CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1.Các nghiên cứu về quản lý ngân sách nhà nước Hiện nay, các vấn đề liên quan đến nội dung quản lý ngân sách Nhà nước, chu trình quản lý ngân sách Nhà nước bao gồm các vấn đề về thu - chi, cân đối ngân sách Nhà nước đã được nhiều tác giả trong và ngoài nước đề cập đến dựa trên những lập luận và nghiên cứu cụ thể: (1). Các nghiên cứu nước ngoài - Richard Lingensjo (2002) nghiên cứu đề tài “Construction budget management”, California Construction Consultan, United States of America - “Xây dựng quản lý ngân sách” đã xây dựng các quan điểm quản lý ngân sách thiết thực dựa trên các vấn đề và kinh nghiệm thực tiễn, từ đó đề ra các giải pháp để quản lý ngân sách. Trong nghiên cứu, tác giả nhấn mạnh thu ngân sách là thuật ngữ dùng để mô tả các nguồn lực tài chính của một quốc gia thu được trong một thời kỳ, chủ yếu là từ thuế, đôi khi từ các khoản thu khác như bán tài sản nhà nước, cho thuê tài sản, được tặng hay viện trợ… Chi ngân sách dùng để chỉ các khoản thanh toán của chính phủ theo luật (được Nghị viện phê chuẩn), hoặc theo nghĩa vụ hợp đồng (Chính phủ đóng vai trò là chủ thể ký kết), hoặc chi trả lãi vay… Sự chênh lệch giữa thu ngân sách và chi ngân sách tạo ra thâm hụt/ hoặc thặng dư.
Khi ngân sách của một quốc gia bị thâm hụt, chính phủ của quốc gia đó sẽ phải tìm thêm nguồn huy động khác hoặc cắt giảm bớt các chương trình chi tiêu khác. Vay mượn là biện pháp tạm thời để cân đối thâm hụt ngân sách. Ngược lại, khi một quốc gia có thặng dư ngân sách, chính phủ có thêm nhiều cơ hội để tài trợ cho mục tiêu phát triển của quốc gia đó.Rivenbark (2011), đã có công trình nghiên cứu năm 2011 về vấn đề lập và chấp hành dự toán ngân sách Nhà nước cho chính quyền trung ương và địa phương với ví dụ thực tiễn về một vài tiểu bang của nước Mỹ, công trình khoa học có tiêu đề “Performance budgeting for state and local government” - “Thực hiện dự toán ngân sách Nhà nước cho chính quyền trung ương và địa phương”, M. Sharpe, Inc, New York - F.
Stevens Redburn Robert J. Shea và Terry F.Buss (2008) với công trình nghiên cứu tiêu đề “Performance management and budgeting: How governments can learn from experience”, National Academy of public administration, 2008, M. Sharpe, Inc, New York - “Quản lý hoạt động và ngân sách: chính phủ có thể học hỏi từ kinh nghiệm thực tế thế nào”. Nghiên cứu này đã chỉ rõ những kinh nghiệm từ thực tiễn trong việc quản lý ngân sách Nhà nước và bài học cho Nhà nước để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách Nhà nước - Aman Khan W.Bartley Hildreth (2012), công trình nghiên cứu với đề tài “Case studies in Public Budgeting and Financial Management” - “Các tình huống c 6 nghiên cứu ngân sách và quản lý tài chính công” đã chỉ rõ các tình huống có thể xảy ra trong quá trình quản lý ngân sách cho Nhà nước và cũng đã nêu một số bài học kinh nghiệm rút ra từ các tình huống trên.
