NH. Thêm vào đó, ĐDH thu nhập có mối quan hệ tích cực đến hiệu quả và sự ổn định trong hoạt động của NH, đối với ĐDH tài sản trong nghiên cứu cho thấy mối quan hệ sẽ thay đổi tùy thuộc vào từng quốc gia.

Wang và Lin (2021) điều tra tác động của ĐDH thu nhập đối với rủi ro NH đối với các NH thương mại ở 14 nền kinh tế Châu Á Thái Bình Dương trong giai đoạn 2011–2016. Tác giả nhận thấy rằng các NH có mức độ ĐDH thu nhập cao hơn nhìn chung sẽ ít rủi ro hơn. Mặt khác, tác giả xem xét thêm cả các nền kinh tế phát triển và mới nổi theo phân loại của Quỹ Tiền tệ Quốc tế về mức độ phát triển kinh tế. Cụ thể, đối với các nền kinh tế mới nổi, kết quả chỉ ra rằng các NH có mức độ ĐDH thu nhập cao hơn sẽ gặp ít rủi ro hơn.

Tuy nhiên, việc ĐDH thu nhập của NH thương mại không có tác động đáng kể đến rủi ro NH ở các nền kinh tế phát triển Châu Á Thái Bình Dương. Addai và công sự (2022) kết luận rằng ĐDH thu nhập làm tăng lợi nhuận của NH và lợi nhuận điều chỉnh rủi ro của NH khi nghiên cứu trong phạm vi dữ liệu thu thập từ 715 NH thuộc 52 nước ở Châu Phi với khoảng thời gian từ 2011-2018. Sanya và Wolfe (2011) đưa ra các đánh giá phân tích trong nghiên cứu của mình rằng ĐDH thu nhập tác động đến các NH của nhóm các quốc gia mới nổi.