Chương I - Những quy định chung trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, “Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình”. Qua một số định nghĩa đã đề cập trên, gia đình được xác định trên 5 tiêu chí: là một nhóm người (có từ hai người trở lên), có quan hệ với nhau bởi hôn nhân, huyết thống hoặc quan hệ nghĩa dưỡng, có đặc trưng giới tính qua quan hệ hôn nhân, cùng chung sống, có ngân sách chung. Trong 5 tiêu chí trên, quan hệ hôn nhân và huyết thống là tiêu chí cơ bản nhất để nhận diện gia đình. Gia đình có những chức năng cơ bản sau: Thứ nhất, chức năng sinh sản: một chức năng quan trọng của gia đình, góp phần vào việc tái sản xuất ra con người.
Việc tái sản xuất ra con người đã đóng góp rất lớn vào việc duy trì, phát triển nòi giống, ươm mầm những tài năng tương lai của con người, làm cho xã hội tồn tại và phát triển. 8 e Thứ hai, chức năng kinh tế: Gia đình luôn là đơn vị kinh tế tạo ra sản phẩm cho gia đình và xã hội. Chức năng kinh tế của gia đình là quá trình tham gia tạo ra sản phẩm hàng hóa để đáp ứng, làm thỏa mãn những nhu cầu về vật chất và tinh thần cho các thành viên trong gia đình và cho xã hội. Các thành viên trong gia đình lao động, làm việc tạo ra của cải vật chất phục vụ cho những nhu cầu cơ bản của chính họ, một phần của những khoản thu nhập ấy lại được cung cấp cho xã hội.
Và từ đó, bản thân gia đình đã trở thành nguồn cung cấp của cải cho xã hội thông qua việc tham gia vào các quá trình phát triển kinh tế của xã hội từ sản xuất, phân phối đến trao đổi, tiêu dùng. Thứ ba, chức năng giáo dục: Giáo dục gia đình có tác động sâu sắc đến việc hình thành nhân cách con người. Giáo dục gia đình là cơ sở đầu tiên để con người phát triển một cách toàn diện, trở thành người công dân tốt, có ích cho gia đình và xã hội. Con người được giáo dục dưới nhiều hình thức khác nhau nhưng hình thức giáo dục sâu sắc nhất, ảnh hưởng nhiều nhất đến nhân cách là giáo dục gia đình.
Thứ tư, chức năng tâm lý tình cảm: Gia đình là tổ ấm của mỗi con người, là sợi dây tình cảm gắn bó giữa các thành viên trong gia đình. Gia đình là nơi an ủi, động viên tốt nhất về mặt tinh thần. Thứ năm, chức năng bảo vệ, chăm sóc sức khỏe: Gia đình là nơi chăm lo, bảo vệ sức khỏe, đảm bảo nhu cầu ăn uống, dinh dưỡng hàng ngày cho mọi thành viên. Gia đình còn là nơi hướng dẫn mọi người biết cách tự chăm sóc thể chất, phòng ngừa bệnh tật, tạo cho con người niềm vui tinh thần, tăng cường sức khỏe.
Mặc dù gia đình có vị trí, chức năng và vai trò quan trọng như vậy, nhưng trong thực tế hiện nay, gia đình đang gặp phải thách thức với vấn đề bạo lực ngày càng gia tăng và làm ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của xã hội. Khái niệm bạo lực gia đình - Khái niệm bạo lực Bạo lực là một hiện tượng xã hội, phương thức ứng xử trong các mối quan hệ xã hội tồn tại trong mọi xã hội từ khi hình thành xã hội loài người. Đây là mối quan hệ khi một bên sử dụng quyền lực để trấn áp bên kia. 9 e Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), bạo lực được hiểu là việc đe dọa hay dùng sức mạnh thể chất hay quyền lực đối với bản thân, người khác hoặc đối với một nhóm người, một cộng đồng người mà gây ra hay làm tăng khả năng gây ra tổn thương, tử vong, tổn hại về tâm lý, ảnh hưởng đến sự phát triển hay gây ra sự mất mát.
Từ điển Tiếng Việt định nghĩa bạo lực “là sức mạnh dùng để cưỡng bức, trấn áp hoặc lật đổ”[42,tr33]. Với giải thích này, bạo lực thường được hiểu theo nghĩa là phương thức thực hiện một cuộc cách mạng lật đổ chính quyền và thiên về sử dụng vật chất. - Khái niệm bạo lực gia đình Định nghĩa bạo lực gia đình của Liên hợp quốc thông qua năm 1993 được các tổ chức cũng như nhà khoa học trên thế giới chấp nhận rộng rãi. Theo đó, bạo lực gia đình là bất kỳ hành động bạo lực nào dẫn đến hoặc có thể dẫn đến những tổn thất về thân thể, tâm lý hay tình dục hay những đau khổ của người trong gia đình, bao gồm cả sự đe dọa, việc cưỡng bức hay tước đoạt sự tự do.
Ở Việt Nam, vào ngày 21/11/2007, trong kỳ họp thứ 2 của Quốc hội khóa XII đã thông qua bản dự thảo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình. Luật này đã đưa ra định nghĩa về bạo lực gia đình như sau: “Bạo lực gia đình là hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế đối với thành viên khác trong gia đình” [35, tr. - Các loại hình bạo lực gia đình Theo quan hệ của các đối tượng bạo lực gia đình có thể phân chia thành một số loại bạo lực gia đình: + Bạo lực giữa vợ chồng với nhau là loại bạo lực phổ biến, được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. + Bạo lực giữa các thành viên lớn tuổi trong gia đình là loại bạo lực giữa anh chị em, mẹ chồng nàng dâu, em chồng chị dâu.
