Luận văn: Phát triển hạ tầng thương mại Việt Nam - Thực trạng & Giải pháp

Luận văn thạc sĩ về phát triển hạ tầng thương mại Việt Nam: Thực trạng, phân tích và đề xuất các giải pháp chính sách hiệu quả, khả thi.

• Tác giả: Hoàng Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: Ts. Khu Thị Tuyết Mai
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Phát Triển Hạ Tầng Thương Mại Việt Nam: Thực Trạng Và Một Số Đề Xuất Chính Sách
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Vai trò then chốt của hạ tầng thương mại đối với kinh tế

Hạ tầng thương mại (HTTM) là một bộ phận cấu thành quan trọng của kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội. Nó đóng vai trò nền tảng cho sự vận hành và phát triển của thị trường trong nước. Việc phát triển hạ tầng thương mại Việt Nam không chỉ là xây dựng các công trình vật chất mà còn là quá trình hoàn thiện hệ thống, cơ chế để thúc đẩy lưu thông hàng hóa và dịch vụ. Theo định nghĩa trong luận văn của tác giả Hoàng Anh Tuấn, cơ sở hạ tầng thương mại là tổng thể các công trình kiến trúc và yếu tố vật chất đảm bảo cho hoạt động của ngành thương mại. Hệ thống này bao gồm các loại hình đa dạng, từ truyền thống đến hiện đại, phục vụ cho quá trình phân phối và trao đổi hàng hóa. Sự phát triển đồng bộ của HTTM là đòn bẩy cho sản xuất, tạo ra kênh tiêu thụ hiệu quả, kết nối người sản xuất với người tiêu dùng. Một hệ thống phân phối mạnh mẽ giúp giảm chi phí trung gian, ổn định giá cả thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. Nó không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng tăng của xã hội mà còn tạo ra hàng triệu việc làm, góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động và thúc đẩy quá trình đô thị hóa. Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, một hệ thống phân phối hiện đại, chuyên nghiệp là điều kiện tiên quyết để các doanh nghiệp Việt Nam đứng vững trên sân nhà và vươn ra thế giới. HTTM còn là nơi quảng bá sản phẩm, giới thiệu văn hóa tiêu dùng và là bộ mặt của nền kinh tế địa phương. Do đó, đầu tư cho phát triển hạ tầng thương mại là đầu tư cho sự tăng trưởng bền vững, góp phần quan trọng vào GDP và ổn định kinh tế vĩ mô.

1.1. Khái niệm và các loại hình hạ tầng thương mại phổ biến

Hạ tầng thương mại bao gồm hai nhóm chính: hạ tầng phục vụ quá trình trao đổi hàng hóa và hạ tầng phục vụ dịch vụ thương mại khác. Trong phạm vi nghiên cứu, năm loại hình chính được tập trung phân tích là: chợ truyền thống, siêu thị, trung tâm thương mại (TTTM), hệ thống kho và trung tâm hội chợ triển lãm. Chợ là loại hình lâu đời nhất, phân bố rộng khắp, đặc biệt quan trọng ở khu vực nông thôn. Siêu thị và TTTM là các loại hình bán lẻ hiện đại, phát triển mạnh ở đô thị, cung cấp trải nghiệm mua sắm tiện lợi và hàng hóa đa dạng. Hệ thống kho bãi là mắt xích logistics quan trọng, đảm bảo việc bảo quản và điều phối hàng hóa. Trung tâm hội chợ triển lãm là nơi xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu và giới thiệu công nghệ mới. Mỗi loại hình có vai trò và đặc điểm riêng, cùng nhau tạo nên một hệ thống phân phối hoàn chỉnh.

1.2. Tầm quan trọng trong chuỗi cung ứng và lưu thông hàng hóa

Hạ tầng thương mại đóng vai trò là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng. Một hệ thống HTTM hiệu quả sẽ rút ngắn quãng đường và thời gian hàng hóa đến tay người tiêu dùng, giảm thiểu hao hụt sau thu hoạch, đặc biệt với hàng nông sản. Nó là nền tảng cho chuỗi cung ứng hoạt động trơn tru, từ khâu thu mua, bảo quản, vận chuyển đến phân phối. Theo tác giả Hoàng Anh Tuấn, HTTM là "nơi thực hiện giá trị hàng hoá, là nơi tiêu thụ sản phẩm của người sản xuất". Sự phát triển của các chợ đầu mối, kho lạnh, và trung tâm logistics giúp điều tiết nguồn cung, ổn định thị trường, và nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm. Hơn nữa, một hệ thống phân phối hiện đại còn giúp minh bạch hóa thông tin thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng chiến lược kinh doanh hiệu quả.

