CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NĂNG SUẤT CÂY CÀ PHÊ 1. Khái niệm sản lượng Sản lượng là số lượng sản phẩm được sản xuất ra trong một không gian và thời gian nhất định. Đối với ngành sản xuất cà phê, sản lượng cà phê chính là số lượng quả cà phê mà người nông dân thu được trên một đơn vị diện tích trong một năm. Khái niệm năng suất Theo Từ điển Oxford “năng suất là tính hiệu quả của hoạt động sản xuất được đo bằng việc so sánh giữa khối lượng sản xuất trong những thời gian hoặc nguồn lực được sử dụng để tạo ra nó” Theo từ điển kinh tế học hiện đại của MIT(Mỹ) “năng suất là đầu ra trên một đơn vị đầu vào được sử dụng.
Tăng năng suất xuất phát từ tăng tính hiệu quả của các bộ phận vốn, lao động. Cần thiết phải đo năng suất bằng đầu ra thực tế, nhưng rất ít khi tách riêng biệt được năng suất của nguồn vốn và lao động” 1. Năng suất cây cà phê Về mặt toán học, năng suất là thương số giữa sản lượng đầu ra so với số lượng đầu vào nhất định. Có nhiều phương pháp để xác định năng suất như năng suất là sản lượng đầu ra / lao động; hoặc là sản lượng đầu ra / diện tích hoặc là sản lượng đầu ra / vốn hoặc Sản lượng đầu ra / máy … Trong bài nghiên cứu này, mục đích đi tìm hiểu mối quan hệ giữa các yếu tố ảnh hưởng và năng suất cây cà phê nên năng suất cây cà phê được xác định theo công thức Luan van 10 Năng suất Sản lượng đầu ra (quả tươi hoặc khô) = cây cà phê Một đơn vị diện tích cây trồng (thường là 1 ha) 1.
KHÁI QUÁT VỀ CÂY CÀ PHÊ 1. Khái niệm cây cà phê Cà phê là tên của một chi thực vật thuộc họ Thiến thảo, đây là một loại cây trồng lâu năm. Họ này gồm khoảng 500 chi khác nhau với gần 6.000 loài khác nhau. Trong đó có những loài có chứa chất caffein trong hạt (có ý nghĩa kinh tế) nhưng cũng có loài không chứa chất caffein trong hạt (không có ý nghĩa kinh tế) như: coffee gallienii, coffee bonnieri, coffee mogeteni….
Hiện nay ở nước ta trồng phổ biến 2 loại cà phê là cà phê vối và cà phê chè, còn cà phê mít thì chiếm một tỷ trọng rất thấp. Đặc điểm của cây cà phê a. Cấu tạo của cây cà phê - Thân cà phê: Cây cà phê chè có thể cao tới 6 m, cà phê vối tới 10 m. Tuy nhiên ở các trang trại cà phê người ta thường phải cắt tỉa để giữ được độ cao từ 2 - 4 m, thuận lợi cho việc thu hoạch.
Cây cà phê có cành thon dài, lá cuống ngắn, xanh đậm, hình oval. Mặt trên lá có màu xanh thẫm, mặt dưới xanh nhạt hơn. Chiều dài của lá khoảng 8 - 15 cm, rộng 4 - 6 cm. Rễ cây cà phê là loại rễ cọc, cắm sâu vào lòng đất từ 1 đến 2,5 m với rất nhiều rễ phụ tỏa ra xung quanh làm nhiệm vụ hút chất dinh dưỡng nuôi cây.
- Hoa cà phê màu trắng, có năm cánh, thường nở thành chùm đôi hoặc chùm ba. Màu hoa và hương hoa dễ làm ta liên tưởng tới hoa nhài. Hoa chỉ nở trong vòng 3 đến 4 ngày và thời gian thụ phấn chỉ vài ba tiếng. Một cây cà phê trưởng thành có từ 30.
- Quả cà phê: Thông thường một quả cà phê chứa hai hạt. Chúng được bao bọc bởi lớp thịt quả bên ngoài. Hai hạt cà phê nằm ép sát vào nhau. Mặt tiếp xúc giữa chúng là mặt phẳng, mặt hướng ra bên ngoài có hình vòng cung.
