Luận văn đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên khu vực rừng quốc gia yên tử tỉnh quảng ninh phục vụ phát triển du lịch

Tài liệu nghiên cứu Luận văn đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên khu vực rừng quốc gia yên tử tỉnh quảng ninh phục vụ, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Tác giả
• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên khu vực rừng Quốc gia Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh phục vụ phát triển du lịch
• Loại tài liệu: Luận văn

Mục lục chi tiết

• 1. MỞ ĐẦU
• 2. Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài
• 2.1. Mục tiêu
• 2.2. Nhiệm vụ
• 3. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1. Về không gian, thời gian
• 3.2. Về nội dung
• 4. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• 4.1. Quan điểm nghiên cứu
• 4.1.1. Quan điểm tổng hợp
• 4.1.2. Quan điểm hệ thống
• 4.1.3. Quan điểm lãnh thổ
• 4.1.4. Quan điểm lịch sử
• 4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4.2.1. Phương pháp thu thập, phân tích, xử lí và tổng hợp tài liệu
• 4.2.2. Phương pháp khảo sát thực địa
• 4.2.3. Phương pháp bản đồ và hệ thống thông tin địa lý (GIS)
• 4.2.4. Phương pháp phân tích và đánh giá cảnh quan
• 4.2.5. Phương pháp chuyên gia
• 5. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 5.1. Các công trình nghiên cứu cảnh quan trên Thế giới
• 5.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Giới thiệu về rừng quốc gia Yên Tử

Rừng quốc gia Yên Tử là một trong những khu vực có điều kiện tự nhiên phong phú và đa dạng tại tỉnh Quảng Ninh. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là một trong những điểm đến du lịch hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước. Với hệ sinh thái phong phú, rừng Yên Tử là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm, tạo nên một hệ sinh thái rừng độc đáo. Đặc biệt, khu vực này còn có nhiều di tích lịch sử và văn hóa, góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm cho du khách. Việc đánh giá điều kiện tự nhiên của rừng quốc gia Yên Tử không chỉ giúp nhận diện tiềm năng du lịch mà còn là cơ sở để phát triển các hoạt động du lịch bền vững, bảo tồn cảnh quan thiên nhiên và bảo tồn thiên nhiên.

1.1. Đặc điểm địa lý và khí hậu

Rừng quốc gia Yên Tử nằm ở độ cao từ 400 đến 1.068 mét so với mực nước biển, với khí hậu ôn đới gió mùa. Điều này tạo ra một môi trường lý tưởng cho sự phát triển của nhiều loại hình du lịch sinh thái. Nhiệt độ trung bình hàng năm dao động từ 18 đến 22 độ C, với lượng mưa lớn, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của hệ thực vật phong phú. Đặc biệt, sự đa dạng về địa hình và khí hậu đã tạo nên nhiều đặc điểm địa lý khác nhau, từ rừng nguyên sinh đến các khu vực đồi núi, tạo nên những cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp. Những yếu tố này không chỉ thu hút du khách mà còn là cơ sở để phát triển các hoạt động du lịch văn hóa và du lịch mạo hiểm.

II. Tiềm năng phát triển du lịch tại rừng quốc gia Yên Tử

Rừng quốc gia Yên Tử có nhiều tiềm năng du lịch đáng kể, từ du lịch sinh thái đến du lịch văn hóa. Khu vực này không chỉ thu hút du khách bởi vẻ đẹp tự nhiên mà còn bởi các giá trị văn hóa lịch sử. Các hoạt động như trekking, khám phá thiên nhiên, và tham quan các di tích lịch sử là những trải nghiệm không thể thiếu khi đến với Yên Tử. Việc đánh giá môi trường và cảnh quan thiên nhiên tại đây sẽ giúp xác định rõ hơn các loại hình du lịch phù hợp, từ đó phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn. Hơn nữa, việc phát triển du lịch bền vững tại Yên Tử còn góp phần bảo vệ môi trường, bảo tồn các giá trị văn hóa và sinh thái của khu vực.

