Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ văn hóa trong ngọa long cương vãn và tư dung vãn của đào duy từ

Luận văn thạc sĩ phân tích ngôn ngữ văn hóa trong "Ngọa Long Cương Vãn" và "Tư Dung Vãn" của Đào Duy Từ, làm rõ giá trị văn học và lịch sử.

• Tác giả: Hoàng Thị Thanh Thúy
• Người hướng dẫn: TS. Võ Minh Hải
• Trường học: Trường Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Ngôn Ngữ Văn Hóa Trong Ngọa Long Cương Vãn Và Tư Dung Vãn Của Đào Duy Từ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Địa điểm: Quy Nhơn

Tóm tắt

I. Luận văn thạc sĩ và ngôn ngữ văn hóa trong Ngoạ Long Cương Vãn và Tư Dung Vãn của Đào Duy Từ

Luận văn thạc sĩ này tập trung phân tích ngôn ngữ văn hóa trong hai tác phẩm Ngoạ Long Cương Vãn và Tư Dung Vãn của Đào Duy Từ. Nghiên cứu này nhằm khám phá mối quan hệ giữa văn học và văn hóa, đặc biệt là cách ngôn ngữ nghệ thuật được sử dụng để phản ánh tư tưởng văn hóa và di sản văn hóa của thời kỳ trung đại. Đào Duy Từ được xem là một trong những tác gia tiên phong của văn học Hán Nôm ở khu vực Đàng Trong, và các tác phẩm của ông mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian và văn hóa truyền thống.

1.1. Tổng quan về Đào Duy Từ và thể loại vãn

Đào Duy Từ là một nhân vật lịch sử và văn hóa quan trọng của Việt Nam thế kỷ XVII. Ông không chỉ là một nhà quân sự tài ba mà còn là một tác gia văn học xuất sắc. Ngoạ Long Cương Vãn và Tư Dung Vãn là hai tác phẩm tiêu biểu của ông, thuộc thể loại vãn, một thể loại văn học trữ tình và tự sự. Thể loại này có nguồn gốc từ Trung Quốc nhưng đã được Việt hóa và phát triển thành một hình thức nghệ thuật độc đáo. Vãn thường được sử dụng trong các nghi lễ tang ma, nhưng trong tác phẩm của Đào Duy Từ, nó mang thêm ý nghĩa ngợi ca và tán tụng.

1.2. Ngôn ngữ văn hóa trong tác phẩm

Ngôn ngữ văn hóa trong Ngoạ Long Cương Vãn và Tư Dung Vãn được thể hiện qua việc sử dụng các ngữ liệu văn hóa như thành ngữ, điển tích, và hình ảnh mang tính biểu tượng. Những yếu tố này không chỉ làm phong phú nội dung tác phẩm mà còn phản ánh tư tưởng văn hóa và quan niệm nghệ thuật của Đào Duy Từ. Nghiên cứu này cũng chỉ ra cách ngôn ngữ nghệ thuật được sử dụng để truyền tải thông điệp về văn hóa dân gian và văn hóa truyền thống của Việt Nam thời kỳ trung đại.

II. Hệ thống ngữ liệu văn hóa trong Ngoạ Long Cương Vãn và Tư Dung Vãn

Hệ thống ngữ liệu văn hóa trong hai tác phẩm của Đào Duy Từ được phân tích dựa trên các tiêu chí về phong cách văn hóa và hình thức ngôn ngữ. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự kết hợp giữa văn hóa bác học và văn hóa bình dân, tạo nên một bức tranh đa dạng về văn hóa Việt Nam thời kỳ trung đại. Ngôn ngữ nghệ thuật được sử dụng một cách linh hoạt và sáng tạo, phản ánh sự am hiểu sâu sắc của tác giả về văn hóa dân tộc.