Luan van 11 Mỗi hạt còn được bảo vệ bởi hai lớp màng mỏng: một lớp màu trắng, bám chặt lấy vỏ hạt; một lớp màu vàng rời rạc hơn bọc ở bên ngoài. Hạt có thể có hình tròn hoặc dài, lúc còn tươi có màu xám vàng, xám xanh hoặc xanh. Thỉnh thoảng cũng gặp nhưng quả chỉ có một hạt (do chỉ có một nhân hoặc do hai hạt bị dính lại thành một). Niên vụ sản xuất Đặc trưng của cây cà phê được thể hiện rõ nhất qua cấu tạo và niên vụ sản xuất cà phê.
Ở Việt Nam, nước hiện đứng đầu thế giới về sản xuất cà phê vối (robusta), niên vụ được tính từ tháng 10 đến hết tháng 9 năm sau (theo dương lịch). Thời gian thu hoạch tại các tỉnh Tây Nguyên (là nơi sản xuất khoảng 80 % tổng sản lượng của Việt Nam) thường kéo dài trong 4 tháng, tính từ cuối tháng 10 đến hết tháng 1. Ngay sau thu hoạch là thời gian nông dân trồng cà phê vối bắt đầu tưới nước cho cây và bón phân, chia thành nhiều đợt ngắn. Giai đoạn này kéo dài đến tháng 4 hàng năm.
CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NĂNG SUẤT CÂY CÀ PHÊ 1. Nhóm các yếu tố khách quan a. Khí hậu thời tiết * Nhiệt độ Cà phê ưa nhiệt độ bình quân hàng năm cao, trong đó cà phê sinh trưởng và phát triển thuận lợi từ 19- 230c, ngược lại ở nhiệt độ cao từ 380c trở lên cũng gây ảnh hưởng xấu đến cà phê. So với các loại cà phê khác thì cà phê chè có khả năng chịu lạnh và chịu nóng khá hơn.
Cây cà phê phản ứng mạnh với biên độ nhiệt giữa ngày và đêm. Độ chênh lệch này càng cao thì chất lượng cà phê càng cao vì ban ngày nhiệt độ cao thúc đẩy quá trình quang hợp, tích lũy chất khô và ban đêm khi nhiệt độ thấp xuống sẽ hạn chế sự tiêu hao các chất đã được tích lũy. Luan van 12 * Ánh sáng Cây cà phê ưa ánh sáng tán xạ, nguyên nhân do cây cà phê có nguồn gốc từ các rừng thưa. Cũng chính vì vậy mà cây cà phê cần có cây che bóng, tuy nhiên qua quá trình thuần hóa, người ta trồng cà phê vẫn có thể không cần cây che bóng với điều kiện thâm canh tốt ngay từ đầu.
* Gió Gió có tầm ảnh hưởng rất quan trọng đối với cây cà phê, nếu gió có tốc độ vừa phải sẽ giúp cho sự tung phấn và thụ phấn của cây. Nhưng với điều kiện khí hậu ở nước ta gió có nhiều mặt bất lợi như: gió bão gây gãy cành, rụng quả; gió rét làm cây mới trồng chậm sinh trưởng… Do đó cần phải trồng cây đai rừng phòng hộ, cây che bóng… để khắc phục hậu quả của gió. Nước và độ ẩm Cà phê rất cần mưa ẩm, riêng cà phê chè thì cần độ ẩm ít hơn so với cà phê vối. Sau thu hoạch, 2 tháng cuối năm là thời gian phân hóa mầm hoa, nếu trong thời gian này có mưa thì không thuận lợi cho cà phê, đồng thời khi hoa nở và quả non được hình thành mà không có mưa thì tỷ lệ đậu quả thấp, quả bị lép.