2.1. Các hoạt động du lịch tiềm năng

Các hoạt động du lịch tại rừng quốc gia Yên Tử rất đa dạng, bao gồm du lịch mạo hiểm, du lịch sinh thái, và du lịch văn hóa. Du khách có thể tham gia vào các tour trekking, khám phá các con đường mòn trong rừng, hoặc tham quan các ngôi chùa cổ kính như chùa Yên Tử. Những hoạt động này không chỉ mang lại trải nghiệm thú vị mà còn giúp nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường. Việc phát triển các hoạt động này cần được thực hiện một cách có kế hoạch, đảm bảo không làm ảnh hưởng đến hệ sinh thái rừng và các giá trị văn hóa của khu vực.

III. Đề xuất giải pháp phát triển du lịch bền vững

Để phát triển du lịch tại rừng quốc gia Yên Tử một cách bền vững, cần có những giải pháp cụ thể nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch mà khu vực này mang lại. Việc xây dựng các chương trình du lịch kết hợp với bảo tồn cảnh quan thiên nhiên và bảo tồn thiên nhiên là rất cần thiết. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương và các nhà đầu tư để phát triển các sản phẩm du lịch phù hợp với đặc điểm của khu vực. Đồng thời, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn thiên nhiên cũng như phát triển du lịch bền vững là rất quan trọng.

3.1. Tăng cường quản lý và bảo tồn tài nguyên

Quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên là yếu tố then chốt trong việc phát triển du lịch bền vững tại rừng quốc gia Yên Tử. Cần thiết lập các quy định rõ ràng về việc khai thác tài nguyên, đồng thời tăng cường công tác giám sát và bảo vệ môi trường. Việc tổ chức các hoạt động giáo dục cộng đồng về bảo vệ môi trường và bảo tồn thiên nhiên cũng cần được chú trọng. Hơn nữa, việc phát triển các mô hình du lịch cộng đồng sẽ giúp nâng cao ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên trong cộng đồng địa phương, từ đó tạo ra những giá trị bền vững cho cả du lịch và môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong thập kỷ gần đây, du lịch đã trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Theo chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, ngành du lịch được xác định là ngành kinh tế trọng điểm, khai thác hiệu quả các điều kiện tự nhiên để phát triển bền vững. Tỉnh Quảng Ninh, với ngành du lịch chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu GDP, đã chú trọng phát triển du lịch song song với công nghiệp, nhằm nâng cao thu nhập và thúc đẩy công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Thành phố Uông Bí, nằm ở phía Tây tỉnh Quảng Ninh, sở hữu diện tích đồi núi và rừng lớn, cùng tài nguyên khoáng sản phong phú, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển đa ngành kinh tế, đặc biệt là du lịch. Tuy nhiên, việc khai thác và sử dụng các nguồn lực tự nhiên tại đây còn thiếu tính đồng bộ và bền vững.

Luận văn tập trung nghiên cứu khu vực rừng Quốc gia Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh, nhằm đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển du lịch bền vững. Mục tiêu chính là phân tích đặc điểm cảnh quan, tiềm năng và thực trạng khai thác tài nguyên du lịch, từ đó đề xuất giải pháp phát triển phù hợp. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ diện tích rừng Quốc gia Yên Tử với số liệu từ năm 2005 đến nay, tập trung vào các nhân tố địa hình, khí hậu, sinh vật ảnh hưởng đến hoạt động du lịch. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng cơ sở khoa học cho quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội bền vững, bảo vệ môi trường và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên thiên nhiên tại thành phố Uông Bí và tỉnh Quảng Ninh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các quan điểm địa lý tổng hợp, hệ thống và lãnh thổ để nghiên cứu cảnh quan tự nhiên. Quan điểm tổng hợp nhấn mạnh mối quan hệ tương tác giữa các thành phần tự nhiên và kinh tế - xã hội, giúp đánh giá toàn diện điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển du lịch. Quan điểm hệ thống cho phép phân tích cảnh quan như một hệ thống động lực mở, tự điều chỉnh, có ranh giới xác định và cấu trúc phức tạp theo chiều đứng và ngang. Quan điểm lãnh thổ tập trung vào sự phân hóa không gian nội tại và mối liên hệ giữa các đơn vị cảnh quan trong vùng nghiên cứu. Ngoài ra, quan điểm lịch sử được áp dụng để hiểu quá trình phát sinh, phát triển và biến đổi cảnh quan theo thời gian.

