Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ CÔNG TÁC LƢU TRỮ 1. Những vấn đề chung về quản lý nhà nƣớc 1. Khái niệm về quản lý Thuật ngữ “Quản lý” đƣợc sử dụng phổ biến trong xã hội, khoa học, pháp lý nhƣ quản lý xã hội, quản lý con ngƣời, quản lý ngân hàng, quản lý nhân sự, quản lý hành chính nhà nƣớc… “Quản lý” đƣợc biết đến với nhiều cách tiếp cận khác nhau. Theo tiếng Anh, thuật ngữ “Management” [46] vừa có nghĩa quản lý, vừa có nghĩa quản trị, nhƣng hiện nay đƣợc dùng chủ yếu với nghĩa là quản trị.
Ngoài ra tiếng Anh còn dùng một thuật ngữ khác nữa là “Administration” [46] với nghĩa là quản lý (hành chính, chính quyền), vừa có nghĩa quản trị (kinh doanh). Trong cuốn từ điển Tổ chức và công tác tổ chức của tác giả Lê Quang Thƣởng có nêu nghĩa của thuật ngữ “Quản lý” nhƣ sau: “Quản lý là quá trình thu thập và xử lý thông tin, ra quyết định và chuyển tải quyết định đó dƣới dạng lời nói hoặc văn bản tới các đối tƣợng bị quản lý. Quá trình này diễn ra theo một chu trình khép kín với hai kênh truyền thông tin: thông tin điều khiển và thông tin phản hồi. Có nhiều khái niệm về quản lý nhƣ quản lý nhà nƣớc, quản lý kinh tế, quản lý khoa học, quản lý doanh nghiệp, quản lý nhà đất… Trong hệ thống tổ chức nhà nƣớc và xã hội, việc quản lý cần một hệ thống luật pháp, chính sách, giải pháp của tổ chức, cơ quan có thẩm quyền (chủ thể quản lý) tác động vào tổ chức, cơ quan dƣới quyền (đối tƣợng bị quản lý), trên cơ sở thu thập, xử lý thông tin về trạng thái của hệ thống, nhằm làm cho các đối tƣợng bị quản lý vận động theo một mục tiêu đã định” [74, tr.
Trong thực tế, thuật ngữ “Quản lý” và “Quản trị” đƣợc dùng trong những hoàn cảnh khác nhau, nhƣng về cơ bản hai từ này đều có bản chất 9 e giống nhau. Khi dùng theo thói quen, chúng ta coi thuật ngữ “Quản lý” gắn liền với quản lý nhà nƣớc, quản lý xã hội tức là quản lý ở tầm vĩ mô, còn thuật ngữ “Quản trị” đƣợc dùng ở phạm vi nhỏ hơn đối với một tổ chức, một doanh nghiệp. Xét trên phƣơng diện nghĩa của từ, quản lý thƣờng đƣợc hiểu là chủ trì hay phụ trách một công việc nào đó. Xuất phát từ những góc độ nghiên cứu khác nhau, có những giải thích về thuật ngữ quản lý nhƣ sau: - Trong cuốn sách Quản lý học đại cƣơng của tập thể tác giả do tác giả Nguyễn Hữu Hải (chủ biên) năm 2014, các tác giả đƣa ra khái niệm về quản lý: “ uản lý là sự tác động có tổ chức, có đích hướng của chủ thể lên đối tượng quản lý nhằm đ t mục tiêu dự kiến” [38, tr.
