CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG 1. Khái quát về bảo tồn và phát triển du lịch bền vững 1. Khái niệm về bảo tồn Theo định nghĩa của IUCN (1991): “Bảo tồn là sự quản lý, sử dụng của con người về sinh quyển nhằm thu được lợi nhuận bền vững cho thế hệ hiện tại trong khi vẫn duy trì tiềm năng để đáp ứng những yêu cầu và nguyện vọng của thế hệ tương lai”. Bảo tồn bao gồm 2 lĩnh vực chính là bảo tồn sinh học và bảo tồn di sản văn hóa - xã hội.
Khái niệm Bảo tồn sinh học (Biological Conservation) Là biện pháp đặc biệt để duy trì và bảo vệ động thực vật quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng. Hiện có hai phương pháp bảo tồn sinh học đang được sử dụng là: Bảo tồn tại chỗ (in-situ conservation) là khoanh vùng bảo tồn động thực vật tại nơi gốc mà chúng sống. Đây được coi là phương pháp ưu tiên và tốt nhất để bảo tồn động thực vật quý hiếm; Bảo tồn chuyển vị (ex-situ conservation) là biện pháp di chuyển động thực vật từ nơi nguyên gốc mà chúng đã và đang sống đến nơi khác để gìn giữ bảo vệ, kể cả gìn giữ hay bảo quản toàn bộ hoặc một phần động thực vật trong điều kiện đông lạnh (cryo- reservation) ở trong phòng thí nghiệm. Biện pháp này được áp dụng khá phổ biến, đặc biệt, trong trường hợp nơi ở nguyên gốc của động thực vật bị thu hẹp hoặc bị đe dọa khác cần phải di chuyển động thực vật để bảo vệ, nhân nuôi và thả lại tự nhiên hoặc phục vụ nghiên cứu, đào tạo, du lịch.
Thực tế còn tồn tại một mâu thuẫn khá lớn giữa nhu cầu phát triển kinh tế đất nước và yêu cầu của những nguyên tắc cách thức bảo tồn di tích. Nhận thức của cộng đồng về giá trị của di sản văn hoá chưa thật sâu sắc nên trong nhiều trường hợp cụ thể người ta lại muốn hy sinh văn hoá cho nhu cầu kinh tế. Chính sự phát triển du lịch là nguyên nhân làm ảnh hưởng trực tiếp tới trạng thái bảo quản di tích, di vật. Để phát triển du lịch, các nhà quản lý kinh 5 doanh du lịch đã khai thác một cách bừa bãi giá trị của di tích hoặc phá hỏng không gian cảnh quan di tích, tài nguyên nguyên sinh để xây dựng các dịch vụ du lịch.
Vành đai bảo vệ của các di tích, tài nguyên ngày càng bị thu hẹp. Người ta xây dựng tràn lan các cơ sở phục vụ khách tham quan, khách du lịch làm thay đổi diện mạo di tích và làm biến mất sự tồn tại của vùng cảnh quan thiên nhiên, vốn là nhân tố tạo sức hấp dẫn lớn đối với khách du lịch. Giá trị của thiên nhiên, di tích không còn được nhận biết. Tác động của điều kiện tự nhiên (thời tiết, khí hậu) và quá trình khai thác của con người, sự quá tải của số lượng khách tham quan tại một thời điểm nào đó đã tạo nên những tác động cơ học, hoá học làm huỷ hoại thiên nhiên, di tích và di vật như các vật dụng trang trí, các đồ thờ tự.
Điều này trở thành mối nguy cơ đe doạ sự xuống cấp của môi trường nguyên sinh, của các di tích, di vật. Sự phát triển các dịch vụ du lịch thiếu kiểm soát và sự bùng nổ du khách còn có tác động mạnh mẽ đến môi trường văn hoá và môi trường sinh thái tại các khu di tích. Tại nhiều khu di tích, du khách đã viết tên, khắc tên lên các bộ phận di tích một cách bừa bãi. Bụi bặm, khói xăng dầu, rác thải gây ô nhiễm, ảnh hưởng không ít đến di tích và nguồn tài nguyên thiên nhiên.
Một trong những tác động khác của sự bảo tồn và phát triển du lịch là sự thất thoát do buôn bán trái phép. Do hám lợi, một số kẻ xấu đã ăn cắp cổ vật tại các di tích và tiến hành thu gom nhiều vật quý trong cộng đồng để móc nối, buôn bán với các du khách nước ngoài hoặc săn bắn thú rừng quý hiếm biến thành đặc sản, đào bới các rừng nguyên sinh để có các sản vật, các thực vật quý hiếm. Hiện nay hệ thống di tích đang có chiều hướng suy giảm, chưa được bảo tồn gìn giữ hoặc nếu có cũng chưa đáng kể. Đây là một thách thức lớn mà dưới góc nhìn kinh tế du lịch là điều đáng quan tâm của các cấp, các ngành và của toàn xã hội.