Luận văn sử dụng lý thuyết cảnh quan địa lý hiện đại, dựa trên các nguyên tắc đồng nhất tương đối, phát sinh hình thái và tổng hợp để phân loại và đánh giá cảnh quan. Các khái niệm chính bao gồm: cảnh quan tự nhiên, hệ địa sinh thái, cấu trúc cảnh quan (cấu trúc đứng và ngang), chức năng cảnh quan, động lực cảnh quan và đánh giá cảnh quan phục vụ phát triển bền vững. Lý thuyết đánh giá cảnh quan tổng hợp được vận dụng nhằm xác định mức độ thuận lợi của các đơn vị cảnh quan đối với các loại hình du lịch khác nhau.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu thống kê, bản đồ địa lý, tài liệu nghiên cứu trước đây và dữ liệu thu thập thực địa tại khu vực rừng Quốc gia Yên Tử từ năm 2005 đến nay. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ diện tích 2.783 ha của rừng Quốc gia Yên Tử, với các điểm khảo sát thực địa tại các tiểu khu, điểm di tích và vùng đệm.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phương pháp thu thập, phân tích và tổng hợp tài liệu: Thu thập số liệu khí hậu, địa hình, sinh vật, thủy văn và kinh tế - xã hội từ các nguồn chính thức và khảo sát thực địa để đảm bảo tính chính xác và cập nhật.
• Phương pháp khảo sát thực địa: Thu thập thông tin về hiện trạng tài nguyên thiên nhiên, hoạt động du lịch và khai thác tài nguyên tại các điểm khảo sát.
• Phương pháp bản đồ và GIS: Sử dụng hệ thống thông tin địa lý để chuẩn hóa, phân loại, tích hợp các lớp dữ liệu cảnh quan, xây dựng bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 phục vụ đánh giá và quy hoạch.
• Phương pháp đánh giá cảnh quan tổng hợp: Áp dụng mô hình đánh giá dựa trên các chỉ tiêu tự nhiên (địa hình, khí hậu, sinh vật, thủy văn) và kinh tế - xã hội, xác định trọng số, thang điểm và mức độ thuận lợi cho phát triển các loại hình du lịch.
• Phương pháp chuyên gia: Thu thập ý kiến từ cán bộ quản lý địa phương và người dân để bổ sung thông tin thực tiễn, tăng tính ứng dụng và khách quan cho nghiên cứu.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2005 đến nay, với các giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích, đánh giá và đề xuất giải pháp phát triển du lịch bền vững.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm cảnh quan và tiềm năng tự nhiên
   Rừng Quốc gia Yên Tử có diện tích 2.783 ha, địa hình đồi núi với độ dốc trung bình từ 20-25%, đỉnh cao nhất 1.068 m. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ bình quân năm 23,4°C, lượng mưa trung bình 1.785 mm/năm, độ ẩm không khí 81%. Thảm thực vật đa dạng với hơn 830 loài thực vật bậc cao, trong đó có nhiều loài quý hiếm như Lim xanh, Táu mật, Hồng tùng. Hệ động vật phong phú với 151 loài, bao gồm các loài quý hiếm như Voọc mũi hếch, Nhông cá sấu.
   Tỷ lệ rừng tự nhiên chiếm 93,6% diện tích, tạo cảnh quan sinh thái phong phú, thuận lợi cho phát triển du lịch sinh thái và tâm linh.

2. Thực trạng khai thác và phát triển du lịch
   Du lịch tại Yên Tử chủ yếu tập trung vào du lịch tâm linh, sinh thái và cộng đồng. Các điểm di tích lịch sử được bảo tồn tốt, thu hút lượng lớn khách tham quan. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch còn hạn chế, dịch vụ chủ yếu do các công ty tư nhân cung cấp, chưa có quy hoạch phát triển bền vững đồng bộ.
   Thu nhập từ du lịch đóng góp đáng kể cho người dân địa phương, tuy nhiên sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu kinh tế.

