Tổng quan nghiên cứu

Quản lý nhà nước về giáo dục tiểu học giữ vị trí chiến lược trong việc củng cố nền tảng dân trí và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước. Tại quận Hải Châu, trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa của thành phố Đà Nẵng, cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ với tỷ trọng ngành thương mại và dịch vụ đạt mức 90,18% năm 2019, cùng tốc độ tăng trưởng thu ngân sách bình quân đạt 18,41% mỗi năm (từ 721,77 tỷ đồng lên 1.419,04 tỷ đồng). Sự bứt phá kinh tế và mật độ dân cư tập trung đông đã tạo nên áp lực dân số cơ học rất lớn đối với hệ sinh thái giáo dục phổ thông.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ thực trạng quá tải sĩ số khi hầu hết các lớp học từ khối 1 đến khối 5 trên địa bàn đều vượt mức chuẩn 35 học sinh trên mỗi lớp, đồng thời tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn chức danh nghề nghiệp theo khung quy chuẩn mới chưa đạt 100%. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng công tác quản lý nhà nước về giáo dục tiểu học tại quận Hải Châu giai đoạn 2015 - 2019 và đề xuất hệ thống giải pháp mang tính đột phá cho giai đoạn phát triển hướng đến năm 2025.

Phạm vi nghiên cứu được xác định toàn diện trên địa bàn 13 phường thuộc quận Hải Châu, tập trung vào 5 nội dung phân cấp quản lý hành chính giáo dục. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa các tiêu chí quản lý, cung cấp luận cứ thực chứng giúp nâng tỷ lệ trường tiểu học tổ chức dạy học 2 buổi mỗi ngày gắn với bán trú đạt 100%, bảo đảm tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn ngân sách giáo dục trị giá hàng trăm tỷ đồng mỗi năm của địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Quản lý nhà nước về giáo dục tiểu học được xác lập dựa trên quyền lực công quyền của bộ máy hành chính nhà nước nhằm định hướng, điều chỉnh và kiểm soát hoạt động dạy và học theo đúng mục tiêu phát triển quốc gia. Luận văn vận dụng ba nền tảng lý thuyết và mô hình học thuật chủ đạo:

Thứ nhất, lý thuyết phân cấp quản lý nhà nước trong lĩnh vực giáo dục theo tinh thần Nghị định số 127/2018/NĐ-CP của Chính phủ, xác định rõ thẩm quyền và trách nhiệm giải trình của Ủy ban nhân dân cấp quận và Phòng Giáo dục và Đào tạo.

Thứ hai, báo cáo về 4 trụ cột giáo dục của UNESCO do Jacques Delors công bố năm 1996 ("Học để biết, học để làm, học để tồn tại và học để chung sống"), nhấn mạnh vai trò trung tâm của nhà giáo và tính nền tảng của bậc tiểu học.

Thứ ba, mô hình 5 yếu tố quyết định kết quả giáo dục tiểu học của Ngân hàng Thế giới (World Bank) năm 1990 và nghiên cứu năm 2004, khẳng định chất lượng giáo dục phụ thuộc vào chương trình, sách giáo khoa, thời gian giảng dạy, cơ sở vật chất và năng lực quản lý.

Các khái niệm cốt lõi được làm sáng tỏ gồm: quản lý nhà nước về giáo dục tiểu học, chuẩn nghề nghiệp giáo viên tiểu học theo Thông tư số 28/2020/TT-BGDĐT, kiểm định chất lượng giáo dục theo Thông tư số 17/2018/TT-BGDĐT và khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân theo Quyết định số 1981/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Ngoài ra, kinh nghiệm quốc tế từ mô hình trường học ưu việt SEM của Singapore và cơ chế tự quản nhà trường SBM từ năm 1995 của Hàn Quốc (với tỷ lệ trường tư thục tiểu học đạt 1,3% vào năm 2008) được tham chiếu để làm sâu sắc khung phân tích.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn thu thập nguồn dữ liệu thứ cấp chính thống từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2015 - 2019 của Ủy ban nhân dân quận Hải Châu, Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Hải Châu, Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Đà Nẵng, cùng Niên giám thống kê thành phố.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 100% các trường tiểu học công lập và ngoài công lập trên địa bàn quận Hải Châu, với dữ liệu theo dõi liên tục trong 5 năm học. Phương pháp chọn mẫu toàn diện được áp dụng nhằm phản ánh đầy đủ bức tranh tổng thể của giáo dục tiểu học đô thị loại 1, tránh các sai lệch do lấy mẫu ngẫu nhiên.

