Chương 1: Từ Hải trong hệ thống nhân vật của Truyện Kiều Chương 2: Tính phức tạp phong phú, đa chiều của nhân vật Từ Hải Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật Từ Hải 10 CHƢƠNG 1: TỪ HẢI TRONG HỆ THỐNG NHÂN VẬT CỦA TRUYỆN KIỀU 1. Về nhân vật Từ Hải trong Truyện Kiều 1. So sánh Từ Hải của Kim Vân Kiều truyện và Truyện Kiều 1. Từ Hải trong Minh sử Theo như sử sách ghi lại, Từ Hải xuất thân là một nhà sư tu ở chùa Hổ Bào, đất Hàng Châu, với pháp danh là Minh Sơn hòa thượng.
Tuy nhiên Minh Sơn không phải là hạng chân tu, y bước vào cửa phật với tư thế của một anh hùng mạt lộ bán vi tăng, ở chùa với mục đích núp bóng từ bi đợi thời. Do đó, y ngoài công việc tụng kinh, gõ mõ để có thêm tiền lui tới chốn thanh lâu nên có thêm nghề trộm cướp. Một hôm, do thua bạc, bị con nợ đuổi bám nên đã chạy trốn với nhà hát của nàng Kiều trốn, sau đó không về lại chùa mà đã tìm đường nhập bọn với bọn cướp, cầm đầu là Vương Trực. Từ đó, y trở thành người đứng hàng đầu trong số các danh tướng của Trực.
Trong thời gian làm cướp, Từ đánh vào đất liền, chiếm Thác Lâm làm căn cứ để tấn công những nơi khác, quân triều đình thua chạy. Nhưng trong vòng một năm, khi Tô Châu và Hàng Châu trong cơn biến loạn, triều đình đã cử Hồ Tôn Hiến đi dẹp Từ Hải. Tôn Hiến biết mình nếu dùng binh không thể thắng nên đã dùng mưu gạt Từ ra hàng và Kiều là một trong những công cụ giúp tổng đốc hoàn thành trọng trách của mình. Nhưng ngược lại ở sử ký Kỷ tiễu trừ Từ Hải bản mạt của Mao Khôn, Từ Hải đã hiện lên với hình ảnh đa chiều hơn, một con người vừa dũng mãnh, khôn ngoan, đến nghe chiêu dụ vẫn mặc giáp trụ, nhưng tham lam, lại thiển cận, hèn nhát, kết quả là bị tiêu diệt.
Theo nhận định của tổng đốc Hồ Tôn Hiến, Từ Hải là kẻ không thể lấy nghĩa mà thuyết, chỉ có thể lấy lợi mà câu, vì thế nên khi được người của tổng đốc mang lễ hậu đến dụ, quả nhiên Từ 11 mắc lừa do tham. Bên cạnh đó, hai thị nữ của Từ là Thúy Kiều và Lục Muội, do bị mua chuộc nên cũng ra sức khuyên bảo Từ. Bên cạnh đó, Tôn Hiến còn dùng cách kế ly gián đồng đảng, gây nghi kị lẫn nhau. Vì vậy, nội bộ của Từ ngày càng mâu thuẫn, nội bộ lủng củng, dẫn đến thất bại phải quy hàng.
Khi nhận rõ bộ mặt thật của Tôn Hiến, không còn cách nào khác, Từ đã nhảy xuống sông tự vẫn, khép lại cuộc đời của một tên cướp. Từ các cơ sở biện chứng trên, cho thấy Từ Hải là một nhân vật có thực trong lịch sử Trung Quốc. Nhưng nhân vật ấy đã bước vào văn học như thế nào, khảo sát dưới đây sẽ là bằng chứng cụ thể làm sáng tỏ nhận định trên. Từ Hải trong Kim Vân Kiều truyện Trước khi tìm hiểu về Từ Hải trong Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, chúng ta có thể khảo sát nhân vật này qua hai tác phẩm Lý Thúy Kiều truyện của Đới Sĩ Lâm và Vương Thúy Kiều truyện của Dư Hoài.
