CHƯƠNG 1 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI CÁC CỤM CÔNG NGHIỆP 1. Bản chất và vai trò quản lý nhà nước về môi trường đối với các cụm công nghiệp 1. Khái niệm và đặc điểm của các cụm công nghiệp a. Khái niệm cụm công nghiệp Trong quá trình thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, bên cạnh việc thu hút đầu tư của các doanh nghiệp có vốn lớn của nước ngoài thì cũng phát triển nhanh chóng các doanh nghiệp nhỏ và vừa, dẫn đến nảy sinh một số vấn đề như: Tồn tại nhiều cơ sở sản xuất gây ô nhiễm môi trường đan xen trong các khu dân cư, khu đô thị làm ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống dân cư trên khu vực; Nhiều doanh nghiệp phải đi thuê lại mặt bằng của dân cư hoặc cơ sở sản xuất khác để hoạt động sản xuất kinh doanh gây ảnh hưởng tới khả năng sản xuất do thiếu hạ tầng đồng bộ; Các doanh nghiệp nằm trong khu dân cư làm cho việc đảm bảo an ninh trật tự trở nên khó khăn, gây phức tạp trong công tác kiểm tra, giám sát của cơ quan chức năng… Để khắc phục những vấn đề trên trong quá trình phát triển công nghiệp thì việc hình hành các cụm công nghiệp là vô cùng cần thiết.
Ngoài ra, việc hình thành các cụm công nghiệp tạo động lực và nhằm khai thác triệt để tiềm năng, thu hút các nguồn vốn đầu tư phát triển các ngành công nghiệp gắn với nguồn tài nguyên thiên nhiên, nguyên liệu nông, lâm, khoáng sản; đồng thời để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động trên địa bàn theo hướng công nghiệp - dịch vụ. Quy hoạch cụm công nghiệp góp phần chỉnh trang về mặt mỹ quan, bảo vệ bền vững môi trường sống của vùng ven đô thị, tạo mặt bằng sản xuất thuận lợi cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ đang hoạt động rải rác trên địa bàn, tập trung vào đây để thuận lợi cho công tác quản lý và phát triển bền vững. Sự hình thành và phát triển Cụm Công nghiệp sẽ góp phần đẩy mạnh tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội của huyện; thực hiện thắng lợi chương trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn; tạo điều kiện thuận lợi cho Luan van 8 môi trường đầu tư của huyện và khu vực, thu hút đầu tư phát triển sản xuất và kinh tế - xã hội, tạo thêm nhiệu việc làm ổn định cho nhân dân địa phương, cải thiện thêm thu nhập và cuộc sống cho người dân trong huyện và khu vực, thúc đẩy quá trình phát triển và thay đổi cơ cấu nông nghiệp bằng sản xuất công nghiệp và dịch vụ; tăng nguồn thu cho ngân sách. Theo quy chế Quản lý cụm công nghiệp ban hành kèm theo Quyết định số 105/2009/QĐ-TTg ngày 19 tháng 08 năm 2009 của Thủ tướng chính phủ thì cụm công nghiệp được hiểu như sau: Cụm công nghiệp là khu vực tập trung các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, cơ sở dịch vụ phục vụ sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp; có ranh giới địa lý xác định, không có dân cư sinh sống; được đầu tư xây dựng chủ yếu nhằm di dời, sắp xếp, thu hút các cơ sở sản xuất, các doanh nghiệp nhỏ và vừa, các cá nhân, hộ gia đình ở địa phương vào đầu tư sản xuất, kinh doanh; do UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quyết định thành lập.
Cụm công nghiệp hoạt động theo Quy chế này và các quy định của pháp luật liên quan. Cụm công nghiệp có quy mô diện tích không quá 50 (năm mươi) ha. Trường hợp cần thiết phải mở rộng cụm công nghiệp hiện có thì tổng diện tích sau khi mở rộng cũng không vượt quá 75 (bảy mươi lăm) ha. Đặc điểm cụm công nghiệp Xét về tính chất hoạt động: Cụm công nghiệp là nơi tập trung các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp và các doanh nghiệp cung cấp các dịch vụ mà không có dân cư, được xây dựng để thu hút các đơn vị sản xuất sản phẩm công nghiệp hoặc các đơn vị doanh nghiệp dịch vụ gắn liền với sản xuất công nghiệp.
Các doanh nghiệp hoạt động trong cụm công nghiệp có thể là các doanh nghiệp Việt Nam, thuộc mọi thành phần kinh tế doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc các bên tham gia hợp đồng, hợp tác kinh doanh. Xét về cơ sở hạ tầng kỹ thuật: Các cụm công nghiệp đều xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất kinh doanh như hệ thống đường nội bộ, hệ thống cấp nước, thoát nước, xử lý nước thải, chất thải, cấp điện, chiếu sáng công cộng, thông tin liên lạc nội bộ, nhà điều hành, bảo vệ và các công Luan van 9 trình khác phục vụ hoạt động của Cụm công nghiệp. Thông thường việc phát triển cơ sở hạ tầng trong cụm công nghiệp do một công ty xã hội khác phát triển công suất hạ tầng đảm nhiệm, thường là các doanh nghiệp liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài hoặc doanh nghiệp trong nước thực hiện. Các Công ty phát triển cơ sở hạ tầng cụm công nghiệp sẽ xây dựng các kết cấu hạ tầng sau đó được phép cho các doanh nghiệp khác thuê lại.