Miller (2012) đã công bố công trình nghiên cứu khoa học với tiêu đề “Government Budgeting and Financial Management in Practice” - “Ngân sách Nhà nước và quản lý tài chính trong thực tiễn”, CRC Press – Taylor and Francis Group. Công trình này đã tập trung nghiên cứu vấn đề quản lý ngân sách của Nhà nước Mỹ và các chương trình tiết kiệm phục vụ ngân sách thông qua việc khảo sát và thu thập các thông tin từ phòng quản lý ngân sách. Đây là một nghiên cứu hữu ích có giá trị tham khảo lớn cho các nước trong vấn đề quản lý thu chi ngân sách. - Báo cáo của Quỹ tiền tệ Quốc tế đã đề cập đến vấn đề “Government financial management, Issues and country studies” - “Quản lý tài chính của chính phủ, vấn đề và nghiên cứu Quốc gia” (1993), International Monetary Fund, Publication Services Washington, USA.
Báo cáo này đã ghi lại quá trình nghiên cứu, giám sát quy trình thực hiện quản lý ngân sách Nhà nước và việc cung cấp thông tin phục vụ quản lý ngân sách Nhà nước, tài chính công của hệ thống ngân sách ở Trung Quốc, trong đó báo cáo đã nêu rõ phần lớn các doanh nghiệp kinh doanh thuộc quyền sở hữu Nhà nước vẫn còn một số hạn chế dẫn đến thất thoát trong quá trình quản lý ngân sách. - Nhóm tác giả của Hội đồng Châu Âu đã xây dựng và đề xuất cơ quan quản lý ban hành “Budgetary procedures and budget management at local authority level” - “Quy trình cấp phát ngân sách và quản lý ngân sách ở cấp chính quyền địa phương”, Council of Europe Publishing Editions du Conseil de l’Europe, 2002. Trong đó các nội dung về phân cấp ngân sách đã được đề cập rõ ràng phù hợp với đặc điểm của từng khu vực. - Công trình nghiên cứu khoa học của Abachi và Salamatu (2012) sử dụng dữ liệu tổng thể về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi của Nigeria trong giai đoạn từ 1970 đến 2009, bằng phương pháp OLS lại tìm thấy kết quả cho rằng phân cấp tài khóa có tác động tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế của Nigeria.
- Tác giả người Pháp Michael Spackman (2002) đã phân tích về hiệu quả ngân sách và các kế hoạch đầu tư công để nâng cao tính hiệu quả của ngân sách Nhà nước. Tác giả nêu rõ hiệu quả quản lý chi ngân sách Nhà nước biểu hiện ở sự phân phối hợp lý, có tính trọng tâm, trọng điểm nhằm mang lại hiệu quả bền vững đối với đầu tư phát triển và tiết kiệm tối đa trong các khoản chi thường xuyên, để khắc phục bội chi ngân sách trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội tương ứng đã được xác lập. Các nghiên cứu trong nước - Tác giả Huỳnh Văn Hoài (2001), Hệ thống văn bản pháp luật về quản lý Ngân sách Nhà nước, NXB Nông Nghiệp, Hà Nội. Trong cuốn sách này, tác giả đã hệ thống hóa toàn bộ các văn bản quy phạm pháp luật, các nghị định, thông tư hướng dẫn và pháp luật về quản lý ngân sách Nhà nước.
Tác giả Hoàng Anh (2006), cũng đề cập đến c 7 các quy định mới về quản lý thu chi ngân sách mua sắm và sử dụng tài sản Nhà nước trong các đơn vị hành chính sự nghiệp. Đây là những nền tảng kiến thức rất hữu ích cho luận án trong quá trình nghiên cứu và tìm hiểu về quản lý Ngân sách Nhà nước dựa trên cơ sở các quy định và các luật định của Nhà nước Việt Nam. Bùi Thị Mai Hoài (2007), Cân đối ngân sách Nhà nước Việt Nam trong nền kinh tế thị trường, NXB Đại học Quốc gia, thành phố HCM. Trong nghiên cứu của mình, TS.
