Chương 1: Cơ sở lý luận của quản lí dạy học môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực cho học sinh ở các trường Trung học cơ sở Chương 2: Thực trạng quản lý dạy học môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực cho học sinh ở các trường Trung học cơ sở huyện Đông Anh, Hà Nội. 6 Chương 3: Biện pháp quản lý dạy học môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực cho học sinh ở các trường Trung học cơ sở huyện Đông Anh, Hà Nội. 7 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu về dạy học và quản lý dạy học theo hƣớng phát triển năng lực học sinh 1.
Các nghiên cứu về d học phát triển n ng ực học sinh Dạy học phát triển năng lực, phẩm chất người học là một xu hướng tất yếu của giáo dục Việt Nam và của các nước trên thế giới hiện nay. Trước sự thay đổi mạnh mẽ của khoa học, công nghệ thì dạy học định hướng nội dung, kinh viện, nặng về truyền thụ kiến thức bộc lộ nhiều điểm bất cập. Chính vì vậy đã có nhiều nghiên cứu về dạy học phát triển năng lực học sinh. Có thể nhận định rằng tư tưởng dạy học phát triển năng lực đã có từ thời cổ đại.
“Vạn thế sư biểu” – người thầy của muôn đời Khổng Tử (551-479 TCN) đã khẳng định: giáo dục là một thành tố không thể thiếu được của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia, và là việc cần thiết đối với mỗi người. Quan điểm của ông vẫn là bài học cho những người đang công tác trong ngành Giáo dục và Đào tạo. Nhà giáo dục vĩ đại người Séc (Tiệp Khắc) J. Đây là tác phẩm kiệt xuất mang những tư tưởng giáo dục vượt thời đại về lý luận dạy học và giáo dục.
Comenxki đã khái quát kinh nghiệm dạy học của loài người bằng cách đưa ra một hệ thống các nguyên tắc chỉ đạo công tác dạy học như: dạy học phát huy tính tích cực của học sinh, dạy học vừa sức, đảm bảo tính trực quan, đảm bảo độ bền vững của tri thức, dạy học phải đảm bảo tính hệ thống, liên tục, …[31, tr.50] Quan điểm của J. Comenxki vẫn còn giá trị đến hôm nay. 8 Dạy học hướng vào người học, chú ý khai thác tiềm năng của mỗi cá nhân người học là quan điểm của nhiều nhà giáo dục có tư tưởng tiến bộ, trong đó có nhà giáo, nhà triết gia, nhà cải cách và nhà tư tưởng lớn của Mỹ thế kỷ XX, John Dewey (1859 - 1952). Theo Dewey, giáo dục và dạy học là sự chỉ dẫn phát triển tiềm năng, năng lực vốn có của học sinh; quá trình dạy học phải hướng vào người học, đảm bảo cho họ học bằng sự phân tích kinh nghiệm của mình.
Những giá trị trải nghiệm học tập cần được là trải nghiệm, được học thật, sống thật và tôn trọng những giá trị nhân bản của con người thật.37] Từ khi nước nhà còn non trẻ, đang gặp rất nhiều khó khăn, Hồ chủ tịch đã ra lời kêu gọi Thi đua ái quốc, nêu lên nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân: diệt giặc đói, diệt giặc dốt và diệt giặc ngoại xâm. Diệt giặc dốt có tầm quan trọng chỉ đứng sau diệt giặc đói để giữ sinh mạng con người, còn cần thiết hơn cả diệt giặc ngoại xâm. Lời kêu gọi của Người thể hiện quan điểm về vai trò quyết định của quần chúng nhân dân trong sự nghiệp cách mạng, là điều kiện tiên quyết để kháng chiến và kiến quốc thành công. Đã có nhiều nhà sư phạm nước ta nghiên cứu về dạy học và dạy học theo hướng phát triển năng lực người học, trong đó phải kể đến nghiên cứu “Đổi mới giáo dục và tổ chức các hoạt động dạy học để phát triển năng lực, phẩm chất người học” của tác giả Trịnh Văn Biều và Trần Thị Ngọc Hà đăng trên “Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh số 10 (88) năm 2016.
Trịnh Văn Biều đã chỉ rõ sự khác biệt giữa dạy học định hướng nội dung và dạy học phát triển năng lực phẩm chất người học ở 6 phương diện: mục đích, nội dung, phương pháp, tổ chức, kiểm tra đánh giá và sản phẩm. Cụ thể như sau: 9 Bảng 1. So sánh d y học định hướng nội dung và d y học phát triển n ng lực phẩm chất người học [4] Dạy học phát triển năng lực, Dạy học định hƣớng nội dung phẩm chất Mục - Chủ yếu trang bị kiến thức, kinh - Chủ yếu phát triển năng lực và đích nghiệm để người học vận dụng phẩm chất người học Nội - Hệ thống, hoàn chỉnh, đầy đủ - Hệ thống, hoàn chỉnh, các kiến dung các kiến thức cần thiết thức trọng tâm cần thiết làm cơ sở cho việc phát triển phẩm chất và năng lực người học Phương - Sử dụng các phương pháp dạy - Sử dụng nhiều phương pháp pháp học để chuyển tải kiến thức dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của người học - Ít quan tâm tổ chức các hoạt - Chú ý tổ chức các hoạt động để động để người học tham gia người học hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực. Tổ - Chủ yếu dạy trên lớp theo hình - Kết hợp dạy trên lớp và ngoài chức thức lớp – bài lớp, các hoạt động thực tế, dã - Hoạt động của thầy chiếm hầu ngoại hết khoảng thời gian - Dùng nhiều thời gian cho hoạt động của người học Kiểm - Nặng về đánh giá kiến thức mà - Chú trọng đánh giá phẩm chất tra người học thu được theo yêu cầu và năng lực (kiến thức, kỹ năng, của môn học thái độ) người học Sản - Người học biết nhiều hơn là làm - Người học biết và làm tốt phẩm Đó là những yếu tố cơ bản của quá trình dạy học, và dạy học phát triển năng lực phải thay đổi nội hàm của 6 yếu tố đó.