2.1. Phong cách văn hóa và hình thức ngôn ngữ

Phong cách văn hóa trong Ngoạ Long Cương Vãn và Tư Dung Vãn được thể hiện qua việc sử dụng các ngữ liệu văn hóa như điển tích, thành ngữ, và hình ảnh mang tính biểu tượng. Những yếu tố này không chỉ làm phong phú nội dung tác phẩm mà còn phản ánh tư tưởng văn hóa và quan niệm nghệ thuật của Đào Duy Từ. Hình thức ngôn ngữ được sử dụng một cách linh hoạt, kết hợp giữa văn hóa bác học và văn hóa bình dân, tạo nên một bức tranh đa dạng về văn hóa Việt Nam thời kỳ trung đại.

2.2. Nghệ thuật sử dụng ngữ liệu văn hóa

Nghệ thuật sử dụng ngữ liệu văn hóa trong Ngoạ Long Cương Vãn và Tư Dung Vãn được thể hiện qua việc sử dụng các ngữ liệu văn hóa một cách chuẩn xác và hiệu quả. Những yếu tố này không chỉ làm phong phú nội dung tác phẩm mà còn phản ánh tư tưởng văn hóa và quan niệm nghệ thuật của Đào Duy Từ. Nghiên cứu này cũng chỉ ra cách ngôn ngữ nghệ thuật được sử dụng để truyền tải thông điệp về văn hóa dân gian và văn hóa truyền thống của Việt Nam thời kỳ trung đại.

III. Giá trị thẩm mỹ của hệ thống ngữ liệu văn hóa

Giá trị thẩm mỹ của hệ thống ngữ liệu văn hóa trong Ngoạ Long Cương Vãn và Tư Dung Vãn được thể hiện qua việc phản ánh tư tưởng văn hóa và quan niệm nghệ thuật của Đào Duy Từ. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự kết hợp giữa văn hóa bác học và văn hóa bình dân, tạo nên một bức tranh đa dạng về văn hóa Việt Nam thời kỳ trung đại. Ngôn ngữ nghệ thuật được sử dụng một cách linh hoạt và sáng tạo, phản ánh sự am hiểu sâu sắc của tác giả về văn hóa dân tộc.

3.1. Tư tưởng văn hóa và quan niệm nghệ thuật

Tư tưởng văn hóa và quan niệm nghệ thuật của Đào Duy Từ được thể hiện qua việc sử dụng các ngữ liệu văn hóa trong Ngoạ Long Cương Vãn và Tư Dung Vãn. Những yếu tố này không chỉ làm phong phú nội dung tác phẩm mà còn phản ánh tư tưởng văn hóa và quan niệm nghệ thuật của tác giả. Nghiên cứu này cũng chỉ ra cách ngôn ngữ nghệ thuật được sử dụng để truyền tải thông điệp về văn hóa dân gian và văn hóa truyền thống của Việt Nam thời kỳ trung đại.

3.2. Hình tượng con người và không gian văn hóa

Hình tượng con người và không gian văn hóa trong Ngoạ Long Cương Vãn và Tư Dung Vãn được thể hiện qua việc sử dụng các ngữ liệu văn hóa như thành ngữ, điển tích, và hình ảnh mang tính biểu tượng. Những yếu tố này không chỉ làm phong phú nội dung tác phẩm mà còn phản ánh tư tưởng văn hóa và quan niệm nghệ thuật của Đào Duy Từ. Nghiên cứu này cũng chỉ ra cách ngôn ngữ nghệ thuật được sử dụng để truyền tải thông điệp về văn hóa dân gian và văn hóa truyền thống của Việt Nam thời kỳ trung đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung 11 chính của khoá luận gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Đào Duy Từ và thể loại vãn - từ hƣớng tiếp cận văn hóa – l ch sử Trong Chƣơng 1, chúng tôi tập trung giải quyết các vấn đè liên quan đến tiểu sử của Đào Duy Từ với tƣ cách một tác giả tiêu biểu của văn học Nam Trung bộ. Cùng với tiểu sử tác giả, chúng tôi tiếp tục tìm hiểu thể loại vãn trên hai phƣơng diện văn hóa và lịch sử. Tất cả những vấn đề nêu trên là tiền đề lý luận để chúng tôi đi sâu giải quyết các vấn đề cơ bản do nội dung luận văn đặt ra. Chƣơng 2: Hệ thống ngữ liệu văn hóa trong Ngọa Long cƣơng vãn và Tƣ Dung vãn Ở Chƣơng 2, trên cơ sở xác định các vấn đề nền tảng, cơ sở và xây dựng hệ thống tiêu chí xác định hệ thống ngữ liệu trong hai tác phẩm Ngọa Long cƣơng vãn và Tƣ Dung vãn.

