Chương 1 : Khái quát về cộng đồng người Tày ở Hòa An – Cao Bằng và thể loại Phong slư. Chương 2 : Những nội dung cơ bản của Phong slư ở Hòa An – Cao Bằng. Chương 3 : Một số đặc điểm nghệ thuật của Phong slư ở Hòa An – Cao Bằng. 6 c NỘI DUNG Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ CỘNG ĐỒNG NGƢỜI TÀY Ở HÕA AN – CAO BẰNG VÀ THỂ LOẠI PHONG SLƢ 1.
Vài nét về cộng đồng ngƣời Tày ở Cao Bằng. Cộng đồng người Tày ở Cao Bằng. Cao Bằng là một tỉnh miền núi nằm ở phía Đông Bắc của tổ quốc. Nơi đây là địa bàn cư trú của nhiều dân tộc như: Tày, Nùng, Dao, Mông, Kinh.
Nhưng người Tày có số lượng lớn nhất chiếm khoảng 43% dân số toàn tỉnh. Theo một số nghiên cứu, người Tày ở Cao Bằng được hình thành từ ba nhánh: - Nhánh người Tày gốc: Còn gọi là Thổ, nghĩa là thổ dân, là những người đã sinh sống ở địa phương từ lâu đời, nhánh này là con cháu của người Tày cổ. - Nhánh người Ngạn có nguồn gốc từ Quý Châu, Trung Quốc, theo "Sơ khảo lịch sử Cao Bằng" ghi chép: Trong các cuộc giao tranh giữa các tộc người, người Ngạn đã dạt sang Cao Bằng sinh sống, hòa nhập vào cư dân địa phương và trở thành người Tày. - Nhánh người Kinh hóa Tày: Là con cháu các quan lại và binh lính người Kinh từ dưới xuôi lên cai quản và bảo vệ biên giới, họ lấy vợ người Tày, sinh sống và lập nghiệp tại đây lâu dần trở thành người Tày.
Sách cũ còn ghi chép lại: Khi triều đình nhà Mạc bị Lê Trịnh đánh đuổi đã chạy lên trấn giữ vùng đất Cao Bằng trong gần một thế kỉ. Sau khi nhà Mạc diệt vong, con cháu và quan quân sống hòa vào cùng nhân dân địa phương, đồng hóa với người Tày. Chính sự giao lưu Kinh - Tày này đã tạo nên một nét văn hóa đặc sắc riêng biệt của người Tày ở nơi đây. Cộng đồng ngƣời Tày ở Hòa An – Cao Bằng 1.Điều kiện tự nhiên, kinh tế của ngƣời Tày ở Hòa An – Cao bằng Hòa An là một huyện trung tâm nằm xung quanh, bao bọc lấy thành phố Cao Bằng.
Có các đầu mối giao thông từ đường 3, 4 tỏa đi các huyện và đi cả biên giới Trung Quốc. Có tọa độ địa lý: 7 c Từ 20039'49 vĩ độ Bắc từ Khuổi Săng xã Hồng Nam đến núi Bản Chang xã Dân Chủ. Từ 106000'49 đến 100024'18 Kinh độ Đông từ Lũng Ong xã Công Trũng đến Khuổi Săng xã Hồng Nam. Phía Bắc giáp huyện Hà Quảng, phía Đông giáp huyện Trà Lĩnh – Quảng Uyên, phía Nam giáp huyện Thạch An, phía Tây giáp huyện Nguyên Bình và Thông Nông.
Với tổng diện tích 60.952,08 ha, Hòa An là địa bàn cư trú của nhiều dân tộc như: Tày, Nùng, Mông, Dao, Kinh. Trong số những dân tộc đó người Tày chiếm đa số, Với sự quy tụ này đã tạo nên một đời sống văn hóa tinh thần đa sắc màu của con người vùng đất Hòa An. Đặc điểm địa hình huyện Hòa An tương đối bằng phẳng với những cánh đồng rộng lớn nằm cạnh những dòng sông, dòng suối là điều kiện thuận lợi cho việc tưới tiêu phát triển nông nghiệp lúa nước. Khí hậu vùng đất này chia thành bốn mùa rõ rệt, mùa xuân còn rét, mùa hè mưa nhiều, mùa thu rất nóng, mùa đông rất lạnh.