Trong cuốn “Lý luận dạy học hiện đại, Cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học”, hai tác giả Bernd Meier - Nguyễn Văn Cường đã nêu rõ quan điểm giáo dục nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học: 10 “Giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp”. [3] Theo tác giả Trần Thị Kim Dung, tiếp cận theo hướng phát triển năng lực người học đòi hỏi chương trình giáo dục phổ thông phải xuất phát từ các năng lực thiết yếu cần có trong cuộc sống hiện tại và tương lai đối với mỗi học sinh, để từ đó đề xuất các lĩnh vực, hoạt động học tập hữu ích. Khi chương trình, sách giáo khoa đã xác định theo hướng tiếp cận năng lực, việc đánh giá kết quả của học sinh cũng phải bám sát định hướng này.18] Tác giả Nguyễn Trọng Hoàn cho rằng “Năng lực đạt được không chỉ thể hiện qua các hoạt động dạy học mà còn qua các hoạt động học tập”. Giáo viên phải chuyển đổi từ việc lấy giáo viên là trung tâm sang lấy học sinh là trung tâm, tập trung vào các kỹ năng hòa nhập, khả năng giải quyết vấn đề, và tiếp thu kiến thức.
Tác giả khẳng định: người thầy chỉ có thể giúp đỡ để người học tự khám phá. Người dạy hướng dẫn người học phát triển các năng lực qua hoạt động dạy học: dạy nội dung môn học để học sinh hình thành, phát triển năng lực chuyên môn, dạy phương pháp - chiến lược học tập để học sinh có năng lực phương pháp, dạy giao tiếp – xã hội để học sinh có năng lực xã hội, hướng dẫn học sinh tự trải nghiệm - đánh giá để hình thành năng lực cá nhân. Năng lực không thể có được khi chỉ thông qua hoạt động giảng dạy của giáo viên, mà phải thông qua hoạt động học tập của học sinh.16] Bài viết “Đổi mới căn bản, toàn diện chương trình Ngữ văn” của tác giả Đỗ Ngọc Thống đề cập đến việc đổi mới căn bản, toàn diện chương trình Ngữ văn. Tác giả đã phân tích tổng quát một số vấn đề liên quan đến sự khác nhau giữa chương trình hiện hành và chương trình mới, cụ thể: chương trình hiện hành tiếp cận theo hướng nội dung, chương trình mới hướng tới cách tiếp cận theo năng lực; chương trình Ngữ văn hiện hành nêu lên 03 mục tiêu; được thiết kế cắt khúc theo 03 cấp; chương trình hiện hành chủ yếu là một văn bản 11 liệt kê các danh mục nội dung cần dạy (dạy cái gì?), Sách giáo khoa hiện hành có 02 bộ theo 02 chương trình cơ bản và nâng cao nhưng do tính phân hoá quá thấp nên thực chất là vẫn chỉ có một bộ.1] Theo Nguyễn Thị Hồng Vân, năng lực đọc hiểu văn bản của học sinh được thể hiện ở khả năng vận dụng các kiến thức tiếng Việt, các kĩ năng, phương pháp đọc, khả năng thu thập thông tin, cảm thụ cái đẹp và các giá trị của văn bản tác phẩm.
Vì vậy, việc xây dựng cấu trúc và chuẩn đánh giá năng lực đọc hiểu của học sinh phổ thông để lập kế hoạch giảng dạy, thiết kế công cụ đo lường đánh giá năng lực học sinh là điều cần thiết.19] Theo thời gian, các công trình nghiên cứu, các bài báo khoa học ngày càng nhiều thêm. Rất nhiều vấn đề và góc độ của dạy học nói chung và dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực người học đã được các tác giả quan tâm nghiên cứu. Các nghiên cứu về quản d học phát triển n ng ực học sinh Để hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực có hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đáp ứng yêu cầu đổi mới, việc quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực người học cũng được nhiều nghiên cứu đề cập đến như: Trong giáo trình “Quản lý sự thay đổi trong giáo dục”, tác giả Đặng Xuân Hải chỉ rõ đặc điểm của sự thay đổi và những thay đổi đang diễn ra trong một nhà trường, các nhân tố tác động đến sự thay đổi đó. Tác giả vừa mô tả, phân tích nội dung các bước của quản lý sự thay đổi, vừa phân tích các rào cản, xung đột khi thực hiện một thay đổi trong giáo dục.
Từ tác phẩm, nhà quản lý sẽ chủ động đón nhận các thay đổi đối với cơ sở giáo dục của mình và có khả năng quản lý sự thay đổi đó thành công.