Phương pháp phân tích chủ đạo là thống kê mô tả và so sánh chuỗi thời gian (time-series comparison) được xử lý thông qua phần mềm Microsoft Excel. Lý do lựa chọn phương pháp này là tính trực quan và khả năng bóc tách chính xác tỷ lệ phần trăm thay đổi của các chỉ tiêu như: tỷ lệ phòng học đạt chuẩn, tỷ lệ học sinh học 2 buổi mỗi ngày, cơ cấu phân bổ ngân sách chi thường xuyên và mức độ biến động nhân sự. Toàn bộ quy trình tổng hợp, xử lý dữ liệu và xây dựng khung giải pháp được tiến hành trong mốc thời gian từ năm 2019 đến năm 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực trạng quản lý nhà nước về giáo dục tiểu học tại quận Hải Châu giai đoạn 2015 - 2019 đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô mạng lưới trường lớp phát triển nhanh nhưng đối mặt với tình trạng quá tải nghiêm trọng. Số lượng học sinh tiểu học tăng liên tục, dẫn đến hầu hết các lớp học từ khối 1 đến khối 5 đều có sĩ số vượt trên 35 học sinh trên một lớp. Tỷ lệ lớp học vượt chuẩn sĩ số chiếm từ 80% đến 90% tại các trường thuộc khu vực trung tâm, xuất phát từ lượng lớn học sinh nhập học trái tuyến.

Thứ hai, cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học được đầu tư mạnh mẽ từ tổng nguồn chi ngân sách địa phương đạt trên 637,22 tỷ đồng, song vẫn chưa đồng bộ giữa các trường. Tỷ lệ phòng học kiên cố hóa đạt mức cao, nhưng tỷ lệ phòng chức năng phục vụ các môn năng khiếu và tin học đạt chuẩn chỉ đạt khoảng 75% đến 85% nhu cầu thực tế do quỹ đất đô thị bị giới hạn.

Thứ ba, công tác phát triển đội ngũ nhà giáo đạt nhiều thành tựu vượt bậc nhưng chưa đồng đều. Số lượng giáo viên đứng lớp cơ bản đáp ứng tỷ lệ 1,5 giáo viên trên một lớp theo định mức dạy 2 buổi mỗi ngày. Tuy nhiên, tỷ lệ giáo viên tiểu học đạt chuẩn chức danh nghề nghiệp theo khung chuẩn mới vẫn chưa đạt 100%, đồng thời cơ cấu giáo viên chuyên trách môn ngoại ngữ và giáo dục thể chất còn thiếu hụt cục bộ tại một số cơ sở.

Thứ tư, công tác thanh tra, kiểm tra được duy trì thường xuyên theo kế hoạch với 100% các trường được thanh tra định kỳ. Dù vậy, số cuộc kiểm tra đột xuất chỉ chiếm khoảng 15% tổng số lượt kiểm tra, làm giảm hiệu quả phòng ngừa các sai phạm liên quan đến dạy thêm, học thêm và các khoản thu tự nguyện.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  BIỂU ĐỒ MÔ HÌNH HÓA DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU                 |
+-------------------------------------------------------------------------+
| Biểu đồ 1: Tỷ lệ học sinh học 2 buổi/ngày & Sĩ số lớp học (>35 em)      |
|                                                                         |
| Sĩ số >35 em/lớp : [=========================================>] 88%    |
| Học 2 buổi/ngày  : [================================================>] 98%
+-------------------------------------------------------------------------+
| Biểu đồ 2: Cơ cấu chi ngân sách & Chuẩn hóa đội ngũ giáo viên           |
|                                                                         |
| Chi ngân sách ĐP : [=================> 637,22 Tỷ đồng                 ] |
| Chuẩn nghề nghiệp: [=======================================>  ] 92%     |
+-------------------------------------------------------------------------+

Thảo luận kết quả

Khi mô tả dữ liệu qua bảng tổng hợp việc dạy 2 buổi mỗi ngày và biểu đồ cơ cấu giáo viên theo môn học, sự phân hóa chất lượng giữa các cụm trường bộc lộ rõ rệt. Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng quá tải sĩ số là do quận Hải Châu tập trung nhiều cơ quan hành chính và trung tâm thương mại lớn, khiến nhu cầu gửi con trái tuyến của cán bộ, công chức và người lao động tăng cao.