II. Top 5 thách thức kìm hãm phát triển hạ tầng thương mại

Mặc dù đã có những bước tiến đáng kể, quá trình phát triển hạ tầng thương mại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức và tồn tại. Những hạn chế này không chỉ làm giảm hiệu quả của hệ thống phân phối mà còn ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của toàn nền kinh tế. Theo đánh giá trong tài liệu nghiên cứu, HTTM Việt Nam xét về tổng thể vẫn còn yếu kém và lạc hậu, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển trong bối cảnh hội nhập. Sự phát triển thiếu đồng bộ và quy hoạch là vấn đề nổi cộm nhất. Nhiều công trình được xây dựng một cách tự phát, chồng chéo, gây lãng phí nguồn lực. Hệ thống chợ truyền thống, dù chiếm thị phần lớn, nhưng phần lớn đã xuống cấp, thiếu các điều kiện về vệ sinh an toàn thực phẩm và phòng cháy chữa cháy. Các loại hình hiện đại như siêu thị, trung tâm thương mại chủ yếu tập trung ở các thành phố lớn, tạo ra khoảng cách phát triển lớn giữa đô thị và nông thôn. Hơn nữa, cơ sở hậu cần như hệ thống kho bãi, vận tải còn manh mún, chưa tạo thành mạng lưới logistics hiệu quả. Nguồn vốn đầu tư cho HTTM còn hạn chế, chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước và một số doanh nghiệp lớn, chưa huy động được mạnh mẽ nguồn lực xã hội hóa. Cuối cùng, hệ thống chính sách, pháp luật còn bất cập, chưa tạo ra môi trường thực sự thông thoáng để khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư vào lĩnh vực này. Đây là những rào cản chính cần được tháo gỡ để hạ tầng thương mại phát triển tương xứng với tiềm năng.

2.1. Thực trạng yếu kém của chợ truyền thống và hệ thống kho

Luận văn chỉ rõ, chợ truyền thống vẫn là kênh phân phối chủ lực, nhưng tình trạng đáng báo động. Tính đến năm 2013, cả nước có 8.495 chợ, trong đó phần lớn là chợ hạng III (86%). Đáng chú ý, "trên 40% là chợ tạm và vẫn còn không ít chợ họp ngoài trời, chợ họp lề đường". Tình trạng cơ sở vật chất xuống cấp, thiếu hệ thống xử lý rác thải, an toàn thực phẩm không đảm bảo là phổ biến. Tương tự, hệ thống kho bãi còn rất nghèo nàn, hạn chế về quy mô và thiếu trang thiết bị hiện đại. Phần lớn kho được xây dựng từ lâu, đã xuống cấp, chưa đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật bảo quản, gây thất thoát lớn cho hàng hóa, đặc biệt là nông sản.

2.2. Sự phát triển thiếu đồng bộ của siêu thị trung tâm thương mại

Sự phát triển của siêu thị và trung tâm thương mại chủ yếu mang tính tập trung, chưa có sự lan tỏa rộng khắp. Theo số liệu năm 2013, các TTTM và siêu thị hầu hết tập trung tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng. Nhiều tỉnh miền núi như Hà Giang, Tuyên Quang thậm chí chưa có loại hình này. Sự mất cân đối này tạo ra sự chênh lệch lớn trong khả năng tiếp cận hàng hóa và dịch vụ hiện đại giữa các vùng miền. Hơn nữa, quy mô của nhiều siêu thị còn nhỏ, chưa hình thành được các chuỗi cung ứng lớn, có vai trò dẫn dắt thị trường, và gặp khó khăn trong việc cạnh tranh với các tập đoàn bán lẻ nước ngoài.