3. Đánh giá mức độ thuận lợi của cảnh quan cho phát triển du lịch
   Qua phân tích các chỉ tiêu địa hình, khí hậu, sinh vật và thủy văn, các đơn vị cảnh quan được phân loại theo mức độ thuận lợi cho các loại hình du lịch khác nhau. Khu vực đỉnh núi và các điểm di tích có mức độ thuận lợi cao cho du lịch tâm linh và sinh thái, chiếm khoảng 65% diện tích. Các vùng đệm có mức độ thuận lợi trung bình, phù hợp phát triển du lịch cộng đồng và nghỉ dưỡng.
   So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các khu bảo tồn khác cho thấy Yên Tử có tiềm năng phát triển du lịch bền vững vượt trội nhờ đa dạng sinh học và giá trị văn hóa đặc sắc.

4. Ảnh hưởng của các yếu tố tự nhiên và nhân sinh
   Địa hình dốc và khí hậu mưa nhiều tạo cảnh quan hùng vĩ nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ sạt lở, lũ quét vào mùa mưa. Hoạt động khai thác than và phát triển du lịch chưa được kiểm soát chặt chẽ gây ảnh hưởng đến môi trường và cảnh quan.
   Việc bảo vệ rừng tự nhiên và phục hồi các vùng bị tác động là yếu tố then chốt để duy trì cân bằng sinh thái và phát triển du lịch bền vững.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng và phong phú của cảnh quan tự nhiên tại rừng Quốc gia Yên Tử là nền tảng quan trọng để phát triển các loại hình du lịch đa dạng, đặc biệt là du lịch tâm linh và sinh thái. Các số liệu khí hậu, địa hình và đa dạng sinh học hỗ trợ cho việc xác định các khu vực ưu tiên phát triển du lịch với mức độ thuận lợi cao. Biểu đồ phân bố mức độ thuận lợi cảnh quan có thể minh họa rõ ràng sự phân hóa không gian, giúp quy hoạch phát triển du lịch hiệu quả.

So với các nghiên cứu trước đây tại các khu bảo tồn thiên nhiên khác, Yên Tử nổi bật với sự kết hợp hài hòa giữa giá trị văn hóa lịch sử và tài nguyên thiên nhiên đa dạng. Tuy nhiên, thách thức lớn là kiểm soát tác động của hoạt động khai thác tài nguyên và phát triển du lịch để tránh làm suy giảm môi trường tự nhiên. Việc áp dụng các phương pháp đánh giá cảnh quan tổng hợp và GIS đã giúp cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho việc quy hoạch phát triển bền vững.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc đánh giá tiềm năng mà còn ở việc đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển du lịch phù hợp với điều kiện tự nhiên và xã hội hiện tại, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường tại thành phố Uông Bí và tỉnh Quảng Ninh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng quy hoạch phát triển du lịch bền vững dựa trên bản đồ cảnh quan
   Áp dụng kết quả đánh giá cảnh quan để phân vùng chức năng du lịch, ưu tiên phát triển du lịch tâm linh và sinh thái tại các khu vực có mức độ thuận lợi cao. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh Quảng Ninh phối hợp với Ban quản lý rừng Quốc gia Yên Tử.

2. Tăng cường bảo vệ và phục hồi rừng tự nhiên
   Thực hiện các biện pháp khoanh nuôi, trồng mới các loài cây bản địa quý hiếm, hạn chế khai thác tài nguyên không bền vững. Thời gian: liên tục, ưu tiên giai đoạn 2024-2026. Chủ thể: Ban quản lý rừng, các tổ chức bảo tồn môi trường.

3. Phát triển cơ sở hạ tầng du lịch thân thiện môi trường
   Đầu tư xây dựng các tuyến đường, điểm dừng chân, nhà vệ sinh công cộng và các dịch vụ hỗ trợ du lịch theo tiêu chuẩn sinh thái, giảm thiểu tác động đến cảnh quan tự nhiên. Thời gian: 2-3 năm. Chủ thể: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh, các doanh nghiệp du lịch.

