Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu ngôn ngữ học văn học về tác phẩm Số đỏ của Vũ Trọng Phụng ghi nhận hệ thống ngữ liệu gồm 162 đơn vị từ láy độc lập với tổng số 316 lượt xuất hiện xuyên suốt 20 chương tiểu thuyết. Ra đời vào năm 1936, giai đoạn đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác ngắn ngủi 27 năm của nhà văn Vũ Trọng Phụng, tiểu thuyết Số đỏ không chỉ đại diện cho đỉnh cao của văn học hiện thực trào phúng Việt Nam mà còn là một kho tàng ngôn ngữ nghệ thuật sống động. Vấn đề cốt lõi được đặt ra trong đề tài là việc giải mã cơ chế cấu tạo hình thái học, đặc trưng ngữ nghĩa và giá trị thi pháp học của các lớp từ láy tiếng Việt được tác giả khai thác nhằm khắc họa tấn trò đời của xã hội tư sản thành thị Hà Nội thời kỳ Pháp thuộc.

Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào ba nhiệm vụ trọng tâm: khảo sát và thống kê định lượng toàn bộ hệ thống từ láy trong văn bản tác phẩm; phân tích chi tiết đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa, ngữ pháp; và làm sáng tỏ vai trò của từ láy trong việc xây dựng diện mạo, tính cách của các nhân vật trào phúng như Xuân Tóc Đỏ, bà Phó Đoan hay cụ cố Hồng. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên, hoàn thành vào tháng 9 năm 2020 dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hà.

Giá trị khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện rõ nét qua việc cung cấp các căn cứ định lượng chuẩn xác với tỷ lệ tuân thủ quy luật hài thanh đạt 93,8%, khẳng định vai trò tối quan trọng của từ láy trong việc tạo nên phong cách châm biếm bậc thầy. Kết quả nghiên cứu mang lại tài liệu tham khảo giá trị cho việc tiếp cận văn học hiện thực từ góc độ ngôn ngữ học ứng dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống phân tích dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa các lý thuyết cấu tạo từ vựng và ngữ nghĩa học tiếng Việt hiện đại. Nền tảng lý thuyết thứ nhất được kế thừa từ công trình của Giáo sư Đỗ Hữu Châu về bản chất của từ láy, xem láy là phương thức tác động vào một hình vị cơ sở làm xuất hiện hình vị thứ sinh theo quy tắc điệp và đối. Khung lý thuyết thứ hai tiếp thu quan điểm của Phó Giáo sư Hoàng Văn Hành, khẳng định từ láy là sự hòa phối ngữ âm có tác dụng biểu trưng hóa sâu sắc, đem lại giá trị gợi tả, biểu cảm và định hình phong cách nghệ thuật. Bên cạnh đó, luận văn còn đối sánh quan điểm của các nhà ngôn ngữ học uy tín như Nguyễn Tài Cẩn, Nguyễn Thiện Giáp, Hồ Lê và Đinh Trọng Lạc.

Mô hình nghiên cứu vận dụng 5 khái niệm chuyên ngành then chốt bao gồm:

  1. Hình vị cơ sở và hình vị thứ sinh trong cơ chế tạo từ.
  2. Quy tắc biến thanh theo hai nhóm âm vực cao (ngang, hỏi, sắc) và âm vực thấp (huyền, ngã, nặng).
  3. Sự tương quan âm thanh và ngữ nghĩa của các khuôn vần tiếng Việt.
  4. Nghĩa khái quát hóa và nghĩa sắc thái hóa của từ láy.
  5. Biện pháp tu từ ngữ âm trong văn bản nghệ thuật.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ toàn văn 20 chương của cuốn tiểu thuyết Số đỏ ấn bản chuẩn do Nhà xuất bản Văn học phát hành. Cỡ mẫu nghiên cứu xác định gồm 162 đơn vị từ láy với 316 lượt sử dụng trong các ngữ cảnh miêu tả, trần thuật và đối thoại. Phương pháp chọn mẫu là khảo sát toàn diện trên toàn bộ văn bản tác phẩm, đảm bảo tính bao quát và không bỏ sót bất kỳ biến thể ngữ âm nào.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp liên ngành xuất phát từ yêu cầu phải vừa lượng hóa được mật độ xuất hiện của từ ngữ, vừa làm sáng tỏ được giá trị biểu đạt tinh tế trong văn cảnh nghệ thuật. Luận văn vận dụng ba phương pháp chủ đạo:

  • Phương pháp thống kê, phân loại định lượng: Xác định tần suất xuất hiện, phân nhóm cấu tạo hình thái và thanh điệu.
  • Phương pháp miêu tả ngôn ngữ học: Phân tích cấu trúc âm tiết, phụ âm đầu, phần vần và các khuôn vần đặc trưng.
  • Phương pháp phân tích tổng hợp ngữ nghĩa và tu từ học: Làm rõ giá trị biểu trưng, sắc thái châm biếm và phong cách tác giả.