Với khí hậu ẩm nhiệt đới đã tạo điều kiện thuận lợi cho cư dân canh tác và trồng trọt theo mùa. Ngay từ xa xưa người dân nơi đây đã biết tận dụng những ưu thế của thiên nhiên để lao động phục vụ cuộc sống, sinh hoạt hàng ngày. Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, huyện Hòa An được đánh giá là một huyện có tốc độ tăng trưởng kinh tế mạnh. Huyện có những cánh đồng rộng, phì nhiêu là vựa lúa lớn nhất của tỉnh, trong dân gian vẫn còn lưu truyền các câu thơ thể hiện sự giàu có của mảnh đất này: "Cao Bằng gạo trắng nƣớc trong Bát ngát ruộng đồng Giàu nhất Hòa An" Là huyện nông nghiệp nên nguồn lực chủ yếu của Hòa An là đất đai, mặt nước và nguồn lao động khá dồi dào tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển kinh tế của huyện, cụ thể: 8 c Về cơ cấu nền kinh tế hiện nay của huyện Hòa An chủ yếu là nền kinh tế nhiều thành phần nông lâm kết hợp chăn nuôi, kinh doanh, thương nghiệp và dịch vụ.
Tiềm năng khai thác chủ yếu vẫn là nông nghiệp, tuy nhiên Hòa An đang từng bước chuyển dịch sang cơ cấu công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, áp dụng chuyển giao công nghệ, khoa học kĩ thuật trong nông nghiệp đã dần làm tăng cao đời sống của nhân dân. Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi cơ bản, môi trường tự nhiên cũng gây ra không ít khó khăn cho sản xuất và đời sống. Chế độ mưa theo mùa gây nên tình trạng lũ lụt gây mất mùa. Cùng với việc chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc trong mùa đông với các hiện tượng thời tiết như sương muối, sương giá gây nhiều ảnh hưởng xấu đến sản xuất.
Địa hình huyện Hòa An như một dải đồng bằng với những cánh đồng bằng phẳng trải dài dọc theo những sườn đồi, những dòng suối, con sông như những dải lụa dài vô tận. Khung cảnh sơn thủy hữu tình này dường như đã khơi nguồn cảm hứng thơ ca cho con người nơi đây. Ai đã từng đặt chân đến mảnh đất này đều sẽ không bao giờ quên được khung cảnh yên bình với những cánh đồng rộng bát ngát thẳng cánh cò bay, với những câu lượn vút cao theo gió, những câu Phong slư tình yêu thấm đẫm hương vị của cánh đồng, bờ ruộng của núi rừng Hòa An. Chính điều kiện tự nhiên, kinh tế đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, mang đặc trưng riêng biệt của vùng đất này.
Phải chăng những làn điệu Then, Lượn, Phong slư ra đời và tồn tại để đáp ứng nhu cầu thưởng thức văn nghệ và gửi gắm những khát vọng tinh thần, tình yêu của họ với mảnh đất nơi đây. Đặc điểm xã hội – văn hóa của ngƣời Tày ở Hòa An – Cao Bằng Hòa An là huyện có nhiều dân tộc sinh sống và định cư lâu đời. Trong đó đông nhất là dân tộc Tày, cộng đồng người Tày ở Hòa An chủ yếu sống tập trung thành các làng, bản có từ 40 – 60 nóc nhà trở lên, sống đoàn kết quy tụ 9 c với nhau. Một gia đình thường có từ 2 – 3 thế hệ cùng chung sống với nhau trong một mái nhà.