4. Nâng cao nhận thức và đào tạo nguồn nhân lực địa phương
   Tổ chức các chương trình đào tạo về quản lý du lịch bền vững, bảo vệ môi trường và phát triển cộng đồng cho người dân địa phương. Thời gian: 1 năm đầu tiên và duy trì thường xuyên. Chủ thể: các tổ chức đào tạo, chính quyền địa phương.

5. Tăng cường quản lý và giám sát hoạt động khai thác tài nguyên và du lịch
   Thiết lập hệ thống giám sát môi trường, kiểm soát khai thác khoáng sản và các hoạt động du lịch để đảm bảo phát triển bền vững. Thời gian: ngay lập tức và duy trì liên tục. Chủ thể: các cơ quan chức năng tỉnh Quảng Ninh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách du lịch
   Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng quy hoạch phát triển du lịch bền vững, giúp đưa ra các quyết định phù hợp với điều kiện tự nhiên và xã hội địa phương.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực địa lý, môi trường và du lịch
   Tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp đánh giá cảnh quan tổng hợp, ứng dụng GIS và phân tích đa yếu tố trong phát triển du lịch sinh thái và tâm linh.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư du lịch
   Hiểu rõ tiềm năng, hạn chế và các khu vực ưu tiên phát triển du lịch tại rừng Quốc gia Yên Tử, từ đó xây dựng các dự án đầu tư hiệu quả, bền vững.

4. Cộng đồng địa phương và các tổ chức bảo tồn môi trường
   Nâng cao nhận thức về giá trị tài nguyên thiên nhiên và văn hóa, đồng thời tham gia vào các hoạt động bảo vệ và phát triển du lịch bền vững, góp phần cải thiện đời sống.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên cho phát triển du lịch?
   Đánh giá tổng hợp giúp xác định mức độ thuận lợi của các yếu tố tự nhiên như địa hình, khí hậu, sinh vật đối với các loại hình du lịch, từ đó quy hoạch phát triển phù hợp, bảo vệ môi trường và nâng cao hiệu quả kinh tế.

2. Phương pháp GIS được sử dụng như thế nào trong nghiên cứu này?
   GIS hỗ trợ chuẩn hóa, phân loại và tích hợp các lớp dữ liệu cảnh quan, xây dựng bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1:50.000, giúp phân tích không gian và đưa ra các quyết định quy hoạch chính xác.

3. Các loại hình du lịch nào phù hợp với khu vực rừng Quốc gia Yên Tử?
   Du lịch tâm linh, sinh thái và du lịch cộng đồng là các loại hình phù hợp nhất, dựa trên đặc điểm cảnh quan, giá trị văn hóa và tiềm năng sinh thái của khu vực.

4. Những thách thức chính trong phát triển du lịch tại Yên Tử là gì?
   Bao gồm tác động tiêu cực từ khai thác tài nguyên chưa kiểm soát, cơ sở hạ tầng du lịch chưa đồng bộ, nguy cơ sạt lở do địa hình dốc và biến đổi khí hậu, cũng như hạn chế về nguồn nhân lực địa phương.

5. Làm thế nào để bảo vệ đa dạng sinh học trong quá trình phát triển du lịch?
   Cần thực hiện các biện pháp bảo tồn rừng tự nhiên, hạn chế khai thác tài nguyên, quy hoạch phát triển du lịch theo hướng sinh thái, đồng thời tăng cường giám sát và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và vận dụng các cơ sở lý luận, phương pháp đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển du lịch tại rừng Quốc gia Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh.
• Đã xây dựng bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 làm cơ sở khoa học cho đánh giá tiềm năng và bố trí các loại hình du lịch phù hợp.
• Đánh giá mức độ thuận lợi của các đơn vị cảnh quan cho phát triển du lịch tâm linh, sinh thái và cộng đồng, với hơn 65% diện tích có tiềm năng cao.
• Đề xuất các giải pháp phát triển du lịch bền vững, bảo vệ và phục hồi tài nguyên thiên nhiên, nâng cao cơ sở hạ tầng và năng lực quản lý.
• Nghiên cứu góp phần quan trọng vào việc xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội bền vững, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống người dân tại thành phố Uông Bí và tỉnh Quảng Ninh.