+ Bạo lực của người lớn đối với trẻ em là loại bạo lực của cha mẹ đối với con cái, ông bà với cháu, anh chị đối với em. + Bạo lực ngược: bạo lực của người nhỏ tuổi với người lớn tuổi hơn như con cái bạo lực cha mẹ, cháu ngược đãi ông bà, em hành hạ anh chị. 10 e Theo phương cách ứng xử, có thể phân bạo lực gia đình ở các dạng sau: + Bạo lực về thể chất: Dạng bạo lực này được biểu hiện qua các hành vi thô bạo như thượng cẳng chân,hạ cẳng tay nhằm gây thương tích cho nạn nhân; hạn chế các nhu cầu thiết yếu (ăn, uống, ngủ); đuổi ra khỏi nhà, bỏ rơi nơi vắng vẻ. + Bạo lực tinh thần: Bạo lực tinh thần không gây hậu quả nghiêm trọng đến thể chất người bị bạo hành, nhưng có nhiều trường hợp, người bị bạo hành phải tìm đến cái chết để giải thoát.
Biểu hiện của kiểu bạo lực này là các hành vi chửi mắng, hạ nhục với lời lẽ thô thiển, nặng nề xâm phạm đến nhân phẩm và danh dự. Thậm chí, có khi bạo lực tinh thần tồn tại dưới một số dạng như đe dọa tinh thần, khủng bố tâm lý gây nên sự ức chế, phẫn uất, khủng hoảng ý thức. + Bạo lực tình dục: Là hành vi ép buộc bằng bạo lực, gạ gẫm, đe dọa, lừa gạt hoặc dùng kinh tế để ép buộc quan hệ tình dục với người khác trái với ý muốn của họ. Dùng các thủ đoạn khiến nạn nhân lệ thuộc hay trong tình trạng quẫn bách phải miễn cưỡng chấp nhận, bắt quan hệ ngay cả khi bạn đời đau ốm, mệt mỏi.
+ Bạo lực kinh tế: Bao gồm các hành vi như kiểm soát tiền bạc, bắt bạn đời lệ thuộc về tài chính, chi tiêu, không cho giữ tiền và đi làm, phải chứng minh mọi chi tiêu mua sắm lớn nhỏ. + Bạo lực xã hội: Bao gồm các hành vi như cắt đứt mối quan hệ với các thành viên trong gia đình, bạn bè, người thân, họ hàng; đe dọa, cô lập bằng nhiều cách như: hạn chế cho đi ra ngoài và giao tiếp với mọi người, ngăn cản không được tham gia các hoạt động xã hội, không được hưởng các quyền lợi chính đáng của bản thân. Tuy nhiên, thường không có ranh giới rõ ràng giữa các loại bạo lực, bởi người có hành vi bạo lực thường sử dụng nhiều hình thức bạo lực cùng một lúc. - Nguyên nhân của bạo lực gia đình Một là, nhận thức về giới và bình đẳng giới còn hạn chế.
Ảnh hưởng của nền văn hóa phong kiến với những quan niệm mang đậm màu sắc định kiến giới nằm ngay trong truyền thống văn hóa, phong tục tập quán: tư tưởng trọng nam, khinh nữ; chồng chúa, vợ tôi; tư tưởng gia trưởng; định kiến giới. 11 e Hai là, khó khăn về kinh tế là một trong những nguyên nhân làm nảy sinh bạo lực trong gia đình, khi năng lực tự chủ tài chính của người đàn ông trong gia đình bị hạn chế sẽ hình thành ở họ tư tưởng tự ti, hẹp hòi, dễ nổi nóng dẫn đến các mâu thuẫn, xung đột trong gia đình. Hoặc trong hoàn cảnh, nữ giới bị hạn chế về cơ hội tiếp cận việc làm, phải phụ thuộc vào nam giới về mặt tài chính thì những khó khăn về kinh tế sẽ tạo ra các áp lực, căng thẳng, bế tắc đối với các thành viên trong gia đình, từ đó dẫn tới các mâu thuẫn, tranh chấp, xung đột. Ba là, trình độ học vấn, năng lực nghề nghiệp, sự chênh lệch nghề nghiệp giữa vợ và chồng là một trong những yếu tố khách quan dẫn đến tình trạng bạo lực gia đình.
Bốn là, sự khủng hoảng của các mối quan hệ gia đình. Ngoài những yếu tố khách quan từ bên ngoài, bạo lực gia đình còn xảy ra do chính những nguyên nhân trong nội bộ gia đình như thiếu tình yêu thương, sự quan tâm, chăm sóc, chia sẻ… giữa các thành viên trong gia đình. Năm là, công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình còn hạn chế. Trình độ nhận thức và sự hiểu biết về pháp luật trong một bộ phận người dân còn thấp cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng bạo lực gia đình vẫn còn tiếp tục xảy ra.
Sáu là, tệ nạn xã hội như rượu chè, cờ bạc, nghiện hút, mại dâm cũng là những nguyên nhân trực tiếp dẫn tới bạo lực gia đình. - Hậu quả của bạo lực gia đình Thứ nhất, bạo lực gia đình dù ở hình thức nào cũng vi phạm nghiêm trọng các quyền con người; gây tổn thương về sức khỏe và tinh thần đối với các nạn nhân, đặc biệt đối với các nạn nhân là phụ nữ và trẻ em. Bạo lực gia đình gây tác động xấu đến sự phát triển thể chất, tinh thần, trí tuệ và nhân cách của trẻ; khiến trẻ rất dễ bị rơi vào trạng thái trầm cảm, sang chấn tâm lý và khó kiểm soát cảm xúc.