Timeline nghiên cứu được triển khai thực hiện và hoàn thành nghiệm thu trong vòng 12 tháng, chính thức bảo vệ vào tháng 9 năm 2020 tại Hội đồng chấm luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Việt Nam, Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát định lượng và phân tích cấu trúc 162 từ láy trong tác phẩm Số đỏ đem lại bốn phát hiện khoa học mang tính đột phá:

Thứ nhất, 100% từ láy xuất hiện trong tác phẩm đều là từ láy đôi gồm hai âm tiết với 162 từ. Tác giả Vũ Trọng Phụng hoàn toàn không sử dụng từ láy ba hay từ láy tư, phản ánh xu hướng tinh giản, dồn nén dung lượng ngữ âm để tạo nhịp điệu nhanh, dứt khoát và sắc bén cho văn phong trào phúng.

Thứ hai, sự phân bổ giữa các kiểu cấu tạo thể hiện sự chênh lệch rõ rệt. Nhóm từ láy bộ phận chiếm ưu thế áp đảo với 132 từ, tương đương 81,5% tổng số từ láy, cao gấp 4,4 lần so với nhóm từ láy hoàn toàn chỉ có 30 từ, chiếm 18,5%. Trong 132 từ láy bộ phận, láy phụ âm đầu chiếm đa số với 105 từ (79,5%), gấp 3,89 lần so với láy vần chỉ có 27 từ (20,5%). Ở nhóm láy phụ âm đầu, từ láy có hình vị cơ sở đứng trước chiếm tỷ lệ cao nhất với 65 từ (61,9%), tiếp đến là nhóm cả hai hình vị mờ nghĩa với 29 từ (27,6%) và nhóm hình vị cơ sở đứng sau gồm 11 từ (10,5%).

Thứ ba, khảo sát về 27 từ láy vần ghi nhận hiện tượng đặc biệt khi có tới 19 từ láy vần mang phụ âm đầu /l/ ở tiếng thứ nhất, chiếm tỷ lệ 70,37% (tiêu biểu như các từ loay hoay, lúng túng, lờ đờ, lững thững, lẽo đẽo). Các khuôn vần kép như /oay/, /ach/, /ung/, /uông/ xuất hiện với tần suất cao nhằm miêu tả sự vụng về, lúng túng của nhân vật.

Thứ tư, tính quy luật về ngữ âm thể hiện độ chuẩn xác cao khi có 152/162 từ láy kết hợp thanh điệu theo đúng quy tắc cùng âm vực, đạt tỷ lệ 93,8%. Chỉ có 10 từ láy (chiếm 6,2%) có sự kết hợp lệch âm vực như các cặp ngang - nặng (lia lịa, nhanh nhẹn), ngang - ngã (nho nhã, ngoan ngoãn) hoặc hỏi - nặng (nhỏ nhặt, lẳng lặng) nhằm nhấn mạnh sự biến dị tính cách hoặc tình huống kệch cỡm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự áp đảo của từ láy đôi bộ phận và nhóm láy âm đầu bắt nguồn từ tư duy nghệ thuật hiện thực sâu sắc của Vũ Trọng Phụng. Nhà văn không tìm kiếm sự du dương êm ái mà hướng tới việc phơi bày diện mạo lố lăng, thô kệch của xã hội đương thời. Các từ láy mô phỏng âm thanh chát chúa, cử chỉ vội vã như bồm bộp, đôm đốp, huỳnh huỵch, sềnh sệch xuất hiện với tần suất dày đặc trong các phân cảnh xung đột gay gắt.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu từ láy trong văn học trung đại như khúc ngâm thế kỷ XIX hay thơ văn Nguyễn Đình Chiểu, hệ thống từ láy trong Số đỏ mang tính đời thường, suồng sã và sắc sảo hơn rất nhiều. Nếu từ láy trong tác phẩm cổ điển thiên về miêu tả tâm trạng nội tâm u buồn hoặc cảnh sắc thiên nhiên ước lệ, thì từ láy của Vũ Trọng Phụng tập trung miêu tả ngoại hình dị hợm (mặt nhẵn nhụi, tóc quăn quăn, trần truồng nồng nỗng) và hành vi giả tạo (liến thoắng, sốt sắng, nhố nhăng).