Xét về tổ chức quản lý: Ban Quản lý các cụm công là cơ quan trực thuộc UBND tỉnh thực hiện chức năng quản lý nhà nước trực tiếp đối với cụm công nghiệp. Ban quản lý cho chức năng quản lý và tổ chức thực hiện chức năng cung ứng dịch vụ hành chính công và dịch vụ hỗ trợ khác có liên quan đến hoạt động đầu tư và sản xuất kinh doanh cho nhà đầu tư trong cụm công nghiệptrên địa bàn tỉnh. Ban Quản lý do Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập và chịu sự chỉ đạo và quản lý về tổ chức, biên chế, chương trình kế hoạch công tác và kinh phí hoạt động của UBND tỉnh (trừ trường hợp Thủ tướng Chính phủ có quy định khác); chịu sự chỉ đạo, hướng dẫn và kiểm tra về chuyên môn nghiệp vụ của các Bộ, ngành quản lý về ngành, lĩnh vực có liên quan; có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn thuộc UBND tỉnh trong công tác quản lý cụm công nghiệp. Ban Quản lý có tư cách pháp nhân; tài khoản và con dấu mang hình Quốc huy; kinh phí quản lý hành chính nhà nước, kinh phí hoạt động sự nghiệp và vốn đầu tư phát triển do ngân sách nhà nước cấp theo kế hoạch hàng năm.
Bản chất của quản lý nhà nước về môi trường đối với các cụm công nghiệp a. Khái niệm quản lý nhà nước về môi trường đối với các cụm công nghiệp Nhà nước là cơ quan có chủ trương hình thành và cấp phép hoạt động các cụm công nghiệp thì nhà nước cũng chính là cơ quan quản lý về mọi mặt đối với các cụm công nghiệp, trong đó có vấn đề quản lý môi trường. Với mục tiêu khuyến khích đầu tư, đẩy mạnh phát triển sản xuất, gia tăng chuỗi giá trị hàng hóa nông nghiệp tại các địa phương, thời gian qua, các cụm công nghiệp đã phát huy tốt vai trò trong quá trình phát triển. Thế nhưng, do hạ tầng thiếu đồng bộ, nhất là hệ thống xử lý chất thải còn yếu kém nên vấn đề ô nhiễm môi trường tại các cụm công Luan van 10 nghiệp đang ở mức báo động, đe dọa đến sức khỏe con người, hệ sinh thái xung quanh ở hiện tại và cả tương lai.
Do đó, cơ quan nhà nước các cấp, các ngành và địa phương phải đặt mục tiêu bảo vệ môi trường song song với việc phát triển bền vững của ngành công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, cần phải xem việc giải quyết ô nhiễm môi trường là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị. Mặt khác, tài nguyên thiên nhiên và thành phần môi trường không thuộc của bất kỳ cá nhân nào mà là của toàn dân thuộc quản lý của nhà nước. Vì vậy, nhà nước là cơ quan có trách nhiệm chính trong việc quản lý và bảo vệ môi trường cho hiện tại và mai sau. Để hiểu về khái niệm quản lý nhà nước về môi trường, trước tiên, ta đề cập tới khái niệm quản lý nhà nước: “Quản lý nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực Nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật nhằm thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa” [5, tr 407] Về khái niệm quản lý nhà nước về môi trường có thể được thống nhất như sau: “Quản lý môi trường là tổng hợp các biện pháp, luật pháp, chính sách kinh tế, kỹ thuật, xã hội thích hợp nhằm bảo vệ chất lượng, môi trường sống và phát triển bền vững kinh tế - xã hội quốc gia” [2, tr 233] Để phù hợp với chuyên ngành nghiên cứu ta có thể hiểu: Quản lý môi trường đối với các cụm công nghiệp nghĩa là quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường đối với cụm công nghiệp là xác định rõ chủ thể nhà nước, bằng chức trách, nhiệm vụ và quyền hạn của mình đưa ra các biện pháp (luật pháp, chính sách kinh tế, kỹ thuật, xã hội) thích hợp nhằm bảo vệ chất lượng môi trường sống và hướng tới phát triển cụm công nghiệp một cách bền vững.
Bộ máy và phân cấp quản lý nhà nước về môi trường đối với các cụm công nghiệp Công tác quản lý môi trường của bất kỳ quốc gia nào có tốt hay không là phụ thuộc rất nhiều vào bộ máy quản lý môi trường của quốc gia đó. Tùy thuộc vào đặc điểm tình hình của từng nước mà hệ thống tổ chức bộ máy được hình thành. Tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường đã được thiết lập đồng bộ cả ở Trung ương, địa phương và từng bước được kiện toàn. Năm 2002, Bộ Tài nguyên và Môi trường được thành lập.
Năm 2008, Tổng cục Môi trường được thành lập, thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường. Ở các bộ, ngành đã có các đơn vị trực thuộc chuyên trách công tác bảo vệ môi trường. Lực lượng phòng chống tội phạm môi trường đã được thành lập, góp phần ngăn ngừa, hạn chế hành vi gây ô nhiễm môi trường. Theo thông tư số 08/2009/TT-BTNMT ngày 15/7/2009 của Bộ Tài nguyên và Môi trường thì chủ thể, đối tượng quản lý môi trường cụm công nghiệp bao gồm: Bảng 1.