Tổng quan nghiên cứu

Quản lý tài chính theo cơ chế tự chủ tại các đơn vị sự nghiệp công lập là xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ công và giảm bớt gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Tại tỉnh Tây Ninh, việc thực hiện Nghị định số 141/2016/NĐ-CP của Chính phủ đã mở ra khung pháp lý cho Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh chuyển đổi phương thức hoạt động. Đơn vị được tổ chức với bộ máy gồm 4 phòng chuyên môn và 9 chi nhánh cấp huyện, quản lý quy mô nhân sự từ 278 người năm 2017 xuống còn 272 người vào năm 2020. Trong giai đoạn 2017 - 2020, doanh thu từ nguồn dịch vụ của đơn vị tăng trưởng từ 4.200 triệu đồng lên trên 6.000 triệu đồng mỗi năm, khẳng định tiềm năng tự chủ lớn.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng bộc lộ nhiều điểm nghẽn: nguồn kinh phí ngân sách nhà nước cấp vẫn chiếm tỷ trọng chi phối với trên 90% là kinh phí tự chủ cho con người, quy chế chi tiêu nội bộ chưa linh hoạt, và phương thức phân phối thặng dư tài chính chưa tạo được động lực đột phá. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về tự chủ tài chính công, khảo sát toàn diện thực trạng thu - chi và trích lập các quỹ giai đoạn 2017 - 2020 tại Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh Tây Ninh, từ đó chỉ rõ hạn chế, nguyên nhân và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị tài chính đến năm 2025. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn then chốt trong việc xác lập lộ trình nâng mức tự đảm bảo chi thường xuyên vượt ngưỡng 70%, tối ưu hóa 100% quy trình tạo nguồn thu và cải thiện thu nhập ổn định cho 272 cán bộ, viên chức và người lao động.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý thuyết quản trị tài chính công hiện đại và mô hình tự chủ tổ chức công lập. Cơ sở lý luận được kế thừa từ các công trình nghiên cứu về quản lý tài chính công của Bùi Thị Minh Huyền (2003), mô hình đa dạng hóa nguồn tài chính của Hauptman (2006) và cấu trúc tự chủ đại học của Anderson & Johnson (1998). Về bản chất, tự chủ tài chính tại đơn vị sự nghiệp công lập là việc trao quyền tự quyết, tự chịu trách nhiệm về phân bổ, sử dụng nguồn lực tài chính gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ được giao.

Nghiên cứu tập trung phân tích 4 khái niệm cốt lõi:

  • Đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động theo Nghị định số 43/2006/NĐ-CP và Nghị định số 141/2016/NĐ-CP.
  • Mức tự đảm bảo chi hoạt động thường xuyên xác định bằng tỷ lệ phần trăm giữa tổng nguồn thu sự nghiệp trên tổng chi thường xuyên.
  • Nguồn thu sự nghiệp bao gồm thu phí, lệ phí được để lại và doanh thu dịch vụ đo đạc, lập hồ sơ địa chính.
  • Quy chế chi tiêu nội bộ và cơ chế trích lập các quỹ bắt buộc (Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp trích tối thiểu 15%, Quỹ bổ sung thu nhập, Quỹ khen thưởng, Quỹ phúc lợi).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn thu thập nguồn dữ liệu thứ cấp xác thực từ hệ thống báo cáo tài chính, báo cáo quyết toán ngân sách, sổ kế toán tổng hợp của Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh Tây Ninh từ năm 2017 đến năm 2020. Ngoài ra, dữ liệu được đối chiếu với các văn bản pháp lý chuyên ngành gồm Thông tư số 145/2017/TT-BTC, Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13 và Quyết định số 32/2018/QĐ-UBND của UBND tỉnh Tây Ninh.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 100% các đơn vị trực thuộc, gồm 4 phòng chuyên môn nghiệp vụ và 9 chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai cấp huyện, thị xã. Luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn thể vì tính chất đồng nhất trong cơ chế quản lý tài chính thống nhất một đầu mối trên toàn tỉnh Tây Ninh. Phương pháp phân tích chủ đạo là thống kê mô tả, phân tích cơ cấu tỷ trọng, so sánh chuỗi dữ liệu thời gian 4 năm liên tục và phương pháp tổng hợp, đối chiếu chính sách nhằm bảo đảm tính khách quan, phản ánh chính xác bản chất vận động của các dòng tiền.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu tài chính giai đoạn 2017 - 2020 tại Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh Tây Ninh chỉ ra 4 phát hiện căn bản:

Thứ nhất, cơ cấu nguồn thu sự nghiệp chuyển biến rõ rệt khi hoạt động dịch vụ giữ vai trò trụ cột. Thu dịch vụ tăng từ 4.200 triệu đồng năm 2017 lên 6.300 triệu đồng năm 2018, duy trì ở mức cao với 6.800 triệu đồng năm 2019 và 6.600 triệu đồng năm 2020. Tỷ trọng thu dịch vụ chiếm bình quân 65,75% tổng thu sự nghiệp (năm 2017 đạt 64%, năm 2018 đạt 65%, năm 2019 đạt 68%, năm 2020 đạt 66%). Trong khi đó, nguồn thu phí và lệ phí duy trì mức ổn định, dao động từ 2.560 triệu đồng đến 3.350 triệu đồng mỗi năm, chiếm tỷ trọng bình quân 34,25%.