Toàn bộ hệ thống số liệu nghiên cứu được tác giả cấu trúc hóa chặt chẽ qua 5 bảng dữ liệu phân loại chi tiết trong luận văn. Dữ liệu này có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ tròn so sánh tỷ trọng giữa 81,5% láy bộ phận và 18,5% láy hoàn toàn, kết hợp biểu đồ cột thể hiện tần suất sử dụng 22 khuôn vần tiếng Việt, giúp người đọc hình dung rõ nét cấu trúc ngôn ngữ của tác phẩm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu định lượng và định tính về hệ thống từ láy trong tác phẩm Số đỏ, luận văn đưa ra 4 nhóm khuyến nghị hành động cụ thể:

Thứ nhất, đổi mới phương pháp giảng dạy tác phẩm văn học hiện thực trong chương trình Ngữ văn cấp Trung học phổ thông và Đại học. Đề xuất các tổ bộ môn Ngữ văn tăng cường ít nhất 30% thời lượng phân tích ngôn ngữ học vi mô (tập trung vào cấu trúc từ láy, ngữ điệu châm biếm) song song với việc giảng dạy nội dung tư tưởng, áp dụng ngay trong năm học 2021-2022 nhằm nâng cao năng lực cảm thụ văn bản cho học sinh.

Thứ hai, số hóa và xây dựng ngân hàng dữ liệu từ vựng văn học trào phúng Việt Nam giai đoạn 1930-1945. Đề xuất các Viện nghiên cứu Ngôn ngữ và các trường Đại học Sư phạm tiến hành số hóa 100% kho ngữ liệu gồm 162 từ láy của Vũ Trọng Phụng cùng các tác giả tiêu biểu trong thời gian 12 tháng, tạo nền tảng ngữ liệu mở phục vụ việc tra cứu học thuật.

Thứ ba, biên soạn tài liệu bổ trợ chuyên đề về từ láy tiếng Việt phục vụ đào tạo ngôn ngữ cho người nước ngoài. Đề xuất các khoa Việt Nam học thiết kế giáo trình thực hành ngữ nghĩa từ láy dựa trên ngữ cảnh thực tế của tác phẩm, đặt mục tiêu cải thiện 40% khả năng hiểu đúng sắc thái biểu cảm từ láy cho 100% học viên quốc tế trong giai đoạn 2021-2023.

Thứ tư, ứng dụng kết quả phân tích phong cách học vào công tác đào tạo biên dịch văn học. Đề xuất các trung tâm dịch thuật và khoa ngoại ngữ triển khai khóa tập huấn chuyên đề về chuyển ngữ từ láy tiếng Việt sang tiếng nước ngoài trong vòng 6 tháng, nhằm hạn chế tối đa việc mất mát sắc thái nghĩa trào phúng khi giới thiệu tác phẩm văn học Việt Nam ra thế giới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu là tài liệu tham khảo chuyên môn giá trị đối với 4 nhóm đối tượng cụ thể sau:

  1. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học, Văn học Việt Nam: Cung cấp khung phương pháp luận nghiên cứu định lượng kết hợp định tính chuẩn xác, cùng phương pháp xử lý 162 đơn vị ngữ liệu văn học theo các tiêu chí hình thái học và ngữ nghĩa học hiện đại.
  2. Giảng viên và giáo viên Ngữ văn tại các trường Đại học, Cao đẳng và Trung học phổ thông: Cung cấp nguồn tư liệu dẫn chứng sắc bén gồm 44 ngữ cảnh trích dẫn trực tiếp từ tác phẩm, phục vụ đắc lực cho việc giảng dạy đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia và phân tích phong cách nghệ thuật Vũ Trọng Phụng.
  3. Dịch giả, biên tập viên xuất bản và nhà phê bình văn học: Giúp nắm vững cơ chế ngữ nghĩa của 22 khuôn vần đặc trưng, từ đó tối ưu hóa kỹ năng thẩm định văn bản và nâng cao chất lượng chuyển ngữ các tác phẩm văn xuôi hiện thực trào phúng.
  4. Lưu học sinh và người nước ngoài nghiên cứu chuyên sâu về tiếng Việt: Giúp tiếp cận quy luật hài thanh đạt độ chuẩn xác 93,8% cùng sắc thái biểu cảm độc đáo của từ láy trong đời sống văn hóa xã hội Việt Nam thời kỳ hiện đại hóa.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn thống kê được bao nhiêu từ láy trong tiểu thuyết Số đỏ? Luận văn đã thống kê được chính xác 162 đơn vị từ láy độc lập với tổng số 316 lượt xuất hiện xuyên suốt 20 chương tác phẩm. Toàn bộ 162 từ này đều thuộc kiểu từ láy đôi hai âm tiết, phản ánh rõ nét sự tập trung cao độ vào tính tinh gọn và nhịp điệu dứt khoát trong văn phong của Vũ Trọng Phụng.