Hệ thống ngữ liệu đƣợc xác định sẽ đƣợc phân tícnh, nhận xét và đánh giá với những số liệu cụ thể. Nội dung trọng tâm của chƣơng này sẽ là cơ sở ngôn ngữ học quan trọng để chúng tôi triển khai các nội dung phân tích ở Chƣơng 3. Giá tr thẩm mỹ của hệ thống ngữ liệu văn hoá trong Ngọa Long cƣơng vãn và Tƣ Dung vãn Từ kết quả đạt đƣợc của Chƣơng 2, ở Chƣơng này, chúng tôi đi sâu khái quát các vấn đề liên quan đến hệ thống quan niệm cũng nhƣ giá trị thẩm mỹ do các ngữ liệu văn hóa mang lại và thể hiện trong tác phẩm. Tất cả những vấn đề đƣợc đúc rút và phân tích trong Chƣơng 3 sẽ góp phần khẳng định tài năng và vị trí của Đào Duy Từ trong tiến trình văn học Hán Nôm Nam Trung bộ.

ĐÀO DUY TỪ VÀ THỂ LOẠI VÃN - TỪ HƢỚNG TIẾP CẬN VĂN HOÁ VÀ LỊCH SỬ 1. Hƣớng tiếp cận văn hoá trong nghiên c u văn học trung đại 1. Tác phẩm văn học nhƣ là một sinh thể văn hoá Tác phẩm văn học luôn là kết quả của sự thẩm thấu văn hóa của nhà văn. Mỗi nhà văn đều đƣợc nuôi dƣỡng, trƣởng thành trong một môi trƣờng văn hóa, thậm chí nhiều nền văn hóa.

Thông qua năng lực, thị hiếu tiếp nhận của mỗi cá nhân mà nhà văn thể hiện kết quả tiếp nhận ấy trong tác phẩm khác nhau. Bàn về vấn đề này, nhà nghiên cứu Trần Lê Bảo cho rằng: Nhà văn – chủ thể sáng tác phải là con đẻ của một cộng đồng, thuộc về một cộng đồng nhất định, muốn hay không anh ta cũng đã tiếp nhận những thành tố văn hóa của cộng đồng mình, những lối tƣ duy, những mô thức ứng xử trong đó chứa đựng nội hàm văn hóa tâm lý riêng của thời đại cũng nhƣ những ngƣng tụ giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng. Vì vậy nhà văn dù sáng tạo tới đâu, viết ra hay nói ra vấn đề gì thì cũng vẫn thể hiện tâm thái văn hóa và những kết cấu tâm lý văn hóa độc đáo của dân tộc mình Nhà văn sinh sống trong môi trƣờng văn hóa nào sẽ chịu ảnh hƣởng cả tự giác lẫn vô thức những yếu tố văn hóa của thời đại. Nhờ tài năng cá nhân nhà văn sẽ chuyển dịch những nhận thức văn hóa ấy vào trong tác phẩm [1, tr.