Next steps: Triển khai quy hoạch phát triển du lịch dựa trên kết quả nghiên cứu, tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan và giám sát thực hiện các giải pháp đề xuất.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp du lịch cần phối hợp chặt chẽ để khai thác hiệu quả tiềm năng tự nhiên và văn hóa của rừng Quốc gia Yên Tử, hướng tới phát triển du lịch bền vững và nâng cao giá trị kinh tế - xã hội cho địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KHU VỰC RỪNG QUỐC GIA YÊN TỬ PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH 1. Cơ sở lý luận về đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển du lịch 1. Quan niệm về cảnh quan Thuật ngữ “Cảnh quan” lần đầu tiên được sử dụng vào đầu thế kỷ XIX, nó có nguồn gốc từ tiếng Đức “Landschaft”, với nghĩa ban đầu là phong cảnh. Sự ra đời của khoa học cảnh quan xuất phát từ các công trình nghiên cứu về sự phân chia địa lý tự nhiên bề mặt Trái Đất gắn liền với tên tuổi của những nhà địa lý nổi tiếng: L.

Armand (1975)… và ở Việt Nam là Vũ Tự Lập (1976), Phạm Hoàng Hải (1992, 1997), Nguyễn Cao Huần (2005)… Cảnh quan địa lý là một bộ phận của bề mặt đất, về mặt định tính, khác hẳn với các bộ phận khác, được bao bọc bởi những ranh giới tự nhiên và là một sự tập hợp các đối tượng, các hiện tượng tác động lẫn nhau một cách có quy luật và thống nhất trong bản thân nó, được biểu hiện một cách điển hình trên một không gian rộng lớn và có quan hệ không tách rời về mọi mặt với lớp vỏ địa lý. Cảnh quan là đối tượng nghiên cứu của Địa lý học hiện đại. Không kể quan niệm CQ là phong cảnh như trên. Cho đến nay, trong khoa học địa lý tồn tại 3 quan niệm khác nhau về cảnh quan: - Quan điểm xem cảnh quan là một khái niệm chung, để chỉ sự đồng nhất có thể dùng cho mọi đơn vị phân loại và phân vùng ở bất kỳ cấp lãnh thổ nào.

Người đầu tiên hiểu khái niệm cảnh quan theo nghĩa này là S. Neustruev, ông cho rằng: Cảnh quan là tổng thể gồm những vật thể và những hiện tượng tự nhiên phụ thuộc lẫn nhau, liên quan với nhau và thể hiện dưới dạng quá trình phát triển không ngừng. Như vậy, khái niệm cảnh quan tương đương với thuật ngữ thể tổng hợp địa lý tự nhiên hay cảnh quan tự nhiên. Ủng hộ nghiên cứu theo quan điểm này gồm có các tác giả F.

12 - Quan điểm xem cảnh quan là những cá thể địa lý không lặp lại trong không gian và là đơn vị cơ bản của phân vùng địa lý tự nhiên, có nội dung xác định và chỉ tiêu rõ ràng. Cảnh quan thể hiện sự tương hỗ của các hợp phần tự nhiên và các yếu tố thành tạo trên một lãnh thổ nhất định. Quan niệm này được thể hiện trong các nghiên cứu của L. Soltsev (1949), ở Việt Nam có Vũ Tự Lập và một số người khác.

- Quan điểm cảnh quan là đơn vị mang tính kiểu loại. Quan điểm này cho rằng cảnh quan một đơn vị phân loại trong hệ thống phân chia các thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên. Mỗi cấp phân vị được coi là một đơn vị cảnh quan và được phân chia dựa vào hệ thống chỉ tiêu đặc trưng theo trật tự lôgic từ trên xuống dưới. Tính đồng nhất tương đối và lặp lại thể hiện rõ trong các cấp phân vị và phân loại khi thành lập bản đồ cảnh quan.

