phần mở đầu] Theo chúng tôi, “bảo tồn” và “phát huy” là hai mặt của một vấn đề có mối quan hệ qua lại với nhau và gắn với việc phát triển văn hóa. Quan hệ qua lại giữa “bảo tồn” và “phát huy” có hai khía cạnh. Thứ nhất, “bảo tồn” là cơ sở để “phát huy” giá trị của di sản văn hóa. 1 Ngược lai “phát huy” làm cho “bảo tồn” thực sự có ý nghĩa.
Vì vậy, di sản văn hóa có được bảo tồn đầy đủ, đúng nguyên dạng thì giá trị của di sản văn hóa mới được phát huy đầy đủ theo đúng ý nghĩa đích thực của nó. Nếu di sản văn hóa không được gìn giữ, bảo vệ, đầy đủ; không còn nguyên dạng hoặc được tôn tạo, phục dựng, chế khác đi thì việc phát huy giá trị di sản văn hóa sẽ không có ý nghĩa, thậm chí phản tác dụng, không đúng mục đích sử dụng di sản văn hóa như Luật Di sản văn hóa đã nêu. [xin xem Điều 12 Luật Di sản văn hóa] Ngược lại, di sản văn hóa dù có được bảo tồn tốt bao nhiêu đi nữa, nhưng lại “đem cất vào kho”, không đưa đến với cộng đồng, xã hội; cộng đồng và xã hội không biết đến di sản, không được tận hưởng những giá trị tích cực của di sản thì việc bảo tồn ấy không hữu ích gì nếu không muốn nói là chỉ tốn tiền của và công sức. Thứ hai, “bảo tồn” tốt và biết cách phát huy giá trị của di sản văn hóa sẽ tạo ra được những giá trị văn hóa mới.
Chẳng hạn, từ việc bảo tồn, lưu giữ và truyền bá kho tàng ca dao dân ca và tục ngữ của các dân tộc (thông qua công tác sưu tầm, xuất bản), người ta có những bài học kinh nghiệm để vận dụng vào điều kiện mới, cuộc sống mới,… Ví dụ: từ câu tục ngữ “ Ráng mỡ gà ai có nhà phải chống” có thể cảnh báo cho người dân về bão tố sắp xảy ra. Hay từ việc xây dựng tháp Chàm của đồng bào Chăm, các nhà xây dựng tạo ra được chất kết dính trong quá trình xây dựng. Kỹ thuật đúc đồng của ông cha ta xưa kia đang được vận dụng vào ngành công nghiệp gang thép. Nói tóm lại, để cho di sản văn hóa thực sự trở thành tài sản quý báu của người dân, của cộng đồng cần phải coi trọng mối quan hệ giữa hai mặt “bảo tồn” và “phát huy”.
Cả hai mặt “bảo tồn” và “phát huy” giá trị di sản văn hóa đều hướng đến ba mục đích của việc sử dụng di sản văn hóa: - Phát huy giá trị di sản văn hóa vì lợi ích của toàn xã hội. 2 - Phát huy truyền thống tốt đẹp của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. - Góp phần sáng tạo những giá trị văn hóa mới, làm giàu kho tàng di sản văn hóa Việt Nam và mở rộng giao lưu văn hóa quốc tế [Luật Di sản văn hóa, Điều 12]. Những yếu tố ảnh hưởng đến việc bảo tốn và phát huy giá trị di sản văn hóa Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.
Có yếu tố nằm ngay trong di sản, tự thân của di sản, Có yếu tố nằm ở bên ngoài di sản. Trong những yếu tố nằm ngoài di sản, có những yếu tố ảnh hưởng đến di sản văn hóa phi vật thể, có những yếu tố ảnh hưởng đến di sản văn hóa vật thể, những cũng có yếu tố ảnh huởng đến mọi loại hình của di sản. Có thể tạm hình dung những yếu tố ảnh hưởng đến bảo tồn và phát huy giá tri văn hóa qua lược đồ sau: Những yếu tố ảnh hưởng đến bảo tồn và phát triển di sản văn hóa Yếu tố bên trong di sản Yếu tố nằm bên ngoài di sản Hình thức của di sản Cho mọi di sản Riêng cho từng loại hình Chất liệu tạo nên di sản Kinh tế * Di sản vật thể *Di sản phi vật thể Xã hội Thời gian Tâm lý Thời tiết - Người sưu Khí hậu tầm truyền bá 20 - Không gian truyền bà Dưới đây, chúng tôi xin trình bảy sơ lược ảnh hưởng của các yếu tố đến việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Yếu tố nằm trong di sản: Đây là những yếu tố của chính di sản văn hóa.
Có hai yếu tố cơ bản. Chất liệu tạo nên di sản: Yếu tố này trực tiếp gắn với các di sản văn hóa vật thể (chùa, tháp,.di vật, cổ vật,.) và các di sản văn hóa phi vật thể (chữ viết, tác phẩm văn hóa, trang phục,. Chất liệu tạo nên di sản văn hóa rất đa rạng: đất, đá, đồng, gỗ, tre, giấy, vải,.Việc bảo tồn di sản văn hóa được tạo từ những chất liệu này hết sức khó, nhất là khi có các yếu tố của tự nhiên (thời tiết, khí hậu, thới gian, không gian,. Việc bảo tồn (gìn giữ, bảo vệ, trùng tu, phục chế,.) các ngôi chùa, tháp Chàm với chất liệu chủ yếu là gỗ, gạch, ngói hay các văn bản cổ (thư tịch cổ, truyện nôm,.) được viết trên giấy với mực màu,.vì thế rất khó khăn.