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại Hà Nội hay các huyện vùng ven, thách thức quản lý tại Hải Châu không nằm ở tỷ lệ huy động trẻ đến trường (vốn đã đạt 100% trong độ tuổi phổ cập), mà nằm ở bài toán quản lý chất lượng trong điều kiện giới hạn quỹ đất đô thị. Dữ liệu từ các bảng thống kê thanh tra cho thấy hoạt động quản lý cần chuyển dịch mạnh mẽ từ tiền kiểm sang hậu kiểm, áp dụng quy chuẩn kiểm định chất lượng trường tiểu học theo Thông tư số 17/2018/TT-BGDĐT nhằm tạo sự bình đẳng về cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao cho mọi học sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược kèm các chỉ tiêu định lượng cụ thể:

Thứ nhất, hoàn thiện quy hoạch mạng lưới trường lớp và giải tỏa áp lực sĩ số. Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng và Ủy ban nhân dân quận Hải Châu cần quy hoạch dành quỹ đất mở rộng khuôn viên hoặc xây mới từ 1 đến 2 trường tiểu học công lập trước năm 2025. Phấn đấu giảm dần tỷ lệ sĩ số lớp học về mức chuẩn dưới 35 học sinh trên mỗi lớp, giải quyết triệt để tình trạng quá tải học sinh trái tuyến với lộ trình giảm 5% mỗi năm.

Thứ hai, chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ nhà giáo. Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Hải Châu xây dựng đề án đào tạo, bồi dưỡng định kỳ tối thiểu 3 đợt mỗi năm, cam kết đưa tỷ lệ giáo viên tiểu học đạt chuẩn chức danh nghề nghiệp lên mức 100% trước năm 2025. Ban hành cơ chế đãi ngộ đặc thù nhằm thu hút cán bộ quản lý giỏi và giáo viên chuyên môn cao về công tác tại địa phương.

Thứ ba, tối ưu hóa nguồn lực tài chính và đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục. Duy trì tỷ lệ trích từ 18% đến 20% ngân sách địa phương cho hoạt động giáo dục, tập trung nâng cấp phòng học chức năng số hóa đạt chuẩn 100%. Khuyến khích mô hình hợp tác công - tư (PPP) để thành lập từ 1 đến 2 trường tiểu học chất lượng cao ngoài công lập, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người dân và giảm tải cho hệ thống trường công.

Thứ tư, đổi mới phương thức kiểm tra, thanh tra và kiểm định chất lượng. Thanh tra quận phối hợp chặt chẽ với Phòng Giáo dục và Đào tạo tăng tần suất kiểm tra đột xuất lên mức 30% đến 40% tổng số đợt kiểm tra hàng năm. Hướng đến mục tiêu trên 95% trường tiểu học trên địa bàn đạt chứng nhận kiểm định chất lượng giáo dục cấp độ 2 và đạt chuẩn quốc gia mức độ 1 trở lên vào năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn thạc sĩ mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn sâu rộng cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

  1. Cán bộ quản lý tại các Sở Giáo dục và Đào tạo, Ủy ban nhân dân và Phòng Giáo dục và Đào tạo cấp quận, huyện: Tài liệu cung cấp căn cứ thực tiễn để xây dựng kế hoạch phân cấp quản lý giáo dục, quy hoạch mạng lưới trường lớp và ban hành chính sách đặc thù cho các đô thị có mật độ dân số cao.

  2. Ban giám hiệu và cán bộ quản lý các trường tiểu học: Giúp các nhà trường nắm vững bộ tiêu chí kiểm định chất lượng theo Thông tư số 17/2018/TT-BGDĐT, từ đó thiết kế kế hoạch dạy học 2 buổi mỗi ngày gắn với tổ chức bán trú khoa học, an toàn.

  3. Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công và Quản lý giáo dục: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu, kỹ thuật xử lý số liệu thống kê mô tả 5 năm và cách tiếp cận 5 nội dung quản lý nhà nước cấp địa phương.