Quan điểm này đã được vận dụng nhiều trong các công trình nghiên cứu cảnh quan của các tác giả trong và ngoài nước, tiêu biểu là các tác giả L. Wieber của Pháp, Vũ Tự Lập, Nguyễn Thế Thôn. của Việt Nam. Tóm lại, dù có hiểu cảnh quan theo khía cạnh, phương diện nào đi chăng nữa thì về bản chất, cảnh quan là một tổng thể tự nhiên phức tạp, vừa có tính đồng nhất, vừa có tính bất đồng nhất.

Tính bất đồng nhất được biểu thị ở 2 mặt: (1) Cảnh quan bao gồm nhiều thành phần khác nhau về bản chất (địa hình, khí hậu, thủy văn, đất, thực vật) tạo nên. (2) Mỗi thành phần trong cảnh quan tồn tại ở nhiều dạng khác nhau. Sự khác biệt của các quan niệm trên ở chỗ coi cảnh quan là đơn vị thuộc cấp phân vị nào, cảnh quan được xác định và thể hiện trên bản đồ theo cách thức nào, theo cách quy nạp hay diễn giải. Trong nghiên cứu địa lý phục vụ thực tiễn sản xuất (Địa lý ứng dụng), cảnh quan được xem xét ở cả 3 khía cạnh: đơn vị tổng thể (theo khái niệm chung), đơn vị phân kiểu (theo khái niệm loại hình) và đơn vị cá thể (theo khái niệm cá thể).

Trong đề tài này, cảnh quan của khu vực rừng quốc gia Yên Tử là một thể tổng hợp tự nhiên mang tính phức tạp, có sự phân cấp từ thấp đến cao theo hệ thống phân loại nhất định tạo nên tính đa dạng trong cấu trúc, chức năng và động lực cảnh quan. Với một hệ thống các yếu tố, thành phần cấu tạo (địa chất, địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng, sinh vật), vừa có tính đồng nhất vừa có tính bất đồng nhất, tuy nhiên giữa 13 chúng vẫn có những mối quan hệ phụ thuộc, tác động lẫn nhau, làm cho đề tài cần bám sát hơn vào các đối tượng nghiên cứu để có thể đánh giá được cảnh quan của khu vực rừng quốc gia Yên Tử. Lý luận chung về nghiên cứu cảnh quan Trong lời nói đầu của cuốn sách Nghiên cứu xây dựng bản đồ cảnh quan tỷ lệ trên lãnh thổ Việt Nam GS. Nguyễn Thượng Hùng cho rằng: Nghiên cứu cảnh quan thực chất là nghiên cứu về các mối quan hệ tương hỗ giữa các hợp phần tự nhiên, nguồn gốc phát sinh, quá trình phát triển và quy luật phân hóa của tự nhiên nhằm phát hiện và phân chia các thể tổng hợp tự nhiên - các đơn vị cảnh quan có tính đồng nhất tương đối trong lãnh thổ làm cơ sở đánh giá tổng hợp các ĐKTN, TNTN và KT-XH để lập quy hoạch sử dụng hợp lý, phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

Như vậy, nghiên cứu cảnh quan thực chất là nghiên cứu mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố thành phần trong địa tổng thể và giữa các địa tổng thể tự nhiên với nhau trên một lãnh thổ, nhằm phát hiện và phân chia các thể tổng hợp tự nhiên - các đơn vị cảnh quan có tính đồng nhất tương đối để làm cơ sở đánh giá tổng hợp các điều kiện tự nhiên, TNTN và KT-XH. Điều này giúp cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên đồng thời phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Để xác định cơ sở lý luận, phương pháp luận cần xác định đối tượng nghiên cứu, những nguyên tắc cơ bản, cơ sở khoa học thực hiện nội dung và đề xuất các bước nghiên cứu cụ thể. nhằm giải quyết các nhiệm vụ đặt ra.

