CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN 1. Lý luận về ngân sách nhà nước huyện 1. Khái niệm ngân sách nhà nước huyện Ngân sách hay ngân quỹ (tiếng Anh và tiếng Pháp đều là: Budget) nói chung là một danh sách tất cả các chi phí và doanh thu theo kế hoạch. Đây là một kế hoạch cho tiết kiệm và chi tiêu.
Trong điều kiện khác, ngân sách là một kế hoạch tổ chức được nêu trong các điều khoản tiền tệ. Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu - chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước. Thực chất, Ngân sách nhà nước phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định. Ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương.
Ngân sách địa phương là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách trung ương cho ngân sách địa phương và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương. Ngân sách địa phương gồm ngân sách của các cấp chính quyền địa phương, trong đó: + Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương bao gồm ngân sách cấp tỉnh và ngân sách của các huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương. National Academy of Public Administration 12 + Ngân sách huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương bao gồm ngân sách cấp huyện và ngân sách của các xã, phường, thị trấn (gọi chung là ngân sách xã). Chính vì, ngân sách nhà nước huyện là một cấp ngân sách thuộc ngân sách địa phương nên đòi hỏi phải có một khái niệm về ngân sách nhà nước huyện một cách đầy đủ, thống nhất làm cơ sở cho việc xác định các yêu cầu, nhiệm vụ của ngân sách nhà nước huyện sau này.
Do vậy, ngân sách nhà nước huyện được định nghĩa như sau: Ngân sách nhà nước huyện là toàn bộ các quan hệ kinh tế giữa các chủ thể phát sinh trong quá trình tạo lập phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền địa phương nhằm phục vụ cho việc thực hiện chức năng của Nhà nước cấp cơ sở trong khuôn khổ được phân công quản lý. Đặc điểm của ngân sách nhà nước huyện Ngân sách nhà nước huyện là một cấp ngân sách trong hệ thống ngân sách nhà nước, vì vậy nó có đầy đủ những đặc điểm chung của ngân sách các cấp chính quyền địa phương, cụ thể: Một là, hoạt động thu chi của ngân sách nhà nước huyện luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế - chính trị của chính quyền địa phương và việc thực hiện các chức năng của địa phương, được địa phương tiến hành trên cơ sở luật định. Hai là, hoạt động ngân sách nhà nước huyện là hoạt động phân phối lại các nguồn tài chính, nó thể hiện ở hai phương diện là thu và chi của địa phương. Ba là, ngân sách nhà nước huyện luôn gắn chặt với sở hữu nhà nước, luôn chứa đựng những lợi ích chung, lợi ích công cộng.
Bốn là, ngân sách nhà nước huyện cũng có những đặc điểm như các quỹ tiền tệ khác. Nét khác biệt của ngân sách nhà nước nhà nước huyện với tư National Academy of Public Administration 13 cách là một quỹ tiền tệ tập trung của địa phương, nó được chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đó mới được chi dùng cho những mục đích đã định. Năm là, hoạt động thu chi của ngân sách nhà nước được thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu. Không hoàn trả trực tiếp nghĩa là cá nhân, tổ chức thực hiện nghĩa vụ của mình đối với chính quyền nhà nước về mặt kinh tế và nhận lại được một hay nhiều lợi ích từ phía nhà nước.
Vai trò của ngân sách nhà nước huyện Từ định nghĩa NSNN huyện có thể thấy vai trò của NSNN trên địa bàn huyện đó là đảm bảo chức năng nhà nước, an ninh, quốc phòng, thúc đẩy phát triển, ổn định kinh tế, bù đắp khiếm khuyết thị trường, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Điều đó thể hiện trên ba khía cạnh sau: Một là, ngân sách nhà nước huyện đảm bảo thực hiện vai trò nhà nước, bảo vệ quốc phòng và an ninh trật tự huyện. Là một cấp chính quyền nên huyện cũng tổ chức cho mình một hệ thống các cơ quan, đoàn thể hành chính nhằm thực hiện các chức năng và quyền hạn nhà nước. Điều đó cũng có nghĩa là để cho các cơ quan đoàn thể đó hoạt động được cần phải có một quỹ tài chính tập trung đó là ngân sách nhà nước huyện.
Ngân sách nhà nước huyện cũng tạo cho mình một vị thế nhất định nhằm chủ động trong việc thực hiện chức năng nhà nước ở địa phương. Tùy theo phạm vi địa lý, tình hình kinh tế - xã hội trên từng huyện mà nhu cầu đảm bảo này là khác nhau. Trong các chức năng của nhà nước, chức năng đảm bảo trật tự an ninh, quốc phòng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Để đảm bảo chức năng đặc biệt quan trọng này, ngân sách nhà nước huyện cần phải có kế hoạch cụ thể, chi tiết, có các khoản dự phòng hợp lý.