2.3. Hạn chế trong chính sách và công tác quy hoạch đô thị

Nguyên nhân của những yếu kém trên phần lớn đến từ nhận thức và chính sách. Luận văn nhận định: "nhận thức, quan điểm về lưu thông hàng hóa và thị trường chưa đầy đủ, chưa rõ ràng và thiếu nhất quán". Công tác quy hoạch đô thị và hạ tầng thương mại nhiều nơi còn tùy tiện, thiếu tầm nhìn dài hạn. Hệ thống văn bản pháp luật chưa hoàn thiện, một số chính sách khuyến khích đầu tư còn hạn chế, chưa đủ hấp dẫn. Chẳng hạn, Nghị định 02/2003/NĐ-CP về phát triển chợ dù được ban hành nhưng việc triển khai còn chậm. Sự thiếu nhất quán trong chính sách và quy hoạch đã kìm hãm việc thu hút vốn đầu tư từ khu vực tư nhân, đặc biệt là vào các vùng khó khăn.

III. Giải pháp hoàn thiện chính sách phát triển hạ tầng thương mại

Để giải quyết các thách thức hiện hữu, việc hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật là nhiệm vụ cấp bách hàng đầu. Một hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch và nhất quán sẽ tạo ra môi trường thuận lợi cho việc phát triển hạ tầng thương mại Việt Nam. Giải pháp cốt lõi là rà soát, sửa đổi và bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật liên quan, từ Luật Thương mại, Luật Đầu tư đến các nghị định, thông tư hướng dẫn cụ thể cho từng loại hình HTTM. Cần xây dựng các quy định chuyên biệt cho việc quản lý và phát triển siêu thị, trung tâm thương mại, đồng thời có cơ chế đặc thù để cải tạo, nâng cấp mạng lưới chợ truyền thống. Luận văn đề xuất cần "sửa đổi, bổ sung pháp luật về phát triển hạ tầng thương mại" để phù hợp với tình hình mới và các cam kết quốc tế, đặc biệt là cam kết WTO về mở cửa dịch vụ phân phối. Bên cạnh đó, công tác quy hoạch phải đi trước một bước. Cần xây dựng và công bố công khai quy hoạch tổng thể phát triển HTTM trên phạm vi toàn quốc và từng địa phương, tích hợp với quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch đô thị và giao thông. Quy hoạch này phải đảm bảo sự phát triển cân đối giữa các vùng miền, giữa loại hình truyền thống và hiện đại, tránh tình trạng đầu tư dàn trải, lãng phí. Nhà nước cần phát huy vai trò định hướng, kiến tạo và giám sát, thay vì can thiệp trực tiếp vào hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Việc thể chế hóa đường lối của Đảng về phát triển thị trường trong nước thành các chính sách cụ thể, khả thi là chìa khóa để tạo ra đột phá.

3.1. Sửa đổi bổ sung pháp luật về đầu tư và kinh doanh

Cần tháo gỡ các rào cản pháp lý đang kìm hãm doanh nghiệp bán lẻ trong nước. Các quy định về điều kiện kinh doanh, cấp phép xây dựng, kiểm tra chuyên ngành cần được đơn giản hóa. Luận văn nhấn mạnh sự cần thiết phải cụ thể hóa các chính sách sau khi Việt Nam gia nhập WTO, đặc biệt là các quy định liên quan đến việc mở cửa thị trường phân phối cho nhà đầu tư nước ngoài, nhằm tạo ra một sân chơi bình đẳng. Cần ban hành các tiêu chuẩn quốc gia cho từng loại hình hạ tầng thương mại, từ tiêu chuẩn thiết kế chợ, siêu thị đến tiêu chuẩn kỹ thuật cho hệ thống kho lạnh, làm cơ sở cho công tác quản lý chất lượng và đầu tư.

3.2. Xây dựng quy hoạch đồng bộ cho các loại hình hạ tầng

Công tác quy hoạch cần được thực hiện một cách khoa học, dựa trên dự báo nhu cầu thị trường và tiềm năng phát triển của từng địa phương. Quy hoạch phải xác định rõ vị trí, quy mô và chức năng của từng loại hình HTTM, từ chợ đầu mối cấp vùng, trung tâm logistics, đến các chợ dân sinh, cửa hàng tiện lợi. Việc tích hợp quy hoạch HTTM với quy hoạch giao thông, công nghiệp và du lịch sẽ tạo ra sự phát triển đồng bộ, bền vững. Đặc biệt, cần ưu tiên quy hoạch quỹ đất sạch dành cho phát triển hạ tầng thương mại, tránh tình trạng các dự án khả thi nhưng không thể triển khai vì vướng mắc mặt bằng.