Trong cả hai tác phẩm này, Từ Hải đơn giản chỉ là một tên tướng giặc, không khác nguyên mẫu trong lịch sử. Từ Hải của hai tác giả Đới Sĩ Lâm và Dư Hoài vẫn ẩn mình trong bộ áo cà sa, là thủ lĩnh dưới cờ của Vương Trực, đưa giặc Nụy vào cướp phá Giang Nam. Tuy nhiên, Từ đã được dựng vượt quá nguyên mẫu, không còn nhỏ nhen vì một người đàn bà mà lục đục với đồng đảng, vì “vật chất” vàng bạc của Hồ Tôn Hiến mà vội vã quy hàng, một Từ có vinh, có bại trong những trận chiến với triều đình. Trong hai tác phẩm này, Từ hiện lên oai hùng hơn, ôm ấp nhiều chí lớn và xa sự thực lịch sử hơn.
Ta gặp ở đây một Từ Hải “ranh khôn, khinh bạc”, một “tráng sĩ” [41; tr 75]. Đến tác phẩm Hồ Thiếu Bảo bình Nụy tấu tích của Trần Thụ Cơ và Thu hổ khưu của Vương Lung, Từ Hải không còn là tên giặc Nụy đơn thuần, hành động một cách ích kỉ, mù quáng. Đằng sau những hành động ngang tàng, chọc trời khuấy nước đã thấy thấp thoáng sự chính nghĩa. Từ Hải nổi dậy với lý do: “Chúng nó (bọn quan lại) trúng được cái tiến sĩ, hưởng bao nhiêu ân huệ triều đình, bổng lộc to lớn.
Đã tiêu dùng bừa bãi, lại một mực tham tàn, 12 không chịu làm người tốt, một mực hại dân, không chịu sống cho công minh” [41; tr 77]. Từ nổi dậy chống lại triều đình vì nó quá thối nát, tuy nhiên Từ cũng sẵn sàng “bãi bình” khi cơ hội đến. Do đó, Từ Hải trong tác phẩm trở nên lợi hại hơn, không đơn giản là một tên cướp mà ít nhiều đã phảng phất phong thái của một anh hùng, hào kiệt. Trong Sinh báo Hoa Ngạc ân, tử tạ Từ Hải nghĩa, dưới ngoài bút của tác giả, người đọc đã quên hẳn gốc gác xuất thân của Từ, đọng lại trong họ chỉ còn hình ảnh một con người anh hùng.
Nối tiếp hình tượng đó, vào cuối triều Minh, Thanh Tâm Tài Nhân do yêu mến nàng Kiều nên đã viết Kim Vân Kiều truyện. Trong tác phẩm này, Từ - một tên “giặc cỏ” bỗng trở thành một đại vương, cai quản trong tay trăm vạn tinh binh. Nhà văn đã đưa Từ Hải thành anh hùng “siêu phàm”, “một dị nhân”, một người luôn khát khao cuộc đời tự do, phóng khoáng, nhưng lại lụy tình, sẵn sằng vì Kiều thực hiện công lý. Tuy nhiên trong Từ vẫn tồn tại tính “gian hùng” của tên trộm cướp.
Do đó hình ảnh Từ trong tác phẩm của Thanh Tâm Tài Nhân là một tay anh hùng hảo hán, pha tạp với tính cách của một tên tướng cướp tầm thường, giặc cỏ và ít nhiều mang tính phản diện. Từ Hải trong Truyện Kiều Từ Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân đến Truyện Kiều là gần ba trăm năm lịch sử, hình ảnh người anh hùng Từ Hải một lần nữa lại được tái hiện dưới ngòi bút của đại thi hào họ Nguyễn. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Lộc, trong Truyện Kiều, Thúy Kiều và Từ Hải không những là hai nhân vật chính diện trung tâm, mà về một phương diện nào đó, cũng là quan niệm của cuộc sống: bản thân Thúy Kiều là cuộc sống và Từ Hải là ước mơ về cuộc sống. Bản thân cuộc sống là hiện thực, còn ước mơ về cuộc sống lãng mạn nên hình ảnh Từ Hải là lãng mạn.