Tất cả các gia đình người Tày đều được xây dựng theo chế độ hôn nhân một vợ một chồng, mang tính phụ hệ. Người phụ nữ Tày trong gia đình trước đây không được xã hội đối xử bình đẳng như nam giới nhưng họ vẫn được coi trọng trong gia đình bởi họ có vai trò là người quan trọng trong lao động sản xuất, quản lí kinh tế gia đình và chính họ còn là người nuôi dưỡng và làm giàu thêm những điệu hát dân ca từ thế hệ này sang thế hệ khác, cứ như thế ngọn lửa văn hóa cứ hồng mãi trong mỗi nếp nhà sàn và thấm đượm trong mỗi tâm hồn của những con người nơi đây. Hòa An có đặc điểm văn hóa phong phú và đa dạng, được quy tụ và thể hiện thông qua đời sống, phong tục, tập quán truyền thống của cộng đồng mỗi dân tộc, biểu hiện qua các sinh hoạt tín ngưỡng dân gian, tín ngưỡng tôn giáo ở lễ hội truyền thống. - Về Văn hóa vật thể.
Về văn hóa ẩm thực: người Tày ở Hòa An, Cao Bằng có đời sống văn hóa ẩm thực rất phong phú đa dạng mang bản sắc văn hóa dân tộc, miền núi. Trong bữa ăn người Tày luôn thể hiện sự kính trên, nhường dưới trong nội tộc, gia quyến và thành tâm, hào hiệp mến khách. Hiện thực sinh động ấy cũng đã đi vào dân ca Tày cùng năm, tháng. Về trang phục, người Tày, nói chính xác hơn là phụ nữ Tày có truyền thống quanh năm, trồng bông, kéo sợi, dệt vải rất khéo léo.
Họ nhuộm vải trắng dệt xong bằng thứ thuốc nhuộm tinh chế từ cây chàm, để có được màu xanh tím óng. Từ đó làm ra trang phục nam và nữ của người Tày. Tất cả từ quần, áo, váy, thắt lưng đến khăn đội đầu, khăn trùm đều nhuộm chàm. Trong tang lễ, hay thời gian để tang họ vận đồ trắng may vội, khăn tang trắng, giày vải má trắng, khuy áo thay bằng tua vải trắng khâu vào áo, buộc lại.
Họ quan niệm rằng, màu trắng là màu trong tang lễ. Trang phục của người Tày cũng được phản ánh rất rõ qua các bài ca dao, dân ca Tày. 10 c Về nhà ở, từ lâu, người Tày sống quần tụ thành xóm, làng từ 8 đến 15 nhà, cũng có nơi tới 20, 30 nhà san sát nhau, hoặc nhiều hơn. Tùy từng nơi, hoàn cảnh khác nhau mà bà con làm nhà có khác khác nhau.
Vùng đồi núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới người Tày thường làm nhà sàn thưng ván, cót, buộc cây, trát vách xung quanh hoặc tường trình hay xây đá. Vùng đồng bằng, ven thị trấn thường làm nhà trệt. Nhưng nhà truyền thống của người Tày, nét kiến trúc văn hóa độc đáo, đặc trưng điển hình chính là ngôi nhà sàn. - Văn hóa phi vật thể.
Quá trình lịch sử và hoàn cảnh, điều kiện sinh hoạt đã tạo cho người Tày ở Hòa An một kho tàng văn hóa phi vật thể đậm đà bản sắc dân tộc, với sự phong phú, sinh động về phong tục tập quán, tín ngưỡng và giàu có về văn học nghệ thuật. Về phong tục tập quán, Phong tục tập quán của người Tày ở Hòa An rất đặc sắc. Phong tục cưới xin của người Tày thể hiện đầy đủ sự thiêng liêng, sự vui vẻ ấm nồng tình cha mẹ và họ hàng, bạn bè, là ngày vui của cộng đồng. Theo các cụ già kể lại qua những làn điệu dân ca, đặc biệt là làn điệu Phong slư có thể thấy được sự bình đẳng tự do trong việc lựa chon bạn đời trăm năm cho mình.
Họ tự tìm hiểu nhau để xây dựng một cuộc đời chung. Theo phong tục thì việc định ngày cưới rất quan trọng nên gia đình nhà trai phải đến nhờ những người thông hiểu Nho giáo để xem ngày lành tháng tốt rồi mới tổ chức đám cưới. Phong tục đám ma của người Tày cũng có nhiều nét đặc sắc. Trong đám tang dù xót thương nhưng không ai được khóc khi chưa nhập quan, đây là một tục lệ phải tuân thủ nghiêm túc.