- Tài liệu bồi dƣỡng giảng viên quản lý nhà nƣớc (tập 1) của Học viện Hành chính Quốc gia đƣa ra khái niệm về quản lý: “ uản lý là sự tác động có tổ chức, có đích hướng của chủ thể lên các đối tượng nhằm đ t được mục tiêu định trước” [42, tr. - Giáo trình trung cấp lý luận Chính trị - Hành chính Những vấn đề cơ bản về quản lý hành chính nhà nƣớc của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đƣa ra khái niệm quản lý: “ uản lý là sự tác động có định hướng và tổ chức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý bằng các phương thức nhất định để đ t tới những mục tiêu nhất định” [43, tr. Có thể thấy, các khái niệm trên đều thống nhất quan điểm cho rằng quản lý xuất hiện do nhu cầu của con ngƣời, gắn liền với quá trình phân công và phối hợp trong lao động của con ngƣời. Quản lý đƣợc xem là quá trình tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định, đó là sự kết hợp giữa tri thức và lao động trên phƣơng diện điều hành.
Dƣới góc độ chính trị: Quản lý đƣợc hiểu là hành chính, là cai trị; nhƣng dƣới góc độ xã hội: Quản lý là điều hành, điều khiển, chỉ huy. Dù dƣới góc độ nào đi chăng nữa, 10 e quản lý vẫn phải dựa trên những cơ sở, nguyên tắc đã đƣợc định sẵn và nhằm đạt đƣợc hiệu quả của việc quản lý, tức là mục đích của quản lý. Khái niệm, đặc điểm, chức năng và tổ chức bộ máy về quản lý nhà nước 1. Khái niệm quản lý nhà nước Có nhiều khái niệm về quản lý nhà nƣớc, Tài liệu bồi dƣỡng giảng viên quản lý nhà nƣớc (tập 1) của Học viện Hành chính Quốc gia đƣa ra khái niệm về quản lý nhà nƣớc nhƣ sau: “ uản lý nhà nước là một d ng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước và sử dụng pháp luật nhà nước để điều ch nh hành vi ho t động của con người trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm thỏa mãn nhu cầu hợp pháp của con người, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội” [42, tr.
Trong cuốn Giáo trình trung cấp lý luận Chính trị - Hành chính Những vấn đề cơ bản về quản lý hành chính nhà nƣớc của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đƣa ra khái niệm quản lý nhà nƣớc: “ uản lý nhà nước là ho t động thực thi quyền lực nhà nước do các cơ quan nhà nước tiến hành đối với tất cả mọi cá nhân và tổ chức trong xã hội, trên tất cả các mặt của đời sống xã hội bằng cách sử dụng quyền lực nhà nước có tính cưỡng chế đơn phương nhằm mục tiêu phục vụ lợi ích chung của cả cộng đồng, duy trì ổn định, an ninh trật tự và thúc đẩy xã hội phát triển theo một định hướng thống nhất của Nhà nước” [43, tr. Trong cuốn sách Cơ sở lý luận và thực tiễn về hành chính nhà nƣớc của tập thể tác giả do tác giả Nguyễn Hữu Hải (chủ biên) năm 2014, các tác giả đã đƣa ra khái niệm về quản lý nhà nƣớc nhƣ sau: “ uản lý nhà nước là một d ng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước và sử dụng pháp luật để điều ch nh hành vi của cá nhân, tổ chức trên tất cả các mặt của đời 11 e sống xã hội do các cơ quan trong bộ má nhà nước thực hiện nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội” [39, tr. Theo chúng tôi, trong những định nghĩa về quản lý nhà nƣớc nói trên, thì định nghĩa của Học viện Hành chính Quốc gia đầy đủ và cụ thể hơn. Nhƣ vậy, quản lý nhà nƣớc là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, xuất hiện và tồn tại cùng với sự xuất hiện và tồn tại của Nhà nƣớc.