Hình thức của di sản: Những ngôi chùa, những tòa tháp hay những ngôi nhà rông (ở Tây Nguyên), nhà rường (nhà cổ) có diện tích hàng trăm hoặc hàng ngàn mét vuông, cao vài chục mét sẽ rất khó khăn và tốn kém khi trùng tu, phục chế hay tôn tạo. Tương tự, các di sản văn hóa được lưu truyền bằng miệng, như ca dao, dân ca dân gian,.rất khó lưu giữ, dễ rơi vào cảnh tam sao thất bản,.Tình trạng một văn bản văn học như Truyện Kiều có nhiều dị bản không phải là hiếm. Yếu tố nằm ngoài di sản a. Những yếu tố chung cho mọi di sản: Trong số những yếu tố nằm ngoài di sản, có những yếu tố ảnh hưởng đến mọi di sản.
Đây là những yếu tố chung. Trong những yếu tố chung có yếu tố kinh tế, yếu tố xã hội và yếu tố tâm lý. Yếu tố kinh tế: Yếu tố kinh tế mà chúng tôi muốn nói đến ở đây là kinh phí để bảo tồn, trùng tu, bảo quản di sản văn hóa cũng như giá trị kinh tế 21 do di sản mang lại. Có nhiều di sản văn hóa rất tốn kém khi trùng tu, tôn tạo, rất nhiều trường hợp vượt quá khả năng tài chính của một người, một nhóm hay cả một địa phương.
Có những di sản văn hóa có giá trị rất lớn (khi tính ra tiền), ví thế có người đã bán ngôi nhà cổ hơn một trăm tuổi cho một thương lái (chuyên kinh doanh gỗ) lấy vài ba tỷ đồng để đầu tư vào kinh doanh. Vì giá trị kinh tế lớn, nhiều cổ vật và báu vật quốc gia đã bị đánh cắp. Yếu tố xã hội: Yếu tố xã hội chúng tôi muốn nói đến ở đây là những biến động về chính trị, xã hội qua từng giai đoạn lịch sử. Đất nước ta từ khi thống nhất năm 1975 đến nay đã trải qua nhiều giai đoạn lịch sử với nhiều biến động về chính trị, xã hội.
Hiện nay, nước ta đang tiếp tục thực hiện công cuộc xây dựng công nghiệp hóa (CNH), hiện đại hóa (HĐH), tiếp tục sự nghiệp đổi mới, xây dựng nền kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu hợp nhập quốc tế. Tất cả các sự kiện ấy tác động mạnh mẽ đến mọi mặt của đời sống xã hội, trong đó có vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Chẳng hạn, qúa trình mở rộng giao lưu hội nhập dẫn đến sự bùng nổ của ngành du lịch. Một trong những đích đến của ngành du lịch là khai thác tối đa giá trị di sản văn hóa.
Xu hướng thương mại hóa đã tác động tiêu cực đến hoạt động bảo tồn di sản văn hóa. Kéo theo đó là thái độ của người dân và của chính quyền địa phương rất khác nhau trước xu hướng này. Yếu tố tâm lý: Tâm lý của người dân – chủ thể của di sản văn hóa, khá đa dạng và phức tạp. Phần lớn người dân tự hào và hãnh diện về di sản của dân tộc mình, có ý thức gìn giữ bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa.
Tuy nhiên, một số ít choáng ngợp trước làn sóng văn hóa nước ngoài, nhất là văn hóa phương Tây tràn vào Việt Nam bằng nhiều con đường và các hình thức khác nhau, đặc biệt là con đường công nghệ hiện đại (công nghệ 4.0) trong giai đoạn hiện nay. Họ sẵn sàng gạt bỏ di sản văn hóa dân tộc sang một bên và đón nhận văn hóa nước ngoài. Một số khác trước sự hấp dẫn về kinh tế 22 từ các di sản văn hóa nên sẵn sàng bắt tay với những đối tượng kinh doanh du lịch làm méo mó, hủy hoại, thay đổi,.nhiều di sản văn hóa, nhất là các danh lam thắng cảnh nổi tiếng, các di tích lịch sử. Ngoài các yếu tố chung ảnh hưởng đến bảo tồn di sản văn hóa, mỗi loại hình di sản văn hóa chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố khác nhau.
Các di sản văn hóa vật thể chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố tự nhiên như: yếu tố không gian; yếu tố thời gian; yếu tố khí hậu, thời tiết. Những yếu tố này sẽ “bào mòn” , “gặm nhấm” chất liệu làm nên di sản văn hóa. Trải qua thời gian nắng mưa, thời tiết và khí hậu khắc nghiệt, hậu quả của chiến tranh,.nhiều di sản văn hóa vật thể bị hủy hoại, xuống cấp. Hiện nay, Việt Nam là một trong 5 nước bị ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu.
Điều này càng ảnh hưởng đến việc bảo tồn các di sản văn hóa vật thể. Các di sản văn hóa phi vật thể chịu ảnh hưởng bởi người sưu tầm, không gian truyền bá. Nhiều di sản văn hóa phi vật thể được lưu truyền bằng miệng (ca dao, dân ca, diễn xướng,.) muốn bảo tồn và phát triển cần phải có một đội ngũ sưu tầm và truyền bà có trình độ chuyên môn, có kỹ thuật và am hiểu văn hóa. Trên thực tế, ở nhiều dân tộc, những người sưu tầm, truyền bá là những người lớn tuổi, có ý thức bảo tồn di sản văn hóa.
Họ làm công việc sưu tầm, truyền bá trên tinh thần tự nguyện, thiếu kiến thức về sưu tầm, giảng dạy, đào tạo. Không gian truyền bá khá hạn hẹp tại thôn, bản, làng,.Khi những người sưu tầm, truyền bá ấy ra đi sẽ để lại một khoảng trống trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.