IV. Cách huy động vốn đầu tư cho hạ tầng thương mại hiệu quả

Nguồn vốn là yếu tố quyết định tốc độ và chất lượng phát triển hạ tầng thương mại Việt Nam. Do ngân sách nhà nước có hạn, việc đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư và đẩy mạnh xã hội hóa là giải pháp mang tính đột phá. Để thu hút các nhà đầu tư tư nhân, cả trong và ngoài nước, cần xây dựng một hệ thống chính sách ưu đãi đủ mạnh và hấp dẫn. Các chính sách này nên tập trung vào các lĩnh vực như thuế, tín dụng và đất đai. Luận văn đề xuất cần "sửa đổi, bổ sung chính sách khuyến khích, ưu đãi phát triển hạ tầng thương mại". Cụ thể, có thể áp dụng các mức thuế suất ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn giảm tiền thuê đất, tiền sử dụng đất cho các dự án đầu tư xây dựng chợ ở vùng sâu vùng xa, các trung tâm logistics, kho bảo quản nông sản. Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện cho các doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận nguồn vốn tín dụng ưu đãi từ các ngân hàng chính sách hoặc quỹ phát triển của nhà nước. Ngoài ra, mô hình hợp tác công – tư (PPP) cần được khuyến khích và nhân rộng. Nhà nước có thể đóng góp bằng quỹ đất, hỗ trợ giải phóng mặt bằng, xây dựng hạ tầng kết nối, trong khi doanh nghiệp tư nhân bỏ vốn đầu tư, quản lý và vận hành công trình. Mô hình này không chỉ giúp giảm gánh nặng cho ngân sách mà còn phát huy được kinh nghiệm quản trị và sự năng động của khu vực tư nhân, giúp phát triển hạ tầng thương mại một cách hiệu quả và bền vững.

4.1. Chính sách ưu đãi thuế đất đai để thu hút doanh nghiệp

Chính sách ưu đãi cần được thiết kế có mục tiêu, tập trung vào các lĩnh vực và địa bàn ưu tiên. Theo Nghị định 108/2006/NĐ-CP, các dự án đầu tư chợ hạng I và trung tâm triển lãm được hưởng ưu đãi. Tuy nhiên, phạm vi này cần được mở rộng cho cả các dự án siêu thị, hệ thống kho hiện đại, và đặc biệt là các dự án tại khu vực nông thôn, miền núi. Việc miễn, giảm thuế nhập khẩu đối với thiết bị, máy móc chuyên dùng cho hạ tầng thương mại cũng là một biện pháp khuyến khích hiệu quả, giúp doanh nghiệp hiện đại hóa cơ sở vật chất, nâng cao năng lực cạnh tranh.

4.2. Mô hình xã hội hóa và hợp tác công tư PPP

Đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư là chủ trương đúng đắn, đã được chứng minh hiệu quả ở nhiều địa phương. Nhà nước cần ban hành cơ chế rõ ràng, minh bạch cho việc chuyển đổi mô hình quản lý chợ từ ban quản lý sang doanh nghiệp hoặc hợp tác xã. Mô hình hợp tác công tư (PPP) cần được áp dụng cho các dự án quy mô lớn như xây dựng chợ đầu mối, trung tâm logistics cấp vùng. Việc tạo ra một khung pháp lý hoàn chỉnh cho PPP trong lĩnh vực thương mại sẽ giúp thu hút các nhà đầu tư chiến lược, có tiềm lực tài chính và kinh nghiệm, góp phần tạo nên những công trình hạ tầng thương mại hiện đại, mang tầm khu vực.

