CHƯƠNG 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VE CƠ CAU KINH TE, CHUYEN DICH CƠ CẤU KINH TE Đối với mọi quốc gia, yêu cầu phát triển kinh tế luôn đòi hỏi phải có một cơ cấu kinh tế hợp lý, trong đó phải xác định rõ mối quan hệ giữa các ngành kinh tế, giữa các vùng lãnh thé và giữa các thành phan kinh tế. Tuy nhiên, cơ cấu đó không chỉ giới hạn ở quan hệ giữa các ngành, các vùng hay các thành phần kinh tế và có tính cố định, mà nó luôn thay đổi phù hợp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế trong từng thời kỳ, từng giai đoạn phát triển nhất định. Trong điều kiện nước ta hiện nay, khi chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thi trường có sự định hướng của nhà nước, việc cải tổ, xây dựng lại cơ cấu kinh tế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Do vậy, để có thể đề ra những giải pháp tích cực cho việc hình thành và chuyên dịch cơ cấu kinh tế, trước hết chúng ta cần tìm hiểu những van đề lý luận về cơ cấu kinh tế và chuyên dich cơ cầu kinh tế.
Tổng quan tình hình nghiên cứu Ở Việt Nam vấn đề chuyền dịch cơ cấu kinh tế được nhiều học giả trong nước quan tâm nghiên cứu, đặc biệt là trong bối cảnh hiện nay Việt Nam đang trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Do sự phát triển nhanh của khoa học - công nghệ và sự cạnh tranh ngày càng mạnh khi tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu có tác động lớn đến quá trình chuyên dịch cơ cấu kinh tế. Vì vậy đã có rất nhiều học giả quan tâm nghiên cứu về van dé CDCCKT. Van đề CCKT và CDCCKT được đề cập trong các giáo trình như của trường Đại học Kinh tế quốc dân Hà Nội, trường Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh.
Giáo trình "Lịch sử các học thuyết kinh tế" do tac giả Trần Đức Hiếu và Ngô Đức Hồng biên soạn năm 2006 cũng bàn đến van dé CCKT và tăng trưởng kinh tế. Nhìn chung các giáo trình của các trường đại học ở Việt Nam đã làm sáng tỏ những vấn đề lý thuyết cơ bản về CCKT và CDCCKT. Di sâu vào nghiên cứu ứng dụng trên thực tế, học giả Ngô Doãn Vịnh và đông nghiệp đã có nhiêu công trình nghiên cứu vê vân đê cơ sở lý luận và thực tiên liên quan đến CCKT, CDCCKT trong bối cảnh thực tế ở nước ta. Những tác phẩm tiêu biểu như " Những vấn đề chủ yếu về kinh tế phát triển" xuất bản năm 2006; " Bàn về cải tiến cơ cấu nền kinh tế Việt Nam" xuất ban năm 2010.
Qua những tác phẩm này từ kinh nghiệm thực tiễn nghiên cứu chiến lược, quy hoạch va tổng kết thực tiễn quá trình CDCCKT ở nước ta, tác giả đã đưa ra những quan điểm, đặc điểm, tính chất và những yếu tố tác động đến CCKT, CDCCKT trong bối cảnh thực tiễn tại Việt Nam để làm nền tảng cho những đề xuất CDCCKT hiệu quả. Một loạt các bài viết của các học giả về van đề CCKT, CDCCKT dang là định hướng, bước đi đúng đắn của nền kinh tế Việt Nam trong quá trình CNH- HDH, điển hình như bài viết của học giả Võ Duy Khương đã có bài viết " Dinh hướng và giải pháp chuyên dịch cơ cấu kinh tế thành phố Đà Nẵng đến năm 2020" trên tạp chí Phát triển kinh tế xã hội Đà Nẵng cho rằng ” Chuyển dich cơ cấu kinh tế luôn gắn liền với sự thay đối mang tính dài hạn về mối quan hệ giữa các bộ phận cầu thành nên kinh tế. Chuyến dịch cơ cấu kinh tế liên quan đến sự suy giảm hay gia tăng của mỗi bộ phận trong nên kinh tế do sự thay đổi của các yếu t6 cơ bản của sản xuất bao gom: công nghệ, nhân lực, sự xuất hiện của các nghề mới, sự suy giảm hay biến mắt của các nghề cũ và dan đến sự phân bố lại của các yếu t6 dau vào trong dài hạn. Chuyển dich cơ cấu kinh tế không quan tâm đến những thay đổi mang tính ngắn hạn như khi nên kinh tế phản ứng tức thời với các thay đổi trong chính sách tài chính tiền tệ hay sự tác động ngau nhiên ngắn hạn của thiên tai." Học giả Trần Anh Phương có bài viết về "Chuyên dịch cơ cấu kinh tế - Thực trạng và những vấn dé đặt ra" đăng trên tạp chí Cộng san số 1 (169) năm 2009 cho rang" Chuyển dịch cơ cau kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã được Dang và Nhà nước ta xác định là con đường tat yếu đề Việt Nam nhanh thoát khỏi tình trạng lạc hậu, chậm phát triển trở thành một quốc gia văn mình, hiện dai".
Ngoài ra còn có rất nhiều công trình nghiên cứu, bài viết, các luận văn, luận án,. của các học giả nghiên cứu về CDCCKT tại một số địa phương trong nước. Hau hết các công trình nghiên cứu đều cho răng: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là yêu câu tat yếu của quá trình phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. Dé có một cơ cấu kinh tế hợp lý, mỗi vùng, mỗi quốc gia can phải xuất phát từ điều kiện lich sử của mình.