Đối tượng nghiên cứu cảnh quan Đối tượng nghiên cứu cảnh quanlà các đơn vị CQ, trong đó có thể bao gồm cả các đơn vị phân loại với nhiều cấp từ trên xuống dưới từ cấp hệ thống CQ đến đới, kiểu, lớp, loại đến các dạng, diện CQ, cũng như có thể là các cấp đơn vị phân vùng CQ như các địa ô, các miền, các vùng CQ được phân chia trên lãnh thổ. Việc lựa chọn, sử dụng các đối tượng nghiên cứu là các đơn vị CQ cụ thể (đơn vị phân loại), hay là các vùng, miền CQ (đơn vị phân vùng) còn phụ thuộc khá nhiều vào các mục tiêu cụ thể cần đạt được và đặc biệt vào tỷ lệ nghiên cứu, tỷ lệ của các bản đồ sẽ được xây dựng. Những nguyên tắc nghiên cứu cảnh quan Ngoài những nguyên tắc mang tính thống nhất đã được khẳng định như trong nghiên cứu tự nhiên chung còn có rất nhiều các nguyên tắc riêng của CQ học, trong đó đặc biệt quan trọng và nổi bật nhất là các nguyên tắc liên quan đến các đặc điểm đặc trưng của chính CQ lãnh thổ, đó là các nguyên tắc đồng nhất trong phát sinh, đồng nhất về lịch sử phát triển, đồng nhất trong cấu trúc và chức năng của các đơn vị CQ được phân chia. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý đến nguyên tắc mà thường được gọi là lịch sử phục hồi hay phát sinh lịch sử.

Nguyên tắc này có ý nghĩa hết sức quan trọng nghiên cứu CQ, trong xác định nguồn gốc thành tạo nên chúng và đặc biệt cần thiết trong quá trình nghiên cứu đề xuất các phương án sử dụng cho các mục đích thực tiễn. Nguyên tắc phát sinh hình thái: Nguyên tắc phát sinh hình thái trả lời một cách chính xác những câu hỏi: cảnh quan được cấu tạo như thế nào, các quan hệ phát sinh và các quan hệ nhân quả và chức năng tự nhiên và chức năng xã hội của nó. Theo nguyên tắc này, những đơn vị cảnh quan có cùng nguồn gốc phát sinh và hình thái tương đối giống nhau sẽ được xếp vào một đơn vị ở cấp lớn hơn, trái lại một đơn vị lãnh thổ có hình thái tương đối đồng nhất nhưng không có cùng nguồn gốc phát sinh sẽ được phân thành những cấp đơn vị khác nhau, từ đó tạo cơ sở cho việc vạch ra ranh giới giữa các cấp của đơn vị cảnh quan. Nguyên tắc đồng nhất tương đối: Mỗi cấp phân vị được xác định bởi một số chỉ tiêu nhất định, phản ánh mối quan hệ giữa các hợp phần cảnh quan.

Mỗi cấp đơn vị lớn bao hàm ít nhất là hai cấp đơn vị nhỏ hơn nó. Đối với cấp đơn vị cảnh quan càng lớn, lãnh thổ càng rộng thì mức độ đồng nhất càng thấp và ngược lại ở các cấp đơn vị càng thấp, lãnh thổ càng hẹp thì mức độ đồng nhất càng cao. Theo nguyên tắc này, những đơn vị cảnh quan có các hợp phần cùng nguồn gốc phát sinh, quá trình phát triển và hình thái tương đối đồng nhất được xếp vào cùng cấp, mặc dù chúng phân bố ở nững nơi khác nhau trên lãnh thổ. Nguyên tắc tổng hợp: Là một lãnh thổ miền núi có tính đa dạng cao về tự nhiên và nhân văn, các đơn vị cảnh quan rừng quốc gia Yên Tử là những tổng thể tự nhiên khá phức tạp, thể hiện 15 trong các tác động tương hỗ giữa các thành phần trong cấu trúc thẳng đứng cũng như các đơn vị cảnh quan trong cấu trúc ngang của cảnh quan.

Song nếu sử dụng nhân tố trội như là một phương pháp chính thì kết quả sẽ gần giống với bản đồ của một yếu tố nào đó. Cho nên, khi vạch ranh giới chính thức của các đơn vị cảnh quan ta phải xét đến tất cả các hợp phần tham gia thành tạo cảnh quan trong mối quan hệ tương hỗ giữa các hợp phần đó. Nghiên cứu đặc điểm cảnh quan Theo lý luận chung, nghiên cứu đặc điểm CQ cần nghiên cứu về cấu trúc, chức năng và động lực của CQ, cụ thể: a.