Bùi Thị Mai Hoài đã đề cập đến vấn đề cân đối ngân sách Nhà nước Việt Nam, đặt trong bối cảnh nền kinh tế thị trường. Đây là một vấn đề cần thiết để nhận ra những lý thuyết về cân đối thu chi ngân sách, một trong những vấn đề cơ bản liên quan đến lĩnh vực quản lý ngân sách nhà nước. - Tác giả Nguyễn Ngọc Hùng (2015), Quản lý NSNN, NXB Thống kê, Hà Nội. Với nghiên cứu của mình, tác giả Nguyễn Ngọc Hùng cũng đã hệ thống những vấn đề lý thuyết cơ bản liên quan đến quản lý NSNN như các vấn đề về lý thuyết ngân sách nhà nước, chu trình quản lý ngân sách Nhà nước, vai trò của quản lý NSNN, các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý NSNN, các vấn đề về thu, chi ngân sách và cân đối ngân sách nhà nước.
Trong đó, tác giả đã nêu rõ: Quản lý nói chung được quan niệm như một quy trình công nghệ mà chủ thể quản lý tiến hành thông qua việc sử dụng các công cụ và phương pháp thích hợp nhằm tác động và điều khiển đối tượng quản lý hoạt động phát triển phù hợp với quy luật khách quan và đạt tới các mục tiêu đã định. Trong hoạt động quản lý, các vấn đề về: Chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, công cụ và phương pháp quản lý, mục tiêu quản lý là những yếu tố trung tâm đòi hỏi phải xác định đúng đắn. - Tác giả Lê Ngọc Châu (2004) đã nghiên cứu Luận án tiến sĩ với đề tài “Một số giải pháp tăng cường kiểm soát chi NSNN qua hệ thống Kho bạc Nhà nước trong điều kiện ứng dụng tin học”. Với đề tài nghiên cứu của mình, tác giả đã nêu ra những lý thuyết cơ bản về kiểm soát chi Ngân sách Nhà nước.
Tuy nhiên, nghiên cứu này tập trung trong lĩnh vực ứng dụng tin học trong hệ thống Kho bạc Nhà nước để tăng cường kiểm soát chi NSNN. - Tác giả Lê Hùng Sơn (2003) đã nghiên cứu Luận án tiến sĩ với đề tài “Giải pháp nâng cao chất lượng quản lý tài chính dự án đầu tư tại hệ thống kho bạc nhà nước ở Việt Nam”. Nghiên cứu này chủ yếu đề cập đến hệ thống thu chi ngân sách Nhà nước qua kho bạc Nhà nước, đây cũng là một trong những vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn giúp cho đề tài nghiên cứu với những kiến thức cơ bản về kho bạc Nhà nước. - Các tác giả Dương Đăng Chinh, Phạm Văn Khoan (2009) đã nêu rõ quy trình quản lý ngân sách Nhà nước là dùng để chỉ toàn bộ hoạt động của một ngân sách kể từ khi bắt đầu hình thành cho tới khi kết thúc chuyển sang ngân sách mới.
Một chu trình ngân sách gồm 3 khâu tiếp nối nhau đó là: lập ngân sách; chấp hành ngân sách và quyết toán ngân sách. Một chu trình ngân sách thường bắt đầu từ trước năm ngân sách c 8 và kết thúc sau năm ngân sách. Trong một năm ngân sách đồng thời diễn ra cả 3 khâu của chu trình ngân sách là chấp hành ngân sách của chu trình ngân sách hiện tại; quyết toán ngân sách của chu trình ngân sách trước đó và lập ngân sách cho chu trình tiếp theo. - Tác giả Nguyễn Thị Phú Hà (2007) nghiên cứu Luận án tiến sĩ với đề tài “Nâng cao hiệu quả quản lý chi tiêu ngân sách nhà nước nhằm phục vụ nhu cầu phát triển ở Việt Nam” tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội.
Đề tài này đã đề cập đến vấn đề hiệu quả quản lý NSNN một cách cụ thể cả về lý luận và thực tiễn nhằm phục vụ phát triển kinh tế xã hội ở nước ta.