V. Kinh nghiệm phát triển hạ tầng thương mại từ các quốc gia

Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế là một kênh tham khảo quan trọng để Việt Nam hoạch định chính sách phát triển hạ tầng thương mại hiệu quả và phù hợp. Nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới đã trải qua quá trình tương tự và đúc kết được những bài học quý giá. Luận văn của tác giả Hoàng Anh Tuấn đã phân tích kinh nghiệm từ Trung Quốc, Thái Lan và Malaysia, những quốc gia có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam. Từ kinh nghiệm của Trung Quốc, có thể thấy vai trò của nhà nước trong việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật cho lưu thông hàng hóa và khuyến khích ứng dụng công nghệ thông tin trong hệ thống phân phối. Thái Lan lại cho thấy bài học về việc quản lý cạnh tranh giữa các nhà bán lẻ trong và ngoài nước, bảo vệ các nhà cung cấp nhỏ trước sức ép của các chuỗi siêu thị lớn. Malaysia thành công trong việc lồng ghép quy hoạch trung tâm thương mại và siêu thị vào Luật sử dụng đất đai, đảm bảo sự phát triển hài hòa với quy hoạch đô thị. Việc học hỏi có chọn lọc những kinh nghiệm này giúp Việt Nam tránh được những sai lầm, rút ngắn con đường hiện đại hóa HTTM. Tuy nhiên, việc áp dụng cần linh hoạt, phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và văn hóa tiêu dùng đặc thù của Việt Nam, đảm bảo sự phát triển cân bằng giữa các loại hình hiện đại và truyền thống.

5.1. Bài học từ Trung Quốc Thái Lan về quản lý và cạnh tranh

Trung Quốc tập trung vào việc chuẩn hóa và hiện đại hóa, khuyến khích doanh nghiệp nâng cao trình độ công nghệ thông tin trong phân phối. Đây là bài học về tầm quan trọng của công nghệ trong việc tối ưu hóa chuỗi cung ứng. Trong khi đó, chính phủ Thái Lan ban hành quy định về thương mại công bằng để ngăn chặn tình trạng các chuỗi siêu thị lớn hạ giá để chiếm lĩnh thị trường, bảo vệ các doanh nghiệp bán lẻ nhỏ. Bài học này nhấn mạnh sự cần thiết của một môi trường cạnh tranh lành mạnh, nơi các doanh nghiệp nhỏ và vừa có cơ hội phát triển.

5.2. Áp dụng mô hình thành công vào điều kiện thực tiễn Việt Nam

Việt Nam có thể học hỏi từ Malaysia về việc tích hợp quy hoạch hạ tầng thương mại vào các quy hoạch tổng thể của quốc gia và địa phương. Cần đảm bảo quyền lợi của người tiêu dùng, sự phát triển đồng đều giữa các vùng và bảo tồn các giá trị văn hóa của chợ truyền thống. Một trong những bài học quan trọng nhất là Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, xây dựng hành lang pháp lý và cơ chế giám sát hiệu quả, đồng thời tạo không gian cho thị trường và các thành phần kinh tế phát huy vai trò chủ động trong việc đầu tư và phát triển hệ thống phân phối.

VI. Định hướng tương lai cho hạ tầng thương mại Việt Nam 2030

Hướng tới tương lai, việc phát triển hạ tầng thương mại Việt Nam cần đi theo hướng hiện đại, đồng bộ, bền vững và thông minh, đáp ứng xu thế của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng. Mục tiêu đến năm 2030 là xây dựng một hệ thống phân phối đa dạng, kết nối liền mạch giữa các kênh online và offline, giữa thành thị và nông thôn. Trọng tâm sẽ là phát triển các trung tâm logistics lớn cấp vùng, có khả năng kết nối đa phương thức vận tải, ứng dụng công nghệ tự động hóa trong quản lý hệ thống kho và điều phối hàng hóa. Song song đó, cần tiếp tục cải tạo, nâng cấp mạng lưới chợ truyền thống theo hướng văn minh, an toàn, trở thành các trung tâm giao thương kết hợp du lịch văn hóa. Các chuỗi siêu thị, cửa hàng tiện lợi sẽ tiếp tục mở rộng về các huyện lỵ, khu công nghiệp để phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân. Đặc biệt, hạ tầng thương mại phải gắn kết chặt chẽ với thương mại điện tử. Việc phát triển các nền tảng bán hàng trực tuyến, dịch vụ giao hàng chặng cuối (last-mile delivery) và các điểm nhận hàng (pickup points) sẽ là một phần không thể thiếu của hệ thống. Nhà nước cần có chính sách khuyến khích các doanh nghiệp bán lẻ đầu tư vào chuyển đổi số, áp dụng phân tích dữ liệu lớn để tối ưu hóa hoạt động và nâng cao trải nghiệm khách hàng, đưa hạ tầng thương mại Việt Nam tiệm cận với các chuẩn mực tiên tiến của khu vực và thế giới.

