Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. Khái niệm nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật tố tụng dân sự Để tìm hiểu khái niệm nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật TTDS Việt Nam một cách toàn diện, trƣớc hết cần tìm hiểu các khái niệm liên quan nhƣ “nguyên tắc”, “xét xử”, “sơ thẩm”, “phúc thẩm”. Đồng thời tìm hiểu mối liến hệ giữa các cấp xét xử với nhau trong mối tƣơng quan của hoạt động TTDS.
“Nguyên tắc” trong tiếng Việt là “cách thức làm đầu mối cho các việc khác” [2, tr.1029], hay nguyên tắc là thuật ngữ đƣợc dùng để chỉ “điều cơ bản đã định ra, nhất thiết phải tuân theo trong một loạt việc làm” [26, tr. Trong khi đó, nguyên tắc cơ bản trong một đạo luật là những quy định mang tính khái quát, những quan điểm, tƣ tƣởng chỉ đạo xuyên suốt trong cả đạo luật đó [47, tr. Những nguyên tắc này thể hiện nhận thức, quan điểm về mục đích, vai trò của TTDS, quan niệm về tổ chức tƣ pháp dân sự cũng nhƣ việc thực hiện các hoạt động TTDS. “Xét xử” trong tiếng Việt có nghĩa là “xét rõ các sự kiện rồi xử theo đúng pháp luật” [2, tr.
Còn theo Từ điển Luật học, “xét xử” là hoạt động do Tòa án tiến hành theo pháp luật tố tụng, trong đó Tòa án, sau khi nghiên cứu một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ các các tình tiết của vụ án, tiến hành giải quyết và xử lí vụ án bằng việc ra bản án và các quyết định cần thiết có liên quan” [43, tr. Bên cạnh đó, về phƣơng diện tổ chức quyền lực nhà nƣớc xét xử còn đƣợc hiểu là hoạt động đặc trƣng, là chức 6 năng, nhiệm vụ của Tòa án. Tòa án là cơ quan duy nhất ở nƣớc ta có chức năng xét xử, mọi bản án do các Tòa án tuyên đều phải thông qua hoạt động xét xử. Từ phƣơng diện này, có thể hiểu xét xử là một dạng hoạt động đặc biệt của Nhà nƣớc do Tòa án tiến hành theo trình tự, thủ tục và các nguyên tắc nhất định nhằm giải quyết khách quan, toàn diện, đầy đủ các vụ án.
Đối với khái niệm xét xử vụ việc dân sự (VVDS) đƣợc hiểu là dạng hoạt động đặc biệt của Tòa án tiến hành theo trình tự, thủ tục và các nguyên tắc nhất định nhằm giải quyết các VVDS bằng việc ra bán án, quyết định theo quy định của pháp luật. “Cấp” trong tiếng Việt nghĩa là “tầng lớp sự việc” [2, tr. Hiện nay mặc dù trong hoạt động tố tụng nói riêng hay trong hoạt động và tổ chức của lĩnh vực tƣ pháp nhiều ngƣời đề cập đến cấp xét xử một cách phổ biến. Thế nhƣng pháp luật hiện hành lại không định nghĩa cụ thể khái niệm “cấp xét xử”.
Trong khoa học pháp lý Liên xô cũ, ngƣời ta quan niệm cấp xét xửnhƣ là “giai đoạn xem xét vụ án tại Toà án với thẩm quyền xác định.” Quan niệm này cũng đƣợc nhận thức tƣơng đối phổ biến trong khoa học pháp lý nƣớc ta. Xuất phát từ đây, ngƣời ta cho rằng trong tố tụng tồn tại các cấp xét xử là xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm, xét xử giám đốc thẩm và tái thẩm. [20] Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng cấp xét xử là hình thức tổ chức tố tụng thể hiện quan điểm của Nhà nƣớc về xét xử các vụ án nhằm bảo đảm tính chính xác, khách quan trong phán quyết của Toà án,bảo vệ các quyền tự do dân chủ của công dân. Vì vậy, các quốc gia đều áp dụng nguyên tắc vụ án có thể đƣợc tổ chức xét xử nhiều lần và tổ chức hệ thống Toà án để thực hiện nguyên tắc đó trong thực tế.
Cấp xét xử không đơn thuần chỉ là thủ tục tố tụng; nó còn liên quan nhiều đến cách tổ chức tố tụng, tổ chức Toà án để thực hiện việc xét xử lại vụ án [20]. “Tố tụng, tố tụng dân sự” theo từ điển Hán Việt "tố tụng" là việc thƣa 7 kiện, "tố tụng pháp lý" là việc pháp luật quy định những thủ tục về cách tố tụng [1, tr. Hay Tố tụng" là vạch tội và đƣa ra cửa công để phân giải phải trái do chữ "tố" là vạch tội; chữ "tụng" là thƣa kiện ở cửa công để xin phân phải trái" [21, tr. Nhƣ vậy có thể hiểu đơn giản “tố tụng” là việc thƣa kiện ở Tòa án.
TTDS đƣợc hiểu là trình tự, thủ tục giải quyết các VVDS, các VADS tại Tòa án; trình tự, thủ tục thi hành án dân sự. “Sơ thẩm”, trong tiếng Việt là “xét xử một vụ án với tƣ cách là Tòa án ở cấp xử thấp nhất" [45, tr.869] hay là “xét xử lần đầu một vụ việc ở Tòa án cấp thấp” [48, tr. Dƣới góc độ thuật ngữ pháp lý, "Sơ thẩm là việc Tòa án xét xử lần đầu một vụ án" [33, tr. Từ những khái niệm trên có thể hiểu, XXST là hoạt động xét xử lần đầu VVDS của Tòa án cấp cấp sơ thẩm, kết quả giải quyết vụ việc đƣợc thể hiện bằng bản án, quyết định của Tòa án và có thể bị kháng cáo, kháng nghị để xét xử lại ở Tòa án cấp phúc thẩm theo trình tự, thủ tục luật định.