Hơn nữa, văn học là một yếu tố của văn hóa, văn học cùng những yếu tố khác nhƣ tôn giáo, pháp luật, hội họa, âm nhạc, chính trị… cấu thành nên văn hóa. Vì vậy, văn học chẳng những là một bộ phận quan trọng của văn hóa, chịu sự chi phối ảnh hƣởng trực tiếp của văn hóa mà còn là một trong những phƣơng tiện tồn tại và bảo lƣu văn hóa. Văn học chịu ảnh hƣởng trực tiếp từ môi trƣờng văn hóa thời đại và truyền thống văn hóa độc đáo của một dân tộc, 13 đồng thời thể hiện cả nội hàm tâm lý văn hóa độc đáo của một thời đại và một cộng đồng dân tộc. Cùng với hệ thống giá trị văn hóa là những mô thức văn hóa riêng của một cộng đồng dân tộc.

Nhà văn đã tự giác tiếp nhận, thể hiện vào tác phẩm những giá trị và mô thức mà cả cộng đồng đang tuân thủ. Vì vậy, đi vào giải mã các giá trị văn hóa trong tác phẩm văn học là vô cùng cần thiết. Đặc biệt, đối với văn học trung đại, điều này càng đặt ra thật cấp thiết. Là nơi trao truyền giá trị văn hóa, tác phẩm văn học có vai trò vô cùng to lớn trong việc phản ánh nền văn hóa dân tộc trên nhiều bình diện nhƣ phong tục tập quán, lễ hội, tôn giáo, tín ngƣỡng, tri thức dân gian, truyền thống văn hóa, các danh thắng, đền đài… Có thể nói, nhà văn là ngƣời đã viết nên lịch sử tâm hồn văn hóa dân tộc mình bằng văn học để thức nhận những ký ức văn hóa dân tộc nơi ngƣời đọc.

Tiếp xúc với tác phẩm văn học cũng chính là tiếp xúc với những giá trị văn hóa đƣợc nhà văn phản ánh trong đó, nhất là những tác phẩm văn học mà đối tƣợng phản ánh là những vấn đề văn hóa nhƣ tác phẩm văn học viết về phong tục, tôn giáo, tín ngƣỡng, các truyền thuyết lịch sử, lễ hội…. Trong Thi pháp văn học Nga cổ xƣa, D.Likhachốp đã xác định: Trong khi kiếm tìm những đặc điểm của nền văn hoá, trƣớc hết, chúng ta cần phải tìm hiểu sự trả lời ở văn học và chữ viết. Văn học “nói” thay cho văn hoá dân tộc giống nhƣ con ngƣời “nói” thay cho tất cả những gì trong trời đất. Vì vậy, những biến động, những thay đổi, tiến triển trong đời sống văn hoá dân tộc cũng sẽ kéo theo sự chuyển đổi, phát triển của lịch sử văn học dân tộc [2, tr.

Vì vậy, có thể khẳng định, giữa văn hóa và văn học có mối quan hệ gắn bó hữu cơ, tác động lẫn nhau. Song, văn hóa vẫn giữ vai trò là nguồn cội của văn học, để cung cấp chất liệu, vốn sống, tri thức, cảm hứng… giúp nhà văn sáng tạo. Trong tiến trình vận động và phát triển, nền văn học dân tộc bao giờ cũng chịu sự tác động không chỉ của những biến động xã hội mà còn của 14 những biến đổi văn hóa. Có thể nói, văn học tự thân đã là văn hóa, tác phẩm văn học là một thực thể văn hóa sống động nhất mà nhà văn trao truyền cho thế hệ sau.