6.1. Tích hợp công nghệ và phát triển thương mại điện tử

Tương lai của hạ tầng thương mại không thể tách rời công nghệ. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) sẽ giúp tối ưu hóa quản lý chuỗi cung ứng, dự báo nhu cầu thị trường và cá nhân hóa trải nghiệm mua sắm. Cần đầu tư phát triển hạ tầng số, bao gồm hệ thống thanh toán không dùng tiền mặt, nền tảng thương mại điện tử quốc gia, và các giải pháp truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Sự kết hợp giữa kênh bán lẻ vật lý và thương mại điện tử (mô hình O2O - Online to Offline) sẽ là xu hướng chủ đạo, tạo ra một hệ thống phân phối linh hoạt và hiệu quả.

6.2. Hướng tới hệ thống phân phối xanh và bền vững

Phát triển bền vững là yêu cầu tất yếu. Hạ tầng thương mại trong tương lai cần chú trọng đến các yếu tố môi trường. Khuyến khích xây dựng các công trình xanh, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Thúc đẩy các mô hình kinh doanh giảm thiểu rác thải nhựa, ưu tiên các sản phẩm địa phương, sản phẩm hữu cơ. Xây dựng các chuỗi cung ứng nông sản ngắn, kết nối trực tiếp nông dân với người tiêu dùng thông qua các chợ truyền thống và nền tảng số. Một hệ thống phân phối xanh không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng về các sản phẩm an toàn và có trách nhiệm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về hạ tầng thương mại và kinh nghiệm quốc tế Chương 2: Thực trạng phát triển hạ tầng thương mại và chính sách Chương 3: Định hướng và giải pháp thúc đẩy phát triển hạ tầng thương mại ở Việt Nam 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HẠ TẦNG THƢƠNG MẠI VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ PHÁT TRIỂN HẠ TẦNG THƢƠNG MẠI 1. Một số vấn đề lý luận chung về hạ tầng thƣơng mại 1. Khái niệm về hạ tầng thƣơng mại Thương mại là toàn bộ các hiện tượng kinh tế, các hoạt động kinh tế, các mối quan hệ kinh tế, gắn liền và phát sinh cùng với trao đổi, mua bán hàng hóa, dịch vụ nhằm phục vụ và làm tăng giá trị trong quá trình trao đổi hàng hoá. Nó bao gồm bốn lĩnh vực chủ yếu là: thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, thương mại liên quan đến lĩnh vực đầu tư và sở hữu trí tuệ Trong phạm vi đề tài này, chỉ nghiên cứu đánh giá thực trạng và đề xuất chính sách phát triển hạ tầng thương mại (HTTM) hàng hóa bao gồm cả hoạt động trao đổi hàng hóa và các hoạt động dịch vụ thương mại.

Cơ sở hạ tầng thương mại là tổng thể các công trình vật thể kiến trúc và các yếu tố bảo đảm các hoạt động của ngành thương mại theo đúng chức năng của ngành. Cơ sở hạ tầng thương mại được chia thành hai nhóm lớn đó là: Cơ sở hạ tầng phục vụ quá trình trao đổi hàng hóa (quá trình phân phối hàng hóa) gồm hệ thống cửa hàng, hệ thống chợ, hệ thống trung tâm thương mại, siêu thị, hệ thống kho tàng, bến, nhà xưởng (của các loại hàng hóa và xăng dầu…), hệ thống hội chợ triển lãm, các trung tâm cung cấp dịch vụ thương mại hàng hóa…và Cơ sở hạ tầng phục vụ thực hiện các dịch vụ thương mại khác (sở hữu trí tuệ, đầu tư, ngân hàng, tài chính, bưu chính viễn thông…. Trong đề tài này, năm loại hình chính trong HTTM sẽ được đề cập đến là: Chợ, Siêu thị, Trung tâm thương mại, Hệ thống kho và Trung tâm hội chợ triển lãm. Nghiên cứu, đánh giá và đề xuất chính sách phát triển HTTM chính là việc xem xét đánh giá thực trạng phát triển HTTM trong một quá trình phân tích, thống kê, xem xét các yếu tố tác động tới nó.