Thực tế, trong xu hướng toàn cau hóa và hội nhập kinh té quốc tế hiện nay, sự khác biệt về các nhân to tự nhiên và kinh tế - xã hội tác động không nhỏ tới quá trình chuyển dịch cơ cau kinh tế tại mỗi địa phương. Do vậy, dé thực hiện hiệu quả quá trình chuyển dịch cơ cau kinh tế theo hướng phát triển bên vững, việc nghiên cứu cơ sở lý luận và khái quát kinh nghiệm thực tiễn là hết sức can thiết, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm doi với quá trình chuyển dich cơ cau kinh tế của mỗi vùng, địa phương theo hướng phát triển bên vững. Ngoài các bài viết trên các trang báo, tạp chí, còn rất nhiều các công trình nghiên cứu, luận văn, luận án,. về vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Việt Nam, của một số tỉnh và địa phương theo từng giai đoạn.
Van đề Chuyên dịch cơ câu kinh tế đã được nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học trên cả nước quan tâm nghiên cứu, đối với tỉnh Hà Nam nói chung, thành phố Phủ Lý nói riêng đã có một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về van dé này như sau: - Nguyễn Tuan Trung với chuyên đề thực tập tốt nghiệp: ” Dinh hướng chuyển dich cơ cầu ngành kinh tế của tinh Hà Nam trong giai đoạn 2010 - 2015". Tác giả luận văn cho rằng Chuyén dich co cấu ngành kinh tế là cần thiết đối với tỉnh Hà Nam. Chi có chuyền dich cơ cấu ngành kinh tế mới tạo cho Hà Nam một cơ cấu kinh tế hop lý, mới sử dụng hết tiềm năng về tài nguyên và nhân lực của tỉnh, đưa nền kinh tế của tỉnh hội nhập với quá trình CNH - HĐH đất nước. - Nguyễn Van Khoát với dé tài Luận văn thạc sĩ, 2004, "Thue trạng và mot số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển các ngành nghề trong hộ nông dân trong địa ban xã Liêm Chính, thi xã Phu Ly, tinh Hà Nam” - Trang thông tin điện tử của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn có bài viết: " Tinh hình phát triển ngành nghề nông thôn tỉnh Hà Nam" cho rang: Phát triển ngành nghề nông thôn đã góp phần quan trọng trong công tác giải quyết việc làm, thúc đây chuyên dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn ở Hà Nam.
- Trang thông tin điện tử tỉnh Hà Nam có một số bài viết với nội dung: Ha Nam - Đầy mạnh chuyển dịch cơ cấu cay trong, vật nuôi, tạo bước đột pha; Hiệu quả từ chuyến dịch cơ cấu kinh tế, xây dựng kết cấu ha tang và dau tư phát triển công nghiệp tỉnh Hà Nam; Các công trình nghiên cứu, các bài viết nói trên đã đề cập đến khía cạnh khác nhau về Chuyển dich cơ cau kinh tế nói chung và chuyền dịch cơ cau ngành kinh tế nói riêng. Tuy nhiên, đến nay chưa có công trình nghiên cứu nao nghiên cứu sâu và hệ thống chuyền dich co cấu kinh tế ở thành phố Phủ Lý. Nhận thức được van dé đó, tôi chon đề tài "Chuyển dich cơ cấu kinh tế tại thành phố Phủ Ly, tỉnh Hà Nam" để nghiên cứu. Những vấn đề lý luận cơ bản về Cơ cấu kinh tế 1.Khái niệm cơ cấu kinh tế Cơ cấu là biểu hiện những yếu tố cấu thành và mối quan hệ cơ bản, tương đối 6n định của đối tượng đó trong một thời gian nhất định.
Trong cơ cấu kinh tế mặt chủ đạo của nó là hệ thống QHSX, tức là QHSX giữa người với người trong tất cả các khâu của quá trình tái sản xuất xã hội. Các quan hệ đó phải được biểu hiện ở lợi ích kinh tế với tư cách là động lực của sự phát triển sản xuất. Cơ cấu kinh tế là tổng hợp các mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành của nền kinh tế. Đó là mối quan hệ giữa LLSX và QHSX của một nền kinh tế - xã hội trong một thời gian nhất định.
Thực chất việc thay đổi và hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý là một quá trình phân công lao động xã hội. Trong cuốn Góp phan phê phán kinh tế chính trị học , C.Mác cho rang: “Cơ cấu kinh tế xã hội là toàn thé những QHSX phù hợp với một quá trình phát triển nhất định của LLSX vật chất” [trang 17]. Tir đó ta thấy cơ cấu kinh tế không chỉ là mối quan hệ tỷ lệ giữa các bộ phận cấu thành mà bao hàm sự phát triển của từng bộ phận trong cơ cấu đó. Co cấu kinh tế là cơ sở hình thành cơ cấu xã hội.
Tại cuốn Tw bản quyền 3, tập 2, C.chinh toàn bộ các QHSX giữa người đảm nhận san xuất với nhau và giữa họ với tự nhiên, tức là điều kiện trong đó họ tiễn hành sản xuất, toàn bộ những quan hệ đó hợp thành về mặt xã hội của nó ”[trang 281]. Phân loại cơ cấu kinh té Cơ cau kinh tế bao gồm cơ cấu ngành, cơ cấu kinh tế vùng lãnh thé và cơ cầu thành phần kinh tế. Cơ cấu kinh tế ngành và lĩnh vực kinh tế: Phản ánh số lượng, vị trí, tỷ trọng các bộ phận cầu thành nên kinh tế. Cơ cấu ngành là quan hệ gắn bó với nhau theo những tỉ lệ nhất định giữa các ngành sản xuất, trong nội bộ nền kinh tế quốc dân cũng như giữa ngành nghề và các doanh nghiệp trong các nganh.