Thực tế trên đòi hỏi cần có sự kiểm soát chặt chẽ, quy hoạch tổ chức không gian và đầu tư hợp lý, đặc biệt tăng cường giáo dục nâng cao nhận thức của dân cư nhằm thay đổi việc bảo tồn và phát huy giá trị tài nguyên thiên 6 nhiên và các di tích trong đời sống đương đại, gìn giữ môi trường không gian di tích, điểm du lịch theo hướng bảo tồn và phát triển bền vững. Khái niệm về bảo tồn di sản văn hóa - xã hội Bảo tồn văn hóa - xã hội hiểu một cách đầy đủ và đúng nghĩa khi đặt hoạt động bảo tồn trong mối quan hệ với phát triển. Bảo tồn ngoài việc lưu giữ để không mất đi các giá trị văn hóa - xã hội, bảo tồn còn phải biết lựa chọn trong các hiện tượng đang có nguy cơ bị mất đi, những yếu tố, những khả năng tiềm ẩn để làm cho chúng tồn tại cùng với sự phát triển đi lên của cuộc sống. Mục đích sâu xa của bảo tồn là đưa các di sản văn hóa - xã hội vào cuộc sống để phát huy giá trị của chúng.
Nói tóm lại là bảo tồn di sản văn hóa - xã hội cần phải đi kèm với khai thác, phát huy giá trị của nó trong đời sống. Mặt khác, việc bảo tồn cần phải quan tâm đến những đặc điểm xã hội trong từng thời điểm cụ thể, tức là phải lựa chọn để bảo tồn những gì phù hợp với thời đại. Chỉ có như vậy, hoạt động bảo tồn mới có ý nghĩa và có tính khả thi mà không trở thành lực cản đối với sự phát triển của xã hội. Khái niệm về bảo tồn và phát triển du lịch bền vững Ngành du lịch hiện nay được xem là một trong những ngành kinh tế lớn của thế giới bởi những vai trò hết sức quan trọng trong việc đóng góp GDP, GNP, NI và tạo việc làm.
Nhiều nhà kinh tế, nhà khoa học, nhà quản lý đã nghiên cứu tình trạng phát triển du lịch trên đây và đưa ra các khái niệm cần phải phát triển “du lịch bền vững”. Họ nhận thấy rằng chỉ có bảo tồn và phát triển du lịch bền vững mới khắc phục được tình trạng suy thoái về môi trường tự nhiên và môi trường nhân văn, mang lại nguồn lợi cho cộng đồng dân cư. Các nghiên cứu về “du lịch bền vững” cho thấy du lịch bền vững không chỉ bảo vệ môi trường, giữ gìn sinh thái mà còn quan tâm đến khả năng duy trì lợi ích kinh tế dài hạn và công bằng xã hội. Du lịch bền vững không thể tách rời quan niệm về phát triển bền vững và tùy theo trình độ phát triển của du lịch, du lịch bền vững được xem xét theo nhiều quan niệm khác nhau.
7 Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) đã đưa ra định nghĩa: "Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại của khách du lịch và người dân bản địa trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc phát triển hoạt động du lịch trong tương lai. Du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý các nguồn tài nguyên nhằm thỏa mãn nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm mỹ của con người trong khi đó vẫn duy trì được sự toàn vẹn về văn hóa, đa dạng sinh học, sự phát triển của các hệ sinh thái và các hệ thống hỗ trợ cho cuộc sống con người” tại Hội nghị về môi trường và phát triển của Liên hợp quốc tại Rio de Janerio năm 1992. Tại Việt Nam, “Du lịch bền vững” là một khái niệm còn khá mới. Đã có một số công trình nghiên cứu về phát triển du lịch trên khía cạnh bền vững.
Mặc dù còn những quan điểm chưa thật sự thống nhất về khái niệm phát triển du lịch bền vững, cho đến nay đa số ý kiến các chuyên gia trong lĩnh vực du lịch và các lĩnh vực có liên quan khác ở Việt Nam đều cho rằng: “Phát triển du lịch bền vững là một hoạt động khai thác một cách có quản lí các giá trị tự nhiên và nhân văn nhằm thỏa mãn nhu cầu đa dạng của khách du lịch, có quan tâm đến lợi ích kinh tế dài hạn trong khi vẫn đảm bảo sự đóng góp cho bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên, duy trì được sự toàn vẹn văn hóa để phát triển hoạt động du lịch trong tương lai; cho công tác bảo vệ môi trường và góp phần nâng cao mức sống của cộng đồng địa phương” (PGS.TS Phạm Trung Lương, Phát triển bền vững từ góc độ môi trường, tài liệu Nhân học du lịch). Tóm lại để phát triển du lịch bền vững cần tập trung vào một số nội dung sau : - Giảm thiểu các tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên và môi trường nhân văn. Du lịch phải thân thiện với môi trường. - Đảm bảo lợi ích nhiều mặt của cộng đồng dân cư địa phương.
Tăng thu nhập cho địa phương. 8 - Phải có trách nhiệm về phát triển du lịch hôm nay và cả mai sau. Vì vậy du lịch bền vững đồng nghĩa với du lịch trách nhiệm. Như vậy, nhận định của Tổ chức Du lịch thế giới về du lịch bền vững có thể coi là phù hợp nhất trong điều kiện hiện nay.
“Du lịch bền vững chính là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại của du khách và người dân bản địa trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc phát triển hoạt động du lịch trong tương lai. Vì thế du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý các nguồn tài nguyên du lịch. Mục tiêu của bảo tồn và phát triển du lịch bền vững Phát triển du lịch bền vững cần hướng tới việc đảm bảo đạt được 3 mục tiêu cơ bản sau: Đảm bảo sự phát triển bền vững về kinh tế: Đảm bảo sự tăng trưởng, phát triển ổn định lâu dài về mặt kinh tế của du lịch, góp phần tích cực vào phát triển kinh tế của quốc gia và cộng đồng.