Từ đó đề xuất các chính sách sửa đổi, bổ sung nhằm đưa ra các biện pháp tối ưu nhất cho sự phát triển của HTTM mà vẫn đảm bảo lợi ích cho các thành phần tham gia trong hệ thống hoạt động một cách tốt nhất. Khái niệm về phát triển thƣơng mại Hoạt động thương mại là việc thực hiện một hay nhiều hành vi thương mại của thương nhân, bao gồm việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thương mại và các hoạt động xúc tiến thương mại nhằm mục đích lợi nhuận hoặc nhằm thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội, qua đó chỉ ra 4 nhóm hoạt động thương mại như sau: - Mua bán hàng hóa là hoạt động thương mại, theo đó bên bán có nghĩa vụ giao hàng, chuyển quyền sở hữu hàng hóa cho bên mua và nhận thanh toán; bên mua có nghĩa vụ thanh toán cho bến bán, nhận hàng và chuyển quyền sở hữu hàng hóa theo thỏa thuận. - Cung ứng dịch vụ là hoạt động thương mại, theo đó một bên (sau đây gọi là bên cung ứng dịch vụ) có nghĩa vụ thực hiện dịch vụ cho một bên khác và nhận thanh toán; bên sử dụng dịch vụ (sau đây gọi là khách hàng) có nghĩa vụ thanh toán cho bên cung ứng dịch vụ và sử dụng dịch vụ theo thỏa thuận. - Xúc tiến thương mại là hoạt động thúc đẩy, tìm kiếm cơ hội mua bán hàng hóa và cung ứng dịch vụ, bảo gồm hoạt động khuyến mại, quảng cáo thương mại, trưng bày, giới thiệu hàng hóa, dịch vụ và hội chợ, triển lãm thương mại.

- Các hoạt động trung gian thương mại là hoạt động của thương nhân để thực hiện các giao dịch thương mại cho một hoặc một số thương nhân được xác định, bao gồm hoạt động đại diện cho thương nhân, môi giới thương mại, ủy thác mua bán hàng hóa và đại lý thương mại. Thương mại có thể được phân chia theo nhiều tiêu thức khác nhau: Theo phạm vi hoạt động, có thương mại nội địa (nội thương), thương mại quốc tế (ngoại thương), thương mại khu vực, thương mại thành phố, nông thôn, thương mại nội bộ ngành.Theo đặc điểm và tính chất của sản phẩm trong quá trình tái sản xuất xã hội, có thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, thương mại tư liệu sản xuất, thương mại hàng tiêu dùng. Theo các khâu của quá trình lưu thông, có thương mại bán buôn, thương mại bán lẻ. Theo mức độ can thiệp của Nhà nước vào quá trình thương mại, có thương mại tự do hay mậu dịch tự do và thương mại có sự bảo hộ.

Theo kỹ thuật, phương thức giao dịch, có thương mại truyền thống và thương mại điện tử. Việc xem xét thương mại theo các góc độ như vậy tuy mang tính tương đối, nhưng có ý nghĩa rất lớn cả về mặt lí luận và thực tiễn, đặc biệt trong việc hình thành các chính sách và biện pháp nhằm thúc đẩy sự phát triển toàn diện, bền vững thương mại. 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Thương mại bao gồm bốn lĩnh vực chủ yếu là: thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, thương mại liên quan đến lĩnh vực đầu tư và thương mại sở hữu trí tuệ. Trong phạm vi luận án này, chỉ nghiên cứu đánh giá thực trngj và đề xuất chính sách phát triển thương mại hàng hóa.

Hoạt động thương mại hàng hóa được xếp vào lĩnh vực dịch vụ phân phối. Dịch vụ phân phối do các nhà bán buôn, bán lử thực hiện, là việc tổ chức đưa hàng hóa từ người sản xuất tới tay người tiêu dùng và các hoạt động dịch vụ thương mại (các hoạt động phục vụ cho quá trình bán hàng) như: bảo quản, lưu kho hàng hòa; bốc dỡ, lắp ráp, sắp xếp và phân loại đối với hàng hóa có khối lượng lớn; một loạt các dịch vụ liên quan đến người bán buôn và bán lẻ như chế biến, kho hàng, dịch vụ bảo quản lạnh, bãi đỗ xe. Phát triển thương mại, hiểu theo góc độ phát triển nói chung, là sự không ngừng mở rộng về quy mô, đồng bộ và hoàn thiện về cơ cấu, thể chế, gia tăng nhịp độ và chất lượng tăng trưởng thương mại và tạo lập các yếu tố đảm bảo cho sự phát triển bền vững kinh tế - xã hội của thành phố và cả nước. Xét về hình thức, có thể phân chia phát triển thương mại thành 3 khuynh hướng: - Thứ nhất, phát triển thương mại theo chiều rộng, mở rộng quy mô tăng tổng mức lưu chuyển hàng hóa và dịch vụ xã hội, quy mô và tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu; mở rộng thị trường trong tỉnh, thành phố và sang các tỉnh, thành phố khác, trong nước và quốc tế; gia tăng số lượng và quy mô các doanh nghiệp, các hộ kinh doanh; mở rộng cơ sở hạ tầng thương mại.