Hai là, ngân sách nhà nước huyện là công cụ thúc đẩy, phát triển ổn định kinh tế. Để thực hiện tốt chiến lược kinh tế - tài chính của Trung ương, National Academy of Public Administration 14 tỉnh thì huyện cần phải sử dụng các công cụ có sẵn của mình để điều tiết, định hướng. Sẽ không có một cơ cấu kinh tế ổn định và phát triển nếu không có ngân sách làm công cụ. Huyện phải căn cứ vào thế mạnh của địa phương mình để định hướng, hình thành cơ cấu kinh tế, kích thích phát triển.
Đồng thời, huyện phải cung cấp kinh phí, vốn đầu tư, hỗ trợ về cơ sở hạ tầng, tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động. Ba là, ngân sách nhà nước huyện là phương tiện bù đắp khiếm khuyết thị trường, đảm bảo công bằng xã hội. Đây là vai trò không thể thiếu đối với NS của mỗi quốc gia. Nó có tác dụng xoa dịu nền kinh tế thị trường.
Các vấn đề quan trọng sẽ xảy ra khi chúng ta đi theo con đường kinh tế thị trường như: thất nghiệp, khoảng cách giàu nghèo tăng, không quan tâm tới người già, trẻ em, người tàn tật, ô nhiễm môi trường,… những điều đó tạo ra cho nền kinh tế - xã hội các thách thức rất lớn. Chính quyền huyện phải tham gia giải quyết các khiếm khuyết nói trên của nền kinh tế thị trường trên cơ sở sử dụng có hiệu quả công cụ thu - chi NSNN trên địa bàn huyện. Bên cạnh việc quan tâm tới đời sống vật chất của người lao động, chính quyền huyện phải thường xuyên quan tâm đến đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân, cải tạo các sân chơi, phương tiện giải trí lành mạnh, tiến bộ. Các dịch vụ công cộng như giáo dục, y tế phải giảm được chi phí cho người dân, làm sao ai cũng được học hành và chăm sóc sức khỏe đầy đủ.
Hệ thống ngân sách nhà nước huyện Hệ thống ngân sách nhà nước là một thể thống nhất được tạo thành bởi các bộ phận cấu thành là các khâu ngân sách độc lập nhưng chúng có mối quan hệ qua lại lẫn nhau trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ thu - chi của mình. Tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước là xác định, sắp xếp, bố trí các bộ phận cấu thành hệ thống ngân sách nhằm thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ thu National Academy of Public Administration 15 - chi của từng cấp ngân sách cũng như của toàn bộ hệ thống ngân sách nhà nước. Tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước gắn bó chắt chẽ với bộ máy Nhà nước với vị trí và vai trò trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Ở nước ta, hệ thống ngân sách nhà nước dựa trên các nguyên tắc: Một là, nguyên tắc thống nhất, tập trung, dân chủ: Là một quốc gia thống nhất, nước ta có một hệ thống NSNN thống nhất do Quốc hội phê chuẩn dự toán và quyết toán ngân sách, Chính phủ thống nhất và quản lý NSNN.
Nguyên tắc tổ chức bộ máy Nhà nước ta là nguyên tắc tập trung dân chủ, NSNN là công cụ của Nhà nước, vì vậy hệ thống NSNN cũng được xây dựng theo nguyên tắc đó. Ở mỗi cấp chính quyền, HĐND thảo luận ngân sách cấp mình, nhưng phải được UBND cấp trên và Chính phủ xét duyệt lại để thống nhất vào ngân sách cấp trên và NSNN. Ngân sách cấp trên đều phải chấp hành các Luật, các Nghị quyết của Quốc hội, các quyết định của Chính phủ về chế độ thu - chi, các định mức, tiêu chuẩn chỉ tiêu, mục lục NSNN và các quy định khác có liên quan. Hai là, nguyên tắc đảm bảo tính phù hợp giữa cấp ngân sách và chính quyền Nhà nước.
Nguyên tắc này xuất phát từ yêu cầu bảo đảm nguồn tài chính cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mỗi cấp chính quyền Nhà nước. Mỗi cấp chính quyền đều có ngân sách của cấp mình, có nguồn thu và có khoản chi, có quyền quyết định ngân sách của cấp mình trên cơ sở chấp hành pháp luật của Nhà nước. Từ đó, giúp phát huy được quyền dân chủ, tính chủ động và tích cực trong khai thác nguồn thu, quản lý chi tiêu nhưng cũng cần đề phòng nảy sinh tính cục bộ địa phương và dễ phân tán nguồn tài chính có hạn. Và ngân sách nhà nước huyện là một bộ phận cấu thành nên hệ thống ngân sách nhà nước do đó cũng phải tuân thủ theo các nguyên tắc nêu trên.
National Academy of Public Administration 16 Sơ đồ 1.1 Hệ thống ngân sách nhà nước huyện Ngân sách Ngân sách nhà nước trung ương Ngân sách Ngân sách địa phương tỉnh Ngân sách huyện Ngân sách xã (Nguồn: Luật ngân sách nhà nước 2015) 1. Lý luận về quản lý ngân sách nhà nước huyện 1.