Tại sao tác giả Vũ Trọng Phụng chỉ sử dụng từ láy đôi mà không dùng từ láy ba hay láy tư? Vũ Trọng Phụng ưu tiên tuyệt đối từ láy đôi nhằm phục vụ nhịp văn nhanh, dồn dập và giàu tính kịch của thể loại tiểu thuyết trào phúng. Từ láy ba và láy tư thường mang tính dàn trải, chậm rãi, không phù hợp với tốc độ biến chuyển chóng mặt của tấn trò đời và hành vi liến thoắng của nhân vật lưu manh Xuân Tóc Đỏ.

Quy luật kết hợp thanh điệu của từ láy trong tác phẩm đạt tỷ lệ bao nhiêu? Tỷ lệ tuân thủ quy luật hài thanh cùng âm vực đạt 93,8% với 152 trên tổng số 162 từ láy được khảo sát. Điều này chứng minh ngòi bút của tác giả bám sát chuẩn mực ngữ âm tiếng Việt, chỉ có 10 từ (chiếm 6,2%) có sự kết hợp lệch âm vực để tạo điểm nhấn châm biếm đặc thù.

Nhóm từ láy nào chiếm tỷ lệ cao nhất và mang giá trị biểu đạt gì? Nhóm từ láy phụ âm đầu chiếm tỷ lệ cao nhất với 105 từ, tương đương 79,5% nhóm láy bộ phận. Nhóm từ này có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc khắc họa diện mạo bên ngoài lố bịch, cử chỉ vội vã và bản chất tâm lý giả dối, vụ lợi của tầng lớp thị dân Hà Nội trước năm 1945.

Luận văn mang lại đóng góp mới nào cho việc nghiên cứu tác phẩm Số đỏ? Luận văn là công trình đầu tiên khảo sát chuyên sâu và toàn diện về từ láy trong Số đỏ từ góc độ ngôn ngữ học định lượng. Kết quả nghiên cứu đã chứng minh sự liên kết chặt chẽ giữa hình thức tổ chức ngữ âm với thi pháp nghệ thuật trào phúng, bổ sung cơ sở khoa học vững chắc cho ngành phong cách học tiếng Việt.

Kết luận

  • Thống kê và hệ thống hóa toàn diện 162 từ láy độc lập với 316 lượt xuất hiện trong 20 chương tiểu thuyết Số đỏ.
  • Khẳng định đặc trưng cấu tạo tuyệt đối với 100% từ láy đôi, trong đó từ láy bộ phận chiếm tỷ lệ vượt trội 81,5%.
  • Làm sáng tỏ quy luật ngữ âm với tỷ lệ hài thanh cùng âm vực đạt 93,8% và sự phong phú của 22 khuôn vần biểu trưng.
  • Đánh giá sâu sắc vai trò của từ láy như một phương tiện tu từ đắc lực trong việc khắc họa bức tranh hiện thực trào phúng xã hội tư sản thành thị đầu thế kỷ XX.
  • Thiết lập mô hình tiếp cận liên ngành hiệu quả giữa ngôn ngữ học cấu trúc, ngữ nghĩa học và thi pháp học văn xuôi nghệ thuật.

Công trình nghiên cứu mở ra hướng phát triển học thuật sâu rộng trong giai đoạn 2021-2025 về việc xây dựng hệ thống từ điển ngữ liệu văn học trào phúng Việt Nam. Độc giả, nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể tiếp cận toàn văn luận văn tại Trung tâm Thông tin Thư viện Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên để khai thác nguồn ngữ liệu chi tiết.