  4. Các nhà hoạch định chính sách kinh tế - xã hội và quy hoạch đô thị: Cung cấp góc nhìn liên ngành giữa phát triển kinh tế thương mại dịch vụ (vốn chiếm 90,18% tỷ trọng) với việc phân bổ quỹ đất và ngân sách công cho an sinh giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

Đâu là mục tiêu nghiên cứu cốt lõi của luận văn thạc sĩ này?

Mục tiêu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa lý luận quản lý nhà nước về giáo dục tiểu học cấp quận và đánh giá thực trạng tại quận Hải Châu giai đoạn 2015 - 2019 qua 5 nội dung phân cấp. Từ đó, tác giả xây dựng các giải pháp khoa học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và tối ưu hóa nguồn lực đến năm 2025.

Vấn đề quá tải sĩ số học sinh tại quận Hải Châu được luận văn chỉ ra như thế nào?

Số liệu thực tế chỉ ra hầu hết các lớp học từ khối 1 đến khối 5 trên địa bàn quận đều vượt mức quy định 35 học sinh trên mỗi lớp theo Thông tư số 28/2020/TT-BGDĐT. Nguyên nhân chính do mật độ dân cư tập trung đông tại quận trung tâm và lượng học sinh xin học trái tuyến tăng nhanh qua từng năm.

Khung pháp lý chủ đạo được áp dụng trong quá trình phân tích gồm những văn bản nào?

Luận văn dựa trên các cơ sở pháp lý vững chắc gồm Luật Giáo dục năm 2019 (Luật số 43/2019/QH14), Nghị định số 127/2018/NĐ-CP về trách nhiệm quản lý nhà nước về giáo dục, Thông tư số 28/2020/TT-BGDĐT ban hành Điều lệ trường tiểu học và Thông tư số 17/2018/TT-BGDĐT quy định kiểm định chất lượng giáo dục trường tiểu học.

Nguồn dữ liệu và phương pháp phân tích nào được sử dụng trong luận văn?

Tác giả thu thập dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2015 - 2019 từ Ủy ban nhân dân quận Hải Châu và Phòng Giáo dục và Đào tạo trên toàn bộ 100% trường tiểu học địa bàn. Dữ liệu được xử lý bằng phương pháp thống kê mô tả và so sánh tỷ lệ phần trăm qua phần mềm Excel nhằm bảo đảm tính khách quan.

Giải pháp nào được xem là then chốt để nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học Hải Châu đến năm 2025?

Giải pháp đột phá là quy hoạch quỹ đất xây mới từ 1 đến 2 trường học để đưa sĩ số về dưới 35 học sinh mỗi lớp, nâng tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn lên 100%, trích khoảng 20% ngân sách cho cơ sở vật chất số hóa và đưa 95% trường đạt kiểm định chất lượng giáo dục cấp độ 2.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và xác định rõ 5 trụ cột quản lý nhà nước đối với giáo dục tiểu học cấp quận theo quy định pháp luật Việt Nam.
  • Khắc họa bức tranh thực trạng giáo dục quận Hải Châu giai đoạn 2015 - 2019 với hệ thống số liệu cụ thể về tăng trưởng ngân sách thu đạt 18,41% mỗi năm và mức độ đầu tư trên 637,22 tỷ đồng.
  • Bóc tách nguyên nhân cốt lõi của thách thức quá tải sĩ số vượt ngưỡng 35 học sinh trên mỗi lớp tại một đô thị có tỷ trọng dịch vụ đạt 90,18%.
  • Thiết lập hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính hành động cao, gắn với mục tiêu đạt 100% giáo viên đạt chuẩn và 95% trường đạt kiểm định chất lượng vào năm 2025.
  • Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn, hỗ trợ đắc lực cho các cấp chính quyền thành phố Đà Nẵng trong công tác hoạch định chính sách giáo dục phổ thông.

Công trình là tài liệu khoa học hữu ích cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cơ sở giáo dục. Kính mời quý độc giả, nhà khoa học và cán bộ chuyên trách đón đọc toàn văn luận văn để cùng thảo luận, chia sẻ kinh nghiệm và ứng dụng hiệu quả các mô hình quản lý giáo dục tiểu học tiên tiến vào thực tiễn địa phương.