“Phúc thẩm”, trong tiếng Việt là “việc Tòa án cấp trên xét xử lại một vụ án do Tòa án cấp dƣới đã xử sơ thẩm mà có chống án” [45, tr. Dƣới góc độ thuật ngữ pháp lý “Phúc thẩm dân sự là việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét lại VADS mà bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án cấp dƣới chƣa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật [40, tr.174] hay « Phúc thẩm dân sự là việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét lại VADS mà bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án sơ thẩm chƣa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật [41, tr. Nhƣ vậy có thể hiểu XXPT là việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chƣa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị. Trong hoạt động TTDS của Tòa án, dựa trên nội dung, mục đích và cơ sở pháp lý, hai cấp XXST và phúc thẩm có mối liên hệ với nhau đƣợc thể hiện ở các điểm sau: 8 Thứ nhất, tại cấp XXST tất cả những vấn đề thuộc nội dung vụ việc lần đầu đƣợc xem xét, đánh giá và kết luận, trong khi đó cấp phúc thẩm xét xử lại vụ việc đƣợc xét xử ở cấp sơ thẩm mà bán án, quyết định bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật.
Nhƣ thế, việc XXPT luôn đi sau, dựa trên bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm. Có bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chƣa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị mới có việc XXPT, mới có bản án, quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm. Thứ hai, mục đích của XXST là giải quyết các vấn đề dựa trên yêu cầu của các đƣơng sự theo quy định của pháp luật để có quyết định, bản án bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và công dân. Trong khi đó, mục đích của XXPT là nhằm kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của bản án, quyết định sơ thẩm chƣa có hiệu lực bị kháng cáo, kháng nghị.
XXPT nhằm khắc phục, sửa chữa những sai lầm có thể có trong những bản án, quyết định chƣa có hiệu lực của Tòa án cấp sơ thẩm. Thứ ba, cơ sở phát sinh hoạt động giải quyết các VADS ở cấp sơ thẩm là dựa trên yêu cầu, hành vi khởi kiện của các cá nhân, cơ quan, tổ chức. Trong khi đó cơ sở phát sinh của cấp XXPT là dựa trên kháng cáo của đƣơng sự, ngƣời đại diện hợp pháp của cơ quan, tổ chức hoặc kháng nghị của Viện kiểm sát (VKS). Từ nội dung kháng cáo, kháng nghị Tòa án cấp phúc thẩm sẽ xem xét tính hợp pháp và tính có căn cứ của các phán quyết mà Tòa án cấp sơ thẩm đã đƣa ra.
Do đó, Tòa án cấp phúc thẩm không thể xét xử những nội dung vƣợt ra ngoài phạm vi những vấn đề mà cấp sơ thẩm đã xem xét, quyết định. Hoạt động TTDS là một dạng của hoạt động thực tiễn, có tính khoa học. Để đảm bảo hoạt động này hoàn toàn tuân thủ pháp luật, khách quan, một yêu cầu tất yếu đặt ra là các cơ quan tiến hành tố tụng phải hoạt động trong khuôn khổ các nguyên tắc tố tụng. Nguyên tắc TTDS đƣợc hiểu là 9 những quy định pháp luật cơ bản có tính bắt buộc chung, định hƣớng cho toàn bộ quá trình tố tụng hoặc một số hoạt động tố tụng nhất định đƣợc quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật.
Hai cấp xét xử là một nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và hoạt động của nền tƣ pháp nƣớc ta nói riêng và trong các nƣớc theo hệ thống luật dân sự, với mô hình truyền thống của các nƣớc châu Âu lục địa. Khác với nguyên tắc chung thẩm ở các nƣớc theo hệ thống thông luật nhƣ Anh, Mỹ [13, tr. Ở nƣớc ta, nguyên tắc hai cấp xét xử trƣớc đây đƣợc quy định tại Điều 9 Luật tổ chức Tòa án năm 1960 và tại Điều 8 Sắc luật số 01/SL/76 ngày 15/3/1976 của Hội đồng Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam quy định về tổ chức Tòa án nhân dân (TAND) và viện kiểm sát nhân dân (VKSND). Tuy nguyên tắc này không đƣợc quy định trong Luật tổ chức Tòa án năm 1980 nhƣng đến LTCTAND thì nguyên tắc này lại đƣợc quy định tại Điều 11.
Khi BLTTDS đƣợc ban hành thì nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử đƣợc quy định tại Điều 17 của Luật này [10, tr. Nội dung cơ bản của nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật TTDS nƣớc ta hiện nay đƣợc thể hiện tại các Điều 17 BLTTDS và các điều luật khác nhƣ Điều 245 (Thời hạn kháng cáo), Điều 247 (Kháng cáo quá hạn) và Điều 252 (Thời hạn kháng nghị) của BLTTDS với những nội dung cơ bản sau: Một là, bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án có thể bị kháng cáo, kháng nghị mà chƣa có hiệu lực ngay. Hai là, bản án, quyết định cấp phúc thẩm có hiệu lực ngay mà không bị kháng cáo kháng nghị. Nội dung này nhằm đảm bảo tính nhanh chóng trong hoạt động tố tụng, tránh việc lạm dụng quyền yêu cầu kháng cáo, kháng nghị để kéo dài vụ án.