Quản lý nhà nƣớc là hoạt động mang tính chất quyền lực nhà nƣớc, đƣợc sử dụng quyền lực nhà nƣớc để điều chỉnh các quan hệ xã hội. Quản lý nhà nƣớc đƣợc xem là một hoạt động thuộc chức năng của Nhà nƣớc trong quản lý xã hội và có thể xem là hoạt động chức năng đặc biệt. Trong thực tế hiện nay khái niệm “Quản lý nhà nƣớc” đƣợc hiểu theo hai nghĩa sau: Theo nghĩa rộng, quản lý nhà nƣớc bao gồm toàn bộ hoạt động của bộ máy nhà nƣớc, tức là toàn bộ các hoạt động từ ban hành các văn bản luật, các văn bản mang tính luật đến việc chỉ đạo trực tiếp hoạt động của đối tƣợng bị quản lý và vấn đề tƣ pháp đối với đối tƣợng quản lý cần thiết của Nhà nƣớc. Nói cách khác, quản lý nhà nƣớc bao gồm từ hoạt động lập pháp, hoạt động hành pháp, đến hoạt động tƣ pháp.
Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nƣớc là hoạt động của riêng hệ thống cơ quan hành chính nhà nƣớc (quản lý hành chính nhà nƣớc). Theo nghĩa này, quản lý nhà nƣớc chỉ bao gồm hoạt động hành pháp, đây là một hình thức hoạt động của Nhà nƣớc đƣợc thực hiện trƣớc hết và chủ yếu bởi các cơ quan hành chính nhà nƣớc, có nội dung là bảo đảm sự chấp hành luật, pháp lệnh, nghị quyết của các cơ quan quyền lực nhà nƣớc nhằm tổ chức và chỉ đạo một cách trực tiếp và thƣờng xuyên công cuộc xây dựng kinh tế, văn hóa, xã hội và hành chính - chính trị. Căn cứ vào các khái niệm trên và qua phân tích, có thể khái quát rằng: Quản lý nhà nƣớc chính là hoạt động thực thi quyền lực nhà nƣớc của các cơ 12 e quan trong bộ máy nhà nƣớc bằng cách sử dụng pháp luật và chính sách mang tính cƣỡng chế để điều chỉnh hành vi của tất cả mọi cá nhân và tổ chức trong xã hội, trên tất cả các mặt của đời sống xã hội nhằm mục tiêu phục vụ lợi ích chung của Nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội theo một định hƣớng thống nhất của Nhà nƣớc. Đặc điểm quản lý nhà nước Trên cơ sở khái niệm về quản lý nhà nƣớc ta rút ra các đặc điểm của quản lý nhà nƣớc nhƣ sau: Quản lý nhà nƣớc mang tính quyền lực đặc biệt, tính tổ chức cao và tính mệnh lệnh đơn phƣơng của Nhà nƣớc.
Quản lý nhà nƣớc đƣợc thiết lập trên cơ sở mối quan hệ “ u ền u ” và “Sự phục tùng”. Quản lý nhà nƣớc mang tính tổ chức và điều chỉnh. Tổ chức ở đây đƣợc hiểu nhƣ một khoa học về việc thiết lập những mối quan hệ giữa con ngƣời với con ngƣời nhằm thực hiện quá trình quản lý xã hội. Tính điều chỉnh đƣợc hiểu là Nhà nƣớc dựa vào các công cụ pháp luật để buộc đối tƣợng bị quản lý phải thực hiện theo quy luật xã hội khách quan nhằm đạt đƣợc sự cân bằng trong xã hội.
Quản lý nhà nƣớc mang tính khoa học, tính kế hoạch. Đặc trƣng này đòi hỏi Nhà nƣớc phải tổ chức các hoạt động quản lý của mình lên đối tƣợng quản lý phải có một chƣơng trình nhất quán, cụ thể và theo những kế hoạch đƣợc vạch ra từ trƣớc trên cơ sở nghiên cứu một cách khoa học. Quản lý nhà nƣớc là những tác động mang tính liên tục và ổn định lên các quá trình xã hội và hệ thống các hành vi xã hội. Cùng với sự vận động biến đổi của đối tƣợng quản lý, hoạt động quản lý nhà nƣớc phải diễn ra thƣờng xuyên, liên tục, không bị gián đoạn.
Các quyết định của Nhà nƣớc phải có tính ổn định, không đƣợc thay đổi quá nhanh.