Những ảnh hƣởng văn hoá và quan niệm sáng tác của các nhà văn cổ điển Việt Nam Thời trung đại với những giá trị văn hóa riêng đã lùi xa vào dĩ vãng, con ngƣời thời hiện đại muốn hiểu đƣợc những gì cha anh mình nhắn nhủ phải đi vào lý giải những mã văn hóa ẩn tàng đằng sau những công trình văn hóa vật thể và phi vật thể. Đối với văn học, những mã văn hóa ấy đƣợc khoác lên tấm áo ngôn ngữ đặc biệt, sự tồn tại song song của hai loại ngôn ngữ cũng tạo nên rất nhiều rào cản cho việc tiếp nhận tác phẩm văn học trung đại. Hơn nữa, để hiểu đƣợc những gì nhà văn muốn gửi gắm qua tác phẩm văn học thời trung đại, ngƣời đọc phải có hiểu biết nhất định về những yếu tố liên quan gián tiếp đến văn học nhƣ cơ sở xã hội, tƣ tƣởng thời đại, ý thức hệ chi phối nhà văn… Nói cách khác, đó chính là nền tảng văn hóa mà tác giả trung đại chịu ảnh hƣởng. Chẳng hạn, muốn hiểu đƣợc vì sao con ngƣời trong tác phẩm văn học trung đại luôn đƣợc đặt trong mối quan hệ tƣơng dữ với thiên nhiên thì ta phải hiểu đƣợc quan niệm của các tác gia thời trung đại về thiên nhiên.

Hay muốn hiểu vì sao ngƣời con trai thời trung đại luôn trăn trở về lý tƣởng Tu Tề Trị Bình, chúng ta phải biết nền giáo dục Nho gia đã đào tạo những gì cho họ. Hoặc muốn hiểu vì sao Nguyễn Du, Ngô Thì Sĩ, Nguyễn Hữu Chỉnh, Phạm Nguyễn Du… lại lên tiếng bênh vực cho ngƣời phụ nữ trong thời phong kiến ta phải hiểu quan niệm của xã hội trung đại về ngƣời phụ nữ nhƣ thế nào… Có thể nói, tác phẩm văn học thời trung đại là tấm gƣơng phản chiếu rõ nét nhất những đặc điểm văn hóa của thời đại. Các tác gia thời trung đại đƣợc sinh trƣởng, giáo dục trong nền tảng xã hội phong kiến với những quy định, khuôn khổ riêng biệt. Từ trong sâu thẳm, họ chịu sự tác động mạnh mẽ của nền tảng văn hóa xã hội với sự phân chia rất 15 rõ ràng giữa tầng lớp trên và tầng lớn dƣới.

Đại đa số các tác gia trung đại là những nhà Nho tiếp nhận mạnh mẽ của văn hóa phong kiến đại diện cho giai cấp thống trị. Những tác gia tiến bộ, có thời gian đào luyện bởi thực tế lam lũ của quần chúng nhân dân sẽ tự giác tiếp nhận nền văn hóa truyền thống của dân tộc, nhờ đó họ trở nên vĩ đại. Tác phẩm của họ chứa đựng tiếng nói thiết tha, sâu sắc của của tinh thần yêu nƣớc, của giá trị nhân văn, nhân bản, nhân đạo và cả những tri thức văn hóa bản địa. Hồ Xuân Hƣơng là tác gia tiếp nhận mạnh mẽ nền văn hóa truyền thống dân tộc từ cách lựa chọn ngôn ngữ, ngữ liệu văn hóa, đến tƣ tƣởng sáng tác chủ đạo… Sở dĩ Hồ Xuân Hƣơng đã tiếp thu đƣợc một cách mạnh mẽ nền văn hóa dân gian là bởi bà những vốn liếng chữ nghĩa đều do bà tự tiếp nhận từ gia đình, hoặc tự đào tạo… Bà còn là ngƣời hết sức tự do, khai phóng, không bị ràng buộc câu thúc của khuôn phép trong luân lý của Nho gia.

Mỗi tác phẩm văn học trung đại đều ẩn chứa những giá trị văn hóa rất lớn. Nhƣng một trong những đặc điểm cơ bản về thi pháp của văn học giai đoạn này là tính bất phân giữa văn sử và triết. Sự hỗn dung ấy đƣợc lƣu giữ qua một lớp ngôn từ đặc thù, vừa sâu sắc, vừa uyên áo. Bởi lẽ, ý nghĩa văn hóa của các tác phẩm văn học trung đại ẩn chứa tiềm tàng trong hệ thống ngữ liệu đƣợc các tác giả sử dụng, chúng tôi tạm gọi đó là hệ thống ngữ liệu văn hóa.