- Thứ hai, phát triển thương mại theo chiều sâu, chuyển dịch cơ cấu nội dung và phương thức hoạt động, quản lý thương mại theo hướng chuyên nghiệp hóa, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nâng cao năng suất, chất lượng gia tăng đối với các hoạt động thương mại; cùng các yếu tố cho phát triển thương mại bền vững. - Thứ ba, kết hợp giữa phát triển theo chiều rộng với phát triển theo chiều sâu, chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chủ yếu phát triển theo chiều rộng sang phát triển hợp lý giữa chiều rộng và chiều sâu, vừa mở rộng quy mô vừa chú trọng nâng cao chất lượng, hiệu quả, tính bền vững trong hoạt động thương mại. Thương mại là cầu nối giữa sản xuất với tiêu dùng và tiêu dùng với sản xuất, góp phần thúc đẩy sản xuất phát triển, ngày càng nâng cao đời sống vật 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chất và tinh thần của người dân, đưa nền kinh tế nước ta hội nhập kinh tế quốc tế. Các loại hình hạ tầng thƣơng mại 1.

Phân loại các loại hình hạ tầng thương mại a. Chợ Theo cách hiểu thông thường và được sử dụng trong từ điển Tiếng Việt: “Chợ là nơi nhiều người tụ họp để mua bán trong những ngày, buổi nhất định”. Khái niệm này cũng gần với khái niệm thị trường trong Từ điển Kinh tế học hiện đại: “Thị trường là bất kỳ khung cảnh nào đó diễn ra việc mua bán hàng hóa và dịch vụ”. Hai khái niệm này đều bao hàm “nơi” hay “khung cảnh nào đó” và ở đó diễn ra hoạt động “mua, bán”, chính sự tương đồng giữa hai khái niệm này, nên chợ và thị trường cũng được hiểu đồng nhất với nhau, ngay cả ở các nước có nền kinh tế thị trường phát triển thì “chợ” và “thị trường” đều được gọi chung là “market”.

Siêu thị Siêu thị ra đời năm 1930 tại Mỹ, với những ưu thế nổi trội của mình, đã làm nên cuộc cách mạng trong lĩnh vực phân phối bán lẻ của thế giới hiện đại. Hiện nay, siêu thị được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau tùy theo từng nước, ví dụ: Tại Anh, “ Siêu thị là cửa hàng bách hóa bán thực phẩm, đồ uống và các loại hàng hóa khác. Siêu thị thường đặt tại thành phố hoặc dọc đường cao tốc hoặc trong khu buôn bán có diện tích khoảng từ 4.Trung tâm thương mại Trung tâm thương mại (TTTM) được hình thành ở các nước có nền kinh tế phát triển, là loại hình kinh doanh tổng hợp các dịch vụ thương mại và các dịch vụ khác phục vụ hoạt động thương mại. TTTM là đầu mối tổ chức các giao dịch thương mại, xúc tiến thương mại, đàm phán, ký kết hợp đồng kinh tế, bán buôn, bán lẻ hàng hóa.

Trung tâm Hội chợ triển lãm Hội chợ thương mại là những sự kiện buôn bán trong một khoảng thời gian nhất định, được tổ chức thành từng đợt vào thời điểm mà phần lớn các công ty cho ra mắt mặt hàng chính của một hay nhiều lĩnh vực ngành nghề và chủ yếu là bán sản phẩm đó như là mặt hàng mẫu. Hội chợ thương mại phần lớn là thu hút khách thăm quan kinh doanh và buôn bán. 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Hội chợ thương mại là hoạt động xúc tiến thương mại tập trung trong một thời gian và địa điểm nhất định, trong đó tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh được trưng bày hàng hoá của mình nhằm mục đích tiếp thị, ký kết hợp đồng mua bán hàng.