Vì vậy ý nghĩa của hình tượng Từ Hải chính là tính chất lãng mạn ấy, là sự đối lập của nó với toàn bộ xã hội phong kiến [36; tr 358 - 360]. Từ Hải là hiện thân của giấc mơ giang dở của 13 Nguyễn Du, ông gửi vào đó khát khao hoài bão tuổi trẻ. Vì vậy, trong Truyện Kiều, Từ Hải đã trở thành một nhân vật anh hùng với nhiều màu sắc lý tưởng, đa chiều trong tính cách. Sự biến đổi của nhân vật này ở nhiều cấp bậc, mức độ, khi thì thể hiện trong tính cách, hành động, khi thì ở ngôn ngữ, cử chỉ, suy nghĩ của nhân vật.
Nhà thơ, bằng sự tài tình trong ngòi bút của mình đã xây dựng một hình ảnh Từ Hải đầy màu sắc, vượt trên cả nguyên mẫu, một người anh hùng theo cảm quan, nhận thức, quan điểm của chính ông. Người anh hùng của Nguyễn Du phi thường về diện mạo, hành động, ý nghĩ, tình cảm v.v…, và cả đến quá khứ sự nghiệp. Sự phi thường làm nên nét tính cách đặc trưng lớn nhất của Từ Hải. Ngay trong lần đầu ra mắt, Nguyễn Du đã muốn xây dựng nhân vật Từ thành một con người của đời sống thực, một người anh hùng của hiện thực nhưng lại mang đầy nét lãng mạn như chính tác giả.
Như vậy, đi từ Từ Hải của Thanh Tâm Tài Nhân đến họ “Từ” của Nguyễn Du là một sự phát triển vượt bậc, biến đổi về phương diện tính cách. Khi xây dựng nhân vật này, nhà thơ đã tô đậm những nét lý tưởng, lược bỏ những nét pha tạp trong tính cách nhân vật. Ông xây dựng Từ Hải trở thành một nhân vật chính diện, một người anh hùng có tính chất lý tưởng hơn so với hình tượng gốc ở tác phẩm Kim Vân Kỉều truyện. Qua đó chúng ta có thể thấy rõ sự sáng tạo của nhà thơ trong khi xây dựng nhân vật.
Vị trí của nhân vật Từ Hải trong Truyện Kiều 1. Những nhân vật chính diện Hệ thống nhân vật của Truyện Kiều được chia ra làm mấy tuyến nhân vật, đó là nhân vật chính diện, phản diện và trung gian. Trong đó, tuyến nhân vật chính diện mà đại diện tiêu biểu là Thúy Kiều, Kim Trọng, Từ Hải v.v…; đây là những nhân vật được quan tâm nghiên cứu nhiều nhất. Nhân vật “Thúy Kiều” là người con gái tài sắc và có mối tình đầu tuyệt đẹp với chàng Kim, nhưng cuộc đời nàng lại là một chuỗi ngày dài chìm trong bể trầm luân, mười năm năm lưu lạc.
Từ một cô gái sống trong cảnh “êm đềm trướng rủ màn 14 che”, Kiều bỗng dưng trở thành “hàng hoá” để người ta xem xét, so đo, cò kè, ngã giá, bị xúc phạm nhân phẩm. Từ một cô gái trinh trắng, Kiều bị lừa, thất thân, bán vào lầu xanh, sống cảnh “Cuộc say đầy tháng trận cười thâu đêm”. Trong suốt mười năm năm dâu bể cuộc đời với hai lần bị bán vào lầu xanh, nàng chỉ thực sự có được hạnh phúc khi gặp Từ Hải, làm nên một mối tình tài tử - giai nhân. Nhưng hạnh phúc ngắn ngủi mong manh, một cách gián tiếp nàng đã gây nên cái chết của chồng, giang tay cắt đứt hạnh phúc của mình bởi nhẹ dạ, cả tin.
Sau cái chết của chồng, nàng đã tìm đến cái chết trên sông Tiền Đường kết thúc chuỗi bi thảm của cuộc đời. Trong văn học Việt Nam có lẽ không một tác giả nào lại dám đương đầu với thực tế phũ phàng cho nhân vật mình bị đày đọa nhọc nhằn đớn đau như Nguyễn Du đã từng để Kiều chịu đựng [49]. Mười năm năm Kiều gánh trên vai mình nỗi khổ chung của hàng vạn kiếp người phụ nữ bất hạnh trong xã hội phong kiến xưa. Cuộc đời nàng lên thác xuống ghềnh, khi tuột đỉnh vinh quang, lúc lại chìm trong bể đắng cay, tủi nhục.