Thứ hai, mức độ phụ thuộc vào ngân sách nhà nước cho hoạt động thường xuyên vẫn ở mức cao. Nguồn kinh phí tự chủ do ngân sách cấp chiếm tỷ lệ trên 90% tổng ngân sách đơn vị tiếp nhận, chủ yếu phân bổ cho chi tiền lương, phụ cấp ngạch bậc và chi nghiệp vụ chuyên môn; phần kinh phí không tự chủ chỉ chiếm dưới 10% để phục vụ sửa chữa nhỏ và nhiệm vụ đột xuất.

Thứ ba, cơ chế phân chia nguồn thu lệ phí được kiểm soát chặt chẽ nhưng khả năng tạo thặng dư quỹ còn hạn chế. Đơn vị thực hiện nghiêm ngặt việc nộp ngân sách nhà nước 20% và giữ lại 80% số thu lệ phí để phục vụ chi phí hoạt động chuyên môn (ví dụ tháng 12 năm 2020, số thu lệ phí đạt 900 triệu đồng thì trích nộp ngân sách 180 triệu đồng, giữ lại đơn vị 720 triệu đồng). Tuy nhiên, mức trích lập Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp và chi thu nhập tăng thêm còn phân tán, chưa đạt mức tối đa theo trần quy định.

Thứ tư, biến động nhân sự thể hiện xu hướng tinh gọn biên chế với tổng số lao động giảm từ 278 người đầu kỳ xuống 272 người cuối kỳ, trong đó viên chức tăng từ 155 lên 159 người và lao động hợp đồng giảm từ 123 xuống 113 người.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của sự tăng trưởng nguồn thu dịch vụ giai đoạn 2017 - 2019 xuất phát từ sự sôi động của thị trường bất động sản tỉnh Tây Ninh, kéo theo nhu cầu đo vẽ, đăng ký biến động và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất gia tăng. Khi trình bày dữ liệu qua bảng cơ cấu thu sự nghiệp và biểu đồ so sánh cơ cấu chi thường xuyên - không thường xuyên, sự phân hóa giữa các nguồn kinh phí được minh họa rất rõ nét, giúp nhà quản lý nhận diện nhanh chóng các khoản mục chiếm tỷ trọng lớn.

So sánh với kinh nghiệm quản lý tài chính tại Văn phòng Đăng ký đất đai TP. Hồ Chí Minh (thành lập theo Quyết định số 2602/QĐ-UBND năm 2015) và mô hình hơn 10 năm tinh gọn tại Bình Dương, Tây Ninh vẫn còn chậm trong việc ban hành công thức chi trả thu nhập tăng thêm theo hiệu suất KPI và chưa khai thác triệt để các dịch vụ tư vấn địa chính chuyên sâu. Ý nghĩa của phát hiện này khẳng định tự chủ tài chính không đơn thuần là việc cắt giảm cấp phát ngân sách, mà đòi hỏi đơn vị phải chủ động tái cấu trúc chi tiêu, nâng cao chất lượng dịch vụ hành chính công để tích lũy nguồn lực tái đầu tư.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính theo cơ chế tự chủ giai đoạn 2022 - 2025, luận văn kiến nghị 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  • Mở rộng và đa dạng hóa nguồn thu dịch vụ: Triển khai 100% các gói dịch vụ đo đạc địa chính chuyên sâu, xây dựng và cập nhật cơ sở dữ liệu số hóa đất đai cho các tổ chức, doanh nghiệp và hộ gia đình; phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng nguồn thu dịch vụ tối thiểu 15%/năm trong giai đoạn 2022 - 2025. Chủ thể thực hiện: Ban Giám đốc chỉ đạo Phòng Kỹ thuật - Địa chính và các Chi nhánh.
  • Tái cấu trúc quy chế chi tiêu nội bộ: Rà soát, chuẩn hóa định mức tiêu hao vật tư, cắt giảm từ 10% đến 15% các khoản chi hành chính gián tiếp không cần thiết (hội nghị, tiếp khách, điện nước), đồng thời xây dựng công thức phân phối thu nhập tăng thêm gắn liền với định lượng khối lượng công việc trước quý II/2023. Chủ thể thực hiện: Phòng Hành chính - Tổng hợp phối hợp Công đoàn cơ sở.
  • Nâng cao hiệu quả trích lập và quản lý các quỹ tài chính: Thực hiện nghiêm túc Thông tư số 145/2017/TT-BTC, trích lập đúng tỷ lệ tối thiểu 15% thặng dư cho Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp nhằm hiện đại hóa 100% máy móc đo đạc chuyên dụng và phần mềm quản trị địa chính vào năm 2024. Chủ thể thực hiện: Bộ phận Kế toán - Tài chính.
  • Kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực đội ngũ: Tinh gọn quy trình làm việc tại 9 chi nhánh huyện/thành phố, tổ chức 100% các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý tài chính công và kế toán sự nghiệp cho cán bộ lãnh đạo và kế toán viên trước năm 2025. Chủ thể thực hiện: Ban Giám đốc Văn phòng Đăng ký đất đai phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt phù hợp cho 4 nhóm đối tượng sau:

  • Ban Giám đốc và cán bộ quản trị tài chính tại các Văn phòng Đăng ký đất đai: Cung cấp giải pháp thực tế để xây dựng phương án tự chủ tài chính, hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ và tối ưu hóa nguồn thu dịch vụ đo đạc địa chính.
  • Cơ quan quản lý nhà nước (Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Tài chính, UBND tỉnh): Làm căn cứ hoạch định chính sách giao quyền tự chủ, xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật và kiểm tra, giám sát phân bổ ngân sách cho các đơn vị trực thuộc.
  • Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu ngành Quản lý kinh tế, Quản trị công: Bổ sung nguồn tài liệu tham khảo với số liệu thực chứng 4 năm liên tục về mô hình tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập tại địa phương Đông Nam Bộ.
  • Lãnh đạo các đơn vị sự nghiệp công lập nhóm 2 và nhóm 3 trên toàn quốc: Rút ra bài học kinh nghiệm quản lý chi phí thường xuyên, trích lập quỹ thặng dư và tinh gọn bộ máy khi chuyển đổi sang cơ chế tự chủ hoàn toàn.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ tự đảm bảo chi phí hoạt động của Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh Tây Ninh trong giai đoạn 2017 - 2020 diễn biến ra sao? Đơn vị hoạt động theo hình thức tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên. Trong giai đoạn 2017 - 2020, doanh thu sự nghiệp tăng đều với tỷ trọng thu dịch vụ bình quân chiếm 65,75% và thu phí, lệ phí chiếm 34,25%, từng bước giảm áp lực cấp phát kinh phí thường xuyên từ ngân sách nhà nước.

Nguồn thu dịch vụ của đơn vị gồm những hoạt động chính nào và đóng góp bao nhiêu doanh thu? Nguồn thu dịch vụ bao gồm đo vẽ, thành lập bản đồ địa chính, kiểm tra thẩm định chất lượng bản đồ, đăng ký lập hồ sơ và xây dựng cơ sở dữ liệu. Nguồn thu này đóng góp từ 4.200 triệu đồng năm 2017 lên 6.600 triệu đồng năm 2020, giữ vai trò chủ lực trong tổng thu sự nghiệp.

Quy định trích lập các quỹ tài chính sau khi có thặng dư thu lớn hơn chi được thực hiện như thế nào? Theo Nghị định số 141/2016/NĐ-CP, sau khi hạch toán doanh thu và chi phí, phần thặng dư được trích 40% chi tăng thu nhập cho cán bộ viên chức và 60% trích lập các quỹ, trong đó tối thiểu 15% dành cho Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp để tái đầu tư hạ tầng.

Tỷ lệ giữ lại và nộp ngân sách đối với nguồn thu lệ phí địa chính tại đơn vị được áp dụng theo mức nào? Căn cứ quy định hiện hành, Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh Tây Ninh thực hiện trích nộp 20% tổng số thu lệ phí vào ngân sách nhà nước và giữ lại 80% tại đơn vị để bù đắp các chi phí chuyên môn, phục vụ trực tiếp công tác cấp giấy chứng nhận.

Bài học kinh nghiệm thực tiễn nào từ TP. Hồ Chí Minh và Bình Dương có thể áp dụng ngay cho Tây Ninh? Tây Ninh cần áp dụng ngay bài học đa dạng hóa dịch vụ địa chính theo yêu cầu từ TP. Hồ Chí Minh và bài học tinh gọn tổ chức bộ máy, siết chặt kỷ luật kiểm soát chi tiêu nội bộ của Bình Dương nhằm nâng cao thu nhập cho người lao động.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý tài chính theo cơ chế tự chủ tại đơn vị sự nghiệp công lập lĩnh vực tài nguyên - đất đai.
  • Đánh giá sâu sắc thực trạng thu - chi giai đoạn 2017 - 2020 của Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh Tây Ninh với quy mô 272 nhân sự và doanh thu dịch vụ đạt trên 6.000 triệu đồng/năm.
  • Xác định rõ những hạn chế then chốt trong định mức chi, công thức trả thu nhập tăng thêm và sự phụ thuộc trên 90% vào nguồn ngân sách tự chủ cho con người.
  • Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao, hướng tới mục tiêu tăng trưởng doanh thu 15%/năm và hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính đến năm 2025.
  • Các đơn vị sự nghiệp công lập và cơ quan quản lý cần chủ động rà soát, áp dụng ngay mô hình quản trị chi phí và cơ chế trích lập quỹ để tối ưu hóa hiệu quả hoạt động trong giai đoạn mới.