Do đó trong thời gian này cần phải bổ sung nước cho cây nếu thời tiết khô hạn. Độ ẩm tương đối của không khí cũng ảnh hưởng lớn đối với sinh trưởng của cây cà phê vì nó liên quan đến độ bốc hơi nước của lá cà phê. Nếu gió khô nóng và gay gắt kéo dài sẽ ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và năng suất cây cà phê. Đất đai Là tư liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt đối với cây cà phê, đất ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng và năng suất cây cà phê.
Đất để trồng cà phê phải là đất tốt, màu mỡ, có độ sâu vì cà phê là cây lâu năm, có bộ rễ khỏe, phát triển tốt và ăn sâu tới hơn 1m. Ngoài ra đất cần Luan van 13 phải có độ tơi xốp để bộ rễ phát triển tốt, nhất là rễ lông hút. Trên nền đất tốt và được chăm sóc chu đáo thì không những cây cà phê sinh trưởng tốt, năng suất cao mà còn kéo dài được tuổi thọ. Nhóm các yếu tố chủ quan a.
Phân bón Bón phân cho cây cà phê nhất là cà phê kinh doanh là một biện pháp kỹ thuật quan trọng quyết định trực tiếp tới năng suất và chất lượng cà phê. Cà phê là cây có khả năng thích ứng với điều kiện dinh dưỡng rộng rãi, nó có thể sống được ở những vùng đất màu mỡ hoặc những vùng đất khô cằn mà vẫn có thể cho năng suất nhất định. Tuy nhiên muốn nâng cao năng suất và chất lượng cà phê thì cần phải bón phân đầy đủ. Bón phân cho cà phê là một biện pháp kỹ thuật cần thiết để nâng cao năng suất cho cà phê, nhưng nếu lạm dụng quá mức thì sẽ cho tác dụng ngược lại.
Bởi nếu bón phân không hợp lý thì sẽ làm cho năng suất không tăng lên mà ngược lại còn có thể bị giảm xuống. Nếu bón đạm với hàm lượng quá cao hoặc bón các loại phân theo tỷ lệ không hợp lý thì sẽ làm giảm hàm lượng cafein trong hạt cà phê, làm tăng hợp chất Nitow dẫn tới giảm chất lượng cà phê. Vì vậy bón phân cần phải đúng cách, đúng lúc, đúng đối tượng và phải cân đối các yếu tố dinh dưỡng chủ yếu như: đạm, lân, kali, phân chuồng, phân vi sinh. sao cho phù hợp để tăng năng suất và chất lượng.
Tưới nước Như đã biết nước có vai trò quan trọng đối với quá trình sinh trưởng, phát triển và tăng năng suất của cây cà phê. Tưới nước có tác dụng duy trì sinh trưởng của cây cà phê đồng thời là điều kiện tiên quyết để cây ra hoa. Trong giai đoạn phân hóa mần hoa và giai đoạn nở hoa, nếu thiếu nước thì hoa sẽ không nở không tập trung và thậm chí có thể phát triển bất bình thường thành hoa sao không thể thụ phấn được hoặc trở thành hoa chanh màu tím Luan van 14 nhạt rồi khô rụng và dẫn đến chết cành. Do vậy tưới nước cho cây cà phê trong mùa khô cũng là một khâu quan trọng không thể thiếu trong quá trình trồng và chăm sóc cây cà phê.
Làm cỏ Trong thành phần dịch hại phá hoại cà phê thì ngoài côn trùng và các loại bệnh ra thì cỏ dại cũng một dịch hại làm thiệt hại rất nhiều cho ngành sản xuất cà phê. Vì mang đặc tính của sản xuất nông nghiệp nên sản xuất cà phê luôn phải đối mặt với cỏ dại – một thành phần cạnh tranh dinh dưỡng và ánh sáng của cây cà phê, ngoài ra cỏ dại còn là nguồn lây lan sâu bệnh cho loại cây trồng này. Do vậy đối với người sản xuất cà phê cần nắm chắc thành phần cỏ dại, từ đó có biện pháp phòng trừ thích hợp. Cắt tỉa cành Với kỹ thuật thâm canh, cây cà phê trong quá trình sinh trưởng phải được sửa cành, tạo hình hàng năm